T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
141
ISSN:3030-3613
PERIKARD KASALLIKLARI. YURAK O'SMALARI. YURAK
TRANSPLANTATSIYASI
KUCHKAROV BAHROMJON
“Central Asian Medical University”
Tibbiyot universiteti
“PATALOGIYA ASOSLARI VA SUD
TIBBIYOT” kafedrasi assistenti
ZOKIROV ABDUJABBOR
“Central Asian Medical University”
Davolash ishi yo’nalishi talabasi.
SHAVKATOV MUHAMMAD QODIR
“Central Asian Medical University”
Davolash ishi yo’nalishi talabasi.
ADAXAMJONOV MUHAMMADRASUL
“Central Asian Medical University”
Davolash ishi yo’nalishi talabasi.
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada perikard kasalliklari, yurak o‘smalari va
yurak transplantatsiyasi kabi yurak-qon tomir tizimining murakkab patologiyalari
tahlil qilinadi. Perikardit, perikard tamponadasi va konstriktiv perikardit kabi perikard
muammolari klinik ko‘rinishlari, tashxis qo‘yish usullari va davolash yo‘llari bilan
birga yoritilgan. Yurak o‘smalari, xususan miksoma va metastatik o‘smalar klinik
jihatdan baholanadi. Shuningdek, yurak yetishmovchiligining yakuniy bosqichida
qo‘llaniladigan yurak transplantatsiyasi va uning amaliyotdagi o‘rni, ko‘rsatmalar,
kontrendikatsiyalar va reabilitatsiya jarayoni ko‘rib chiqilgan. Maqolada zamonaviy
yondashuvlar va O‘zbekiston sharoitida bu sohaning rivojlanish istiqbollari ham
muhokama qilinadi.
KALIT SO‘ZLAR:
Perikardit, yurak o‘smalari, miksoma, transplantatsiya,
yurak yetishmovchiligi, immunosupressiya, diagnostika.
ANNOTATION:
This article explores complex cardiovascular pathologies,
including pericardial diseases, cardiac tumors, and heart transplantation. It discusses
clinical presentations, diagnostic techniques, and treatment approaches for conditions
such as pericarditis, pericardial tamponade, and constrictive pericarditis. Primary and
secondary cardiac tumors, particularly myxomas and metastatic lesions, are evaluated
from a clinical perspective. Special attention is given to heart transplantation as a
therapeutic option for end-stage heart failure, covering indications, contraindications,
surgical procedure, and postoperative care. The article also highlights modern
approaches and perspectives for the development of this field in Uzbekistan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
142
ISSN:3030-3613
KEY WORDS:
Pericarditis, cardiac tumors, myxoma, transplantation, heart
failure, immunosuppression, diagnostics.
АННОТАЦИЯ:
В данной статье рассматриваются сложные патологии
сердечно-сосудистой системы, такие как заболевания перикарда, опухоли сердца
и трансплантация сердца. Освещаются клинические проявления, методы
диагностики и подходы к лечению перикардита, тампонады перикарда и
констриктивного перикардита. Описываются первичные и вторичные опухоли
сердца, в частности миксома и метастатические образования. Особое внимание
уделяется трансплантации сердца как методу лечения терминальной сердечной
недостаточности, включая показания, противопоказания, ход операции и
послеоперационный уход. Также обсуждаются современные подходы и
перспективы развития этой области в условиях Узбекистана.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
Перикардит, опухоли сердца, миксома,
трансплантация, сердечная недостаточность, иммуносупрессия, диагностика.
