T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
90
ISSN:3030-3613
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI SIYOSIY PARTIYALARI FAOLIYATIDA
PRAGMATIZMNI SHAKLLANTIRISHDA JAHON TAJRIBASIDAN
FOYDALANISH ZARURATI
Qodirov Jamshidbek
Qoʼqon Davlat Unversiteti
1- bosqich magistiranti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi siyosiy partiyalari faoliyatida
pragmatizmni shakllantirishning dolzarbligi va uning jahon tajribasi asosida
rivojlantirish zarurati atroflicha tahlil qilingan. Mamlakatning shiddatli ijtimoiy-
siyosiy
va
iqtisodiy
islohotlar
davrida
partiyalarning
nazariy-g‘oyaviy
yondashuvlardan amaliy natijadorlikka o‘tishi muhim ahamiyat kasb etadi. Jahonning
rivojlangan demokratik davlatlari siyosiy partiyalarining pragmatik faoliyat modellari,
ularning siyosiy jarayonlardagi roli, saylovchilar bilan aloqalarni mustahkamlashdagi
usullari ko‘rib chiqiladi. Xususan, Germaniya, Buyuk Britaniya, AQSh va Yaponiya
kabi davlatlardagi partiyalarning siyosiy dasturlarini shakllantirish, qaror qabul qilish
mexanizmlari va amalga oshirish jarayonlarida pragmatik yondashuvlarning
ustuvorligi o‘rganilgan. Maqolada O‘zbekiston sharoitlarida ushbu ilg‘or tajribalarni
tatbiq etishning o‘ziga xos jihatlari, mavjud muammolar va ularni hal etish yo‘llari
bo‘yicha takliflar ilgari surilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston siyosiy tizimining
samaradorligini oshirish, partiyalarning jamiyatdagi nufuzini mustahkamlash va milliy
manfaatlarga xizmat qiluvchi amaliy siyosatni shakllantirishda yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Pragmatizm, siyosiy partiyalar, jahon tajribasi, siyosiy
jarayonlar, saylovchilar, milliy manfaatlar, O‘zbekiston.
АННОТАЦИЯ
В данной статье всесторонне анализируется актуальность формирования
прагматизма в деятельности политических партий Республики Узбекистан и
необходимость его развития на основе мирового опыта. В период бурных
общественно-политических и экономических реформ страны большое значение
приобретает переход партий от теоретических и идеологических подходов к
практической эффективности. Рассматриваются прагматические модели
деятельности политических партий развитых демократических стран мира, их
роль в политических процессах, методы укрепления связей с избирателями. В
частности, изучается приоритетность прагматических подходов в формировании
политических программ, механизмов принятия решений и процессов реализации
партий в таких странах, как Германия, Великобритания, США и Япония. В статье
выдвигаются предложения по конкретным аспектам внедрения этих передовых
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
91
ISSN:3030-3613
практик в условиях Узбекистана, существующим проблемам и путям их
решения. Результаты исследования будут способствовать повышению
эффективности политической системы Узбекистана, укреплению авторитета
партий в обществе, формированию практической политики, отвечающей
национальным интересам.
Ключевые слова:
Прагматизм, политические партии, мировой опыт,
политические процессы, избиратели, национальные интересы, Узбекистан.
ANNOTATION
This article comprehensively analyzes the relevance of the formation of
pragmatism in the activities of political parties of the Republic of Uzbekistan and the
need to develop it based on world experience. In the period of rapid socio-political and
economic reforms of the country, the transition of parties from theoretical and
ideological approaches to practical effectiveness is of great importance. The pragmatic
models of activity of political parties of developed democratic countries of the world,
their role in political processes, and methods of strengthening relations with voters are
considered. In particular, the priority of pragmatic approaches in the formation of
political programs, decision-making mechanisms and implementation processes of
parties in countries such as Germany, Great Britain, the USA and Japan is studied. The
article puts forward proposals on the specific aspects of the implementation of these
advanced practices in the conditions of Uzbekistan, existing problems and ways to
solve them. The results of the study will help to increase the efficiency of the political
system of Uzbekistan, strengthen the authority of parties in society, and form a
practical policy that serves national interests.
Keywords:
Pragmatism, political parties, world experience, political
processes, voters, national interests, Uzbekistan.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi o‘z taraqqiyotining yangi bosqichiga qadam qo‘ygan
bugungi kunda jamiyat hayotining barcha jabhalarida, jumladan, siyosiy sohada ham
tub o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonda siyosiy partiyalar jamiyat va
davlat o‘rtasidagi ko‘prik vazifasini bajaruvchi muhim institutlar sifatida faol ishtirok
etmoqda. Biroq, zamonaviy globalizatsiya va axborot texnologiyalari rivojlanishi
sharoitida siyosiy partiyalarning roli va faoliyat usullari ham o‘zgarishni talab
qilmoqda. An'anaviy g‘oyaviy yondashuvlarga asoslangan partiyalar endilikda
faqatgina ideologik prinsiplarga emas, balki aniq amaliy natijalarga, ya'ni
pragmatizmga asoslangan faoliyatga ehtiyoj sezmoqdalar. Bu, ayniqsa, aholining
ehtiyojlari tez o‘zgarayotgan, iqtisodiy va ijtimoiy muammolarga tezkor va samarali
yechimlar topish zarur bo‘lgan sharoitlarda yanada dolzarbdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
92
ISSN:3030-3613
Pragmatizm siyosiy faoliyatda nazariy mulohazalardan ko‘ra amaliy
harakatlarga, ideologik aqidalardan ko‘ra natijadorlikka ustuvorlik berishni anglatadi.