KIRISH
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari dunyo miqyosida o‘lim va nogironlikning
yetakchi sababi hisoblanadi. Xususan, yurak mushaklari va u bilan bog‘liq tuzilmalar
–
perikard (yurak qobig‘i)
, yurakni tashkil qiluvchi qatlamlar, shuningdek, yurakda
paydo bo‘ladigan o‘smalar va murakkab yurak yetishmovchiligi holatlari tibbiyot
amaliyotida katta dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Tibbiy statistika shuni
ko‘rsatmoqdaki, har yili millionlab insonlar yurak-qon tomir tizimining turli
kasalliklari, ayniqsa, perikardit, perikard tamponadasi, yurak o‘smalari yoki yurak
yetishmovchiligi bilan bog‘liq muammolarga duch kelishadi. Bunday hollarda bemor
hayotini saqlab qolish uchun zamonaviy tashxis qo‘yish usullari, yuqori
texnologiyalarga asoslangan jarrohlik amaliyotlari va ekstremal holatlarda yurak
transplantatsiyasi zarur bo‘ladi.
Perikard kasalliklari
yurak faoliyatining mexanik cheklanishiga olib keluvchi
holatlar bo‘lib, yurak qisqarishlarini buzadi, yurak ichki bosimini oshiradi va yurak
chiqish hajmini kamaytiradi. Perikardit, konstriktiv perikardit, perikard tamponadasi
kabi holatlar tezkor tashxis va favqulodda yordamni talab qiladi. Ushbu kasalliklar
surunkali shaklga o‘tganda esa yurak yetishmovchiligi va boshqa hayot uchun xavfli
holatlarga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, perikarditning virusli, bakterial, otoimmun
va metabolik turlari bilan bog‘liq klinik holatlarni farqlash va ularni davolashda
differensial yondashuv muhim o‘rin tutadi.Shuningdek,
yurak o‘smalari
, garchi kam
uchrasa-da, klinik jihatdan ahamiyatli bo‘lib, ular yurak bo‘lmachalari yoki klapanlar
faoliyatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Birlamchi yurak o‘smalari orasida eng ko‘p
uchraydigan turi –
miksoma
bo‘lib, u asosan chap bo‘lmacha ichida joylashadi va
emboliya, sinkopal holatlar yoki yurak klapanlarining mexanik obstruksiyasiga olib
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
143
ISSN:3030-3613
kelishi mumkin. Shu bilan birga, ko‘krak bezi, o‘pka, buyrak yoki boshqa ichki a’zolar
saratonining yurakka metastaz qilishi natijasida yuzaga keladigan ikkilamchi o‘smalar
yurak faoliyatini izdan chiqaradi va davolashda ko‘p tarmoqli yondashuvni talab qiladi.
Yurak o‘smalarini erta aniqlash uchun echokardiyografiya, kompyuter tomografiyasi,
MRT kabi zamonaviy usullar keng qo‘llaniladi.Yurak yetishmovchiligining yakuniy
bosqichida konservativ va medikamentoz davolash samara bermagan hollarda
yurak
transplantatsiyasi
— ya’ni donor yuragini bemorga ko‘chirish — yagona najot yo‘li
sifatida qaraladi. Dastlab 1967 yilda Janubiy Afrikada Kristiaan Barnard tomonidan
amalga oshirilgan ilk muvaffaqiyatli yurak transplantatsiyasi bugungi kunga kelib yuz
minglab bemorlar uchun hayot eshigini ochdi. Zamonaviy tibbiyotda yurak
transplantatsiyasi jarayoni yuqori texnologiyalarga asoslangan bo‘lib, jarrohlikdan
oldingi holat bahosi, immunologik moslik, rejektsiyani nazorat qilish va doimiy
immunosupressiv terapiya asosida olib boriladi. Bunday murakkab amaliyotlar yurak
kasalliklarini davolashda katta burilish yasadi.Afsuski, yurak transplantatsiyasi hali
ham resurs va donor yuraklar yetishmovchiligi sababli har doim ham mavjud emas.
Shunga qaramay, ko‘plab davlatlar, jumladan O‘zbekiston ham, bu borada salmoqli
yutuqlarga erishmoqda. Mamlakatimizda kardiojarrohlik sohasiga zamonaviy
uskunalar joriy qilinmoqda, chet ellik mutaxassislar bilan hamkorlikda ilmiy-amaliy
dasturlar olib borilmoqda. Bu esa transplantatsiya sohasida yurtimizda yangi
imkoniyatlar eshigini ochmoqda.Ushbu maqolada perikard kasalliklari, yurak
o‘smalari va yurak transplantatsiyasining etiologiyasi, patogenezi, klinik manzarasi,
diagnostikasi va davolash usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, transplantatsiya
sohasidagi zamonaviy yutuqlar, ilmiy-texnikaviy yangiliklar hamda O‘zbekistonda bu
sohaning istiqbollari keng yoritiladi. Bu ilmiy tahlillar orqali mazkur sohada o‘z bilim
va tajribasini chuqurlashtirmoqchi bo‘lgan mutaxassislar, shifokorlar va tibbiyot
talabalari uchun foydali material bo‘lishi kutilmoqda.
MAVZUNING DOLZARBLIGI
Bugungi kunda yurak-qon tomir tizimi kasalliklari butun dunyoda o‘limning
asosiy sabablari qatorida turadi. Xususan, perikard kasalliklari, yurak o‘smalari va
yurak transplantatsiyasi kabi patologiyalar og‘ir kechishi, diagnostikasining
murakkabligi va davolashda yuqori texnologiyalarni talab qilishi sababli alohida klinik
va ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Perikard kasalliklari
, ayniqsa o‘tkir va surunkali perikarditlar, perikard
tamponadasi va konstriktiv perikardit holatlari ko‘plab bemorlarda yurak faoliyatining
keskin buzilishiga olib kelmoqda. Ko‘plab hollarda bu holatlar kech tashxis qilinadi
yoki noto‘g‘ri baholanadi, bu esa yurak yetishmovchiligi, nafas yetishmovchiligi va
hatto o‘limga olib keladi. Aynan shu jihatdan perikard kasalliklarining erta
diagnostikasi, zamonaviy vizualizatsiya texnologiyalaridan (EKG, EkoKG, KT, MRT)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
144
ISSN:3030-3613
foydalanish va patogenetik asoslangan davolash choralarini joriy etish muhim
hisoblanadi.
Yurak o‘smalari
kam uchraydigan, biroq hayot uchun xavfli bo‘lgan
patologiyalar sirasiga kiradi. Odatda birlamchi yurak o‘smalari (masalan, miksoma)
aniqlanmaguncha uzoq vaqt davomida yashirin kechadi yoki boshqa yurak kasalliklari
sifatida noto‘g‘ri tashxis qo‘yiladi. Shu sababli ularning erta tashxisi va jarrohlik yo‘li
bilan olib tashlanishi bemorning hayotini saqlab qolishda muhim rol o‘ynaydi. Bundan
tashqari, onkologik kasalliklarning ortishi fonida ikkilamchi (metastatik) yurak
o‘smalari soni ham ko‘paymoqda, bu esa yurak onkologiyasi muammosini yanada
dolzarb qiladi.
Yurak transplantatsiyasi
esa so‘nggi bosqichdagi yurak yetishmovchiligi bilan
og‘rigan bemorlar uchun yagona hayotiy yechim hisoblanadi. So‘nggi yillarda bu soha
katta texnologik va ilmiy taraqqiyotga erishgan bo‘lsa-da, hali ham transplantatsiya
uchun donor yuraklar tanqisligi, rejektsiya xavfi va immunosupressiv terapiyaga
bog‘liq asoratlar bu sohaga oid muammolar qatorida qolmoqda. O‘zbekistonda ham
yurak transplantatsiyasi yo‘nalishida dastlabki amaliyotlar bosqichi boshlab
yuborilgan bo‘lib, mahalliy mutaxassislarning malakasi oshirilmoqda, xorijiy tajriba
o‘rganilmoqda. Bu esa transplantatsiya imkoniyatlarini yanada kengaytirishga xizmat
qiladi.Shuningdek, global iqlim o‘zgarishi, infeksion kasalliklar (ayniqsa, COVID-19
pandemiyasi) yurak-qon tomir tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani tufayli, bu tizim
kasalliklarini erta aniqlash, to‘g‘ri davolash va og‘ir asoratlarni oldini olishga bo‘lgan
ehtiyoj keskin oshgan. Ayniqsa, perikardit va miokardit holatlarining postinfeksion
ko‘rinishlari tibbiy amaliyotda tez-tez uchramoqda.Shu sababli
perikard kasalliklari,
yurak o‘smalari va yurak transplantatsiyasiga oid ilmiy izlanishlar va klinik
yondashuvlar
bugungi tibbiyotda nafaqat dolzarb, balki zaruriyat darajasiga chiqqan.
Ushbu mavzuning chuqur o‘rganilishi tibbiy ko‘riklar samaradorligini oshiradi,
bemorlarning hayot sifatini yaxshilaydi va yurak kasalliklaridan o‘lim ko‘rsatkichlarini
kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
ETIOLOGIYASI
1. Perikard kasalliklarining etiologiyasi
Perikard kasalliklari – yurak atrofini o‘rab turuvchi seroz qobiqning
yallig‘lanishi (perikardit), suyuqlik to‘planishi (tamponada) yoki qattiqlashuvi
(konstriktiv perikardit) kabi holatlarni o‘z ichiga oladi. Bu holatlar turli sabablarga
ko‘ra yuzaga keladi:
A) Infeksion sabablari:
Viruslar:
Ko‘p hollarda
Coxsackie B
,
ECHO
, gripp, COVID-19 viruslari sabab
bo‘ladi.
Bakteriyalar:
Streptokokk,
stafilokokk,
tuberkulyoz
(Mycobacterium
tuberculosis) eng xavfli bakterial sabablar qatoriga kiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
145
ISSN:3030-3613
Zamburug‘lar:
Immuniteti past bemorlarda kam uchraydi (Candida spp.,
Aspergillus spp.).
Parazitlar:
Echinokokk, amoeba va boshqa parazitar infeksiyalar tropik
hududlarda aniqlanadi.
B) Noinfeksion sabablari:
Avtoimmun kasalliklar:
SLE (sistemali qizil volchanka), revmatoid artrit,
sklerodermiya.
Postmiokardial sindrom (Dressler sindromi):
Miokard infarktidan keyingi
immun yallig‘lanishli perikardit.
Allergik yoki dori ta’sirida:
Antiaritmiyalar, antikonvulsantlar.
Metabolik sabablari:
Uremiya, gipotireoz, giperxolesterinemiya.
Neyrogen/psixogen:
Stressli holatlar va vegetativ disfunktsiyalar.
Travmatik:
Ko‘krakka urilish, yurak operatsiyalaridan keyin (jarrohlik
perikarditi).
2. Yurak o‘smalarining etiologiyasi
Yurak o‘smalari etiologiyasi hozirgacha to‘liq aniqlanmagan bo‘lsa-da, ular
birlamchi (benign va malign)
va
ikkilamchi (metastatik)
turlarga ajratiladi.
Ularning kelib chiqishiga quyidagilar sabab bo‘ladi:
A) Birlamchi o‘smalar (eng ko‘p benign):
Miksoma (60–70%)
– odatda o‘ng yoki chap bo‘lmachada paydo bo‘ladi.
Etiologiyasi to‘liq o‘rganilmagan, ammo ba’zan irsiy omillar bilan bog‘liq
bo‘ladi (Carney sindromi).
Fibroma, lipoma, rabdomioma
– asosan bolalarda uchraydi.
Angiosarkoma, mezotelioma (malign)
– o‘ta agressiv o‘sma shakllari.
B) Ikkilamchi o‘smalar (metastatik):
Ko‘p hollarda boshqa a’zolardan (ko‘krak bezi, o‘pka, buyrak, limfoma)
yurakka metastaz qilgan holatlar.
Ularning kelib chiqishi asosiy onkologik kasallik bilan bog‘liq.
Yurak perikardiga tarqalib, perikardit va perikardal efüzyonlar chaqiradi.
3. Yurak transplantatsiyasining etiologik asoslari
Yurak transplantatsiyasi odatda
qaytarilmas yurak yetishmovchiligi
rivojlangan holatlarda amalga oshiriladi. Ushbu holatga olib keluvchi etiologik
sabablar quyidagilar bo‘lishi mumkin:
A) Ishemik yurak kasalliklari:
Surunkali miokard infarktlar natijasida miokardning shikastlanishi.
Qon aylanishining keskin buzilishi.
B) Idiopatik yoki dilatatsion kardiomiopatiya:
Yurak mushagining kengayishi va qisqarish funksiyasining pasayishi.
C) Qattiq revmatik yoki tug‘ma yurak nuqsonlari:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
146
ISSN:3030-3613
Jarrohlik davolash samara bermagan, oldingi operatsiyalardan keyingi asoratlar.
D) Aritmogen o‘ng qorinchali displazi (ARVD):
Genetik asosli, aritmiyaga moyil yurak mushak distrofiyasi.
E) Yurakning infiltrativ/metabolik kasalliklari:
Amiloidoz, sarkoidoz, glikogen saqlovchi kasalliklar.
F) Postmiokardit va peripartum kardiomiopatiya:
Virusli yoki homiladorlikdan keyingi yurak mushaklarining ishdan chiqishi.
Transplantatsiyaga ehtiyojning o‘sib borishi bilan birga, donorga bo‘lgan ehtiyoj va
immunologik muvofiqlik masalalari ham bu sohada muhim etiologik va tashkiliy
jihatlardan biri sifatida ko‘riladi.
PATOGENEZI
1. Perikard kasalliklarining patogenezi
Perikard kasalliklari, xususan perikardit, tamponada va konstriktiv perikardit
patogenezi yurak atrofidagi seroz qobiq — perikardda yuz beradigan yallig‘lanishli,
suyuqlik yig‘ilishi yoki fibroz o‘zgarishlar bilan belgilanadi.
A) O‘tkir perikardit:
Yallig‘lanish jarayoni viruslar, bakteriyalar yoki avtoimmun omillar ta’sirida
boshlanadi. Perikardning visseral va parietal qatlamlari orasida yallig‘lanishli infiltrat,
fibrin, ba’zida yiringli eksudat to‘planadi. Bu jarayon yurak harakatlarini cheklaydi,
yurak chiqish hajmini kamaytiradi, va ba’zida og‘riq, isitma, perikard ishqalanish
shovqini bilan namoyon bo‘ladi.
B) Perikard tamponadasi:
Perikard bo‘shlig‘ida patologik suyuqlik (qon, yiring yoki transsudat) tez sur’atda
yig‘ilishi yurak kameralarining diastolik to‘lishini to‘xtatadi. Natijada yurak ichki
bosimi ortadi, yurak chiqish hajmi keskin kamayadi, arterial gipotenziya, puls
paradoksi, shok holatlari rivojlanadi. Tamponada favqulodda davolashni talab qiladi.
C) Konstriktiv perikardit:
Surunkali yallig‘lanish oqibatida perikard qatlami qalinlashadi, fibrozlanadi va
kalsifikatsiyaga uchraydi. Bu yurakning erkin kengayishiga to‘sqinlik qiladi, venoz
qon yurakga yetarli hajmda qaytmaydi, yurak chiqish hajmi pasayadi. Natijada
bemorda periferik shishlar, hepatomegaliya, assit va yurak yetishmovchiligi belgilari
paydo bo‘ladi.
2. Yurak o‘smalarining patogenezi
Yurak o‘smalari (birlamchi yoki ikkilamchi) yurakning strukturasini o‘zgartirib, qon
oqimini buzadi, yurak klapanlariga bosim qiladi, elektr faoliyatini izdan chiqaradi va
embolik asoratlar chaqiradi.
A) Miksoma:
Miksoma yurak bo‘lmachasida joylashib, mexanik to‘siq hosil qiladi. Bu klapanlar
darajasida regurgitatsiyaga, yurak chiqishining pasayishiga olib keladi. Shuningdek,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
147
ISSN:3030-3613
o‘smadan ajralib chiqqan bo‘laklar tromboemboliyalar (miya insulti, o‘pka
emboliyasi) chaqirishi mumkin. Miksomalar, odatda, g‘ovak, mikroskopik qon
tomirlarga boy o‘smalar bo‘lib, osonlikcha ajraladi.
B) Malign o‘smalar:
Angiosarkoma, rabdomiosarkoma kabi o‘smalar tez rivojlanadi, atrof to‘qimalarga
invaziya qiladi va perikard bo‘shlig‘iga suyuqlik to‘planishiga sabab bo‘ladi. Bu
yurakda ritm buzilishlari, qon aylanish yetishmovchiligi va o‘lim xavfini oshiradi.
C) Metastatik o‘smalar:
Ular yurakka limfa yoki qon yo‘llari orqali tarqaladi. Ko‘pincha perikardga joylashib,
perikardit va efüzyon keltirib chiqaradi. O‘smali infiltratsiya miokard va endokardga
o‘tishi bilan yurak mushaklari qisqarish qobiliyati yomonlashadi.
3. Yurak transplantatsiyasi bilan bog‘liq patogenetik jarayonlar
Yurak transplantatsiyasi murakkab immunologik va fiziologik o‘zgarishlarga sabab
bo‘ladi. Bular quyidagilar bilan izohlanadi:
A) Immunologik rejektsiya (qayt qilish):
Transplantatsiyadan so‘ng organizm yangi yurakni “begona to‘qima” sifatida qabul
qilib, unga qarshi immun javob hosil qiladi. Bu hujayraviy (T-limfotsitlar) va gumoral
(antitelalar) rejektsiya shaklida namoyon bo‘ladi. Natijada transplantat yurakda
yallig‘lanish, nekroz va disfunksiya rivojlanadi.
B) Kronik rejektsiya:
Yillar davomida yangi yurak tomirlarining intimal fibrozlanishi (transplant
vaskulopatiyasi) kuzatiladi. Bu yurak ishemiyasiga olib keladi, biroq ko‘pincha
og‘riqsiz kechadi (denervatsiyalangan yurak sababli).
C) Infeksiyalar va malign transformatsiya:
Immunosupressiv terapiya tufayli bemorning immuniteti susayadi. Bu virusli,
bakterial, zamburug‘li infeksiyalar va ba’zan limfomalar rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
D) Hemodinamikaning moslashuvi:
Yangi yurak organizmga moslashish jarayonida yurak ritmi, qon bosimi, kislorod
yetkazilishi kabi funksiyalarni qayta sozlaydi. Bu bosqichda yurak ishini monitoring
qilish muhim.
DAVOLASH USULLARI
1. Perikard kasalliklarini davolash
Perikard kasalliklarini davolashda asosiy maqsad — yallig‘lanishni bartaraf etish,
suyuqlikni kamaytirish va yurak funksiyasini tiklashdan iborat. Davolash yondashuvi
kasallik shakli, etiologiyasi va og‘irligiga qarab belgilanadi.
A) O‘tkir perikarditni davolash:
Yotoq rejimi:
Faol yurak yuklamalarini kamaytirish maqsadida tavsiya etiladi.
Yallig‘lanishga qarshi dori vositalari:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
148
ISSN:3030-3613
o
NSAIDlar
(ibuprofen, aspirin) — og‘riqni kamaytiradi, yallig‘lanishni
yo‘qotadi.
o
Kolxin
— surunkali yoki qaytalanuvchi perikarditda samarali.
o
Kortikosteroidlar
— faqat avtoimmun yoki refrakter holatlarda.
Antibiotiklar
— bakterial perikarditda (keng ta’sirli yoki etiologik aniqlangan
holatda).
Antituberkulyoz terapiya
— tuberkulyozli perikardit uchun (RNTZ sxemasi).
B) Perikardal efüzyon va tamponadani davolash:
Perikardotsentez
– yurak atrofidagi suyuqlikni punksiya orqali chiqarish.
Perikardial drenaj
– suyuqlik ko‘p to‘planadigan va yiringli holatlarda uzoq
muddatli drenaj qo‘yiladi.
Jarrohlik davolash:
Perikardektomiya (konstriktiv perikarditda), perikard
oynachasi ochilishi (refrakter suyuqlik yig‘ilishida).
2. Yurak o‘smalarini davolash
Yurak o‘smalarini davolashda asosiy maqsad — mexanik to‘siqni yo‘qotish, embolik
xavfni bartaraf etish va malign o‘sma holatlarida hayotni uzaytirishdan iborat.
A) Yaxshi sifatli o‘smalar (benign):
Jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash
– miksoma, fibroma, rabdomioma holatlari
uchun asosiy davolash usuli hisoblanadi.
Minimal invaziv texnikalar
– ba’zi hollarda torakoskopik yoki robot-
assistensiyali yurak o‘smalari olib tashlanadi.
B) Yomon sifatli o‘smalar (malign):
Jarrohlik
– o‘sma joylashuvi va invazivligi imkon bergan holatlarda.
Radioterapiya va kimyoterapiya
– ayniqsa, sarkomalar yoki limfomalar
bo‘lsa, adjuvant yoki paliativ maqsadda.
Immunoterapiya
– ba’zi holatlarda sinov tariqasida qo‘llanilmoqda.
Yurak transplantatsiyasi
– kamdan-kam hollarda, faqat o‘ta og‘ir, boshqa
chora qolmagan bemorlar uchun ko‘rib chiqiladi.
3. Yurak transplantatsiyasi va unga doir davolash protokollari
Yurak transplantatsiyasi — qaytarilmas yurak yetishmovchiligining yakuniy
bosqichida bajariladigan murakkab va yuqori texnologiyali operatsiya bo‘lib,
bemorning hayotini sezilarli darajada uzaytirishi mumkin.
A) Transplantatsiyadan oldingi davolash:
Maksimal medikamentoz davolash:
ACE ingibitorlari, beta-blokatorlar,
diuretiklar, aldosteron antagonistlari.
Mexanik yurak yordamchi qurilmalari (VAD):
Transplantatsiyagacha
bemorning yurak ishini qo‘llab-quvvatlash.
Donor bilan moslikni aniqlash:
HLA tiplash, qon guruhi, og‘irlik/bo‘y
proporsiyasi, umumiy sog‘lig‘i.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
149
ISSN:3030-3613
B) Transplantatsiyadan keyingi davolash:
a) Immunosupressiv terapiya:
Induksion terapiya:
Operatsiyadan so‘ng birinchi haftalarda kuchli
immunosupressiv preparatlar (ATG, basiliximab).
Uzluksiz asosiy terapiya:
o
Kaltsinurin ingibitorlari:
takrolimus yoki siklosporin.
o
Antiproliferativlar:
mikofenolat mofetil.
o
Kortikosteroidlar:
prednizolon.
b) Rejektsiyani monitoring qilish:
Endomiokardial biopsiya
– dastlabki 6 oyda muntazam biopsiyalar.
EKG, EKoKG, MRT
– yurak funksiyasini baholash.
Biomarkerlar (troponin, BNP)
– yurak zararlanishi aniqlanadi.
c) Asoratlarni davolash:
Infeksiyalar:
Profilaktika va erta davolash (antibakterial, antiviral preparatlar).
Neyropatiya, nefrotoksiklik:
Immunosupressorlar dozasini moslash.
Transplant vaskulopatiyasi:
Statinlar, sirolimus, angioplastika (zarurat
bo‘lsa).
XULOSA
Perikard kasalliklari, yurak o‘smalari va yurak transplantatsiyasi zamonaviy
kardiologiya va yurak-qon tomir jarrohligi sohasidagi eng dolzarb va murakkab
yo‘nalishlardan hisoblanadi. Ushbu kasalliklar yurak faoliyatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatib, hayot uchun xavfli asoratlarni keltirib chiqarishi, shuningdek, o‘z vaqtida
aniqlanmasa va to‘g‘ri davolanmasa, bemorlarning hayot sifati va davomiyligini jiddiy
kamaytirishi mumkin.Perikardit, perikardial efüzyon va konstriktiv perikardit kabi
patologiyalar odatda yallig‘lanishli, infeksion yoki avtoimmun jarayonlar natijasida
yuzaga keladi. Bu holatlar o‘z vaqtida farmakologik yoki jarrohlik aralashuvi talab
etadigan keskin klinik manzarani yuzaga chiqaradi. Perikardal tamponada holatida
shoshilinch perikardotsentez hayotni saqlab qolish uchun zarur bo‘ladi.Yurak
o‘smalari — ayniqsa, birlamchi miksomalar yoki metastatik malign neoplaziyalar —
yurak faoliyatiga mexanik, elektr yoki embolik ta’sir ko‘rsatishi mumkin. O‘smalarni
erta aniqlash, tasdiqlovchi diagnostika (EKoKG, MRT, biopsiya) va imkon bo‘lsa,
jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash hayotni saqlashning asosiy shartlaridan biridir.Yurak
transplantatsiyasi esa oxirgi bosqichdagi yurak yetishmovchiligining yagona samarali
davolash usuli hisoblanadi. Bu muolaja yuqori texnologik, murakkab va doimiy
monitoringni talab qiladi. Operatsiyadan keyingi immunosupressiv terapiya,
rejektsiyani oldini olish va transplant vaskulopatiyasini erta aniqlash donor yurakning
uzoq muddatli funksional barqarorligini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
150
ISSN:3030-3613
1.
Axmedov A.A., Toirov I.S.
Kardiologiya asoslari
. – Toshkent: O‘zME nashriyoti,
2020. – 312 b.
2.
Mirzaev B.M.
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari
. – Toshkent: Iqtisod-Moliya,
2018. – 228 b.
3.
Алиев Ф.Г., Мамедов И.И.
Болезни перикарда: диагностика и лечение
. –
Москва: МЕДпресс-информ, 2019. – 240 с.
4.
Н.М. Амосов.
Избранные труды по кардиохирургии
. – Киев: Здоровья, 1987.
– 356 с.
5.
Сафаров Б.Р., Тураев А.Т.
Юрак о‘смалари ва уларни даволашда замонавий
ёндашувлар
. //
Ўзбек тиббиёти журнали
, 2023, №4, Б. 42–47.
6.
Maisch, B., Seferović, P. M., & Ristić, A. D. (2004). Guidelines on the diagnosis
and management of pericardial diseases.
European Heart Journal
, 25(7), 587–610.
https://doi.org/10.1016/j.ehj.2004.02.002
7.
Reynen, K. (1996). Cardiac Myxomas.
New England Journal of Medicine
, 333(24),
1610–1617. https://doi.org/10.1056/NEJM199512143332407
8.
Hunt, S. A., Haddad, F. (2008). The changing face of heart transplantation.
Journal
of
the
American
College
of
Cardiology
,
52(8),
587–598.
https://doi.org/10.1016/j.jacc.2008.04.040
9.
Taylor, D. O., Meiser, B., Webber, S. A. (2020). 2019 ISHLT guidelines for heart
transplantation.
The Journal of Heart and Lung Transplantation
, 39(5), 436–470.
https://doi.org/10.1016/j.healun.2020.01.013
10.
Cooper, L. T. (2019). Evaluation and management of pericardial diseases. In
Braunwald’s Heart Disease
(11th ed.). Elsevier.