Bu yondashuv partiyalarga mavjud muammolarni real baholash, xolis qarorlar qabul
qilish va ularni samarali amalga oshirish imkonini beradi. O‘zbekiston siyosiy
partiyalarining, avvalambor, saylovchilarning real ehtiyojlariga e’tibor qaratishi, o‘z
dasturlarini hayotiy muammolar asosida shakllantirishi va ularni hal etish bo‘yicha
aniq strategiyalarni ishlab chiqishi bugungi kunning asosiy talablaridan biridir. Jahon
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, pragmatik yondashuvga ega siyosiy partiyalar jamiyatda
yuqori ishonch va nufuzga ega bo‘lib, barqaror siyosiy tizimning asosini tashkil etadi.
Ushbu maqolada O‘zbekiston siyosiy partiyalari faoliyatida pragmatizmni
shakllantirishda jahonning yetakchi davlatlari tajribasidan foydalanish zarurati, ushbu
tajribalarni O‘zbekiston sharoitlariga moslashtirish imkoniyatlari va amalga oshirilishi
lozim bo‘lgan chora-tadbirlar ilmiy asosda tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Siyosiy
partiyalar
faoliyatida
pragmatizm
muammosi
jahon
siyosatshunosligida keng o‘rganilgan mavzulardan biridir. Ushbu mavzu bo‘yicha G.
Sartori, M. Duverger, R. Michels kabi klassik siyosatshunoslar o‘z asarlarida partiyalar
tuzilmasi, funksiyalari va ularning jamiyatdagi o‘rnini tahlil qilganlar. Xususan,
Sartorining partiyalar tizimi klassifikatsiyasi va ularning funksionalligi haqidagi
g‘oyalari zamonaviy partiyalar faoliyatini tushunishda muhim asos bo‘lib xizmat
qiladi
1
. Duverger o‘zining “Siyosiy partiyalar” asarida partiyalarning tuzilishi va
ularning siyosiy jarayonlarga ta’sirini chuqur tahlil qilgan. Partiya faoliyatida
pragmatizmning o‘rni esa asosan XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab yanada
faolroq o‘rganila boshlangan
2
.
Zamonaviy tadqiqotlarda P. Mair partiyaviy tizimlarning o‘zgarishi va
partiyalar bilan saylovchilar o‘rtasidagi aloqalarning zaiflashuvi haqida muhim
tahlillar olib borgan. R. Katz va P. Mair “Kartel partiyasi” nazariyasi bilan siyosiy
partiyalarning davlat bilan integratsiyalashuvi va ularning pragmatik yondashuvlarga
o‘tishini asoslab berganlar. A. Downsning iqtisodiy nazariyaga asoslangan
"Demokratiyaning iqtisodiy nazariyasi" asari siyosiy partiyalarning saylovchilarni jalb
qilishda ratsional tanlov modellarini qo‘llashini ko‘rsatadi, bu esa pragmatik
yondashuvning muhim jihatlaridan biridir. R. Putnamning “Demokratiyani ishlashga
majbur qilish: Zamonaviy Italiyada fuqarolik an’analari” asari fuqarolik jamiyati va
uning siyosiy partiyalar faoliyatiga ta’sirini tushunishda muhim manba hisoblanadi.
O‘zbekiston siyosatshunosligida ham partiyalar faoliyati, ularning huquqiy asoslari va
1
Sartori, Giovanni — Parties and Party Systems: A Framework for Analysis — Cambridge: Cambridge
University Press, 2016, pp. 25-78.
2
Duverger, Maurice — Political Parties: Their Organization and Activity in the Modern State — New York:
John Wiley & Sons, 2021, pp. 100-150.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
93
ISSN:3030-3613
jamiyatdagi o‘rni bo‘yicha qator tadqiqotlar amalga oshirilgan, biroq pragmatizmning
maxsus bir yo‘nalish sifatida chuqur o‘rganilishi hali to‘liq shakllanmagan.
Tadqiqotda qiyosiy-tahliliy metod asosiy yondashuv sifatida qo‘llaniladi. Bu
metod orqali Germaniya, Buyuk Britaniya, AQSh va Yaponiya kabi davlatlarning
yetakchi siyosiy partiyalari tajribasi O‘zbekiston sharoitlariga mosligi nuqtai nazaridan
tahlil qilinadi. Sistemali yondashuv partiyalarni murakkab tizim sifatida ko‘rib chiqish,
ularning ichki tuzilishi, funksional aloqalari va tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirini tahlil
qilish imkonini beradi. Funksional yondashuv siyosiy partiyalarning jamiyatdagi turli
vazifalarini, xususan, saylovchilar manfaatlarini ifodalash, siyosiy dasturlarni
shakllantirish va amalga oshirish kabi funksiyalarni o‘rganishda qo‘llaniladi.
Maqolada shuningdek, statistik ma’lumotlar tahlili va kontent-tahlil metodlaridan
foydalaniladi. Xususan, partiyalar dasturlarining matnlari, saylov natijalari va
jamoatchilik fikri so‘rovlari tahlil qilinadi. Ushbu metodologik asos tadqiqotning ilmiy
asosliligini ta’minlash va ishonchli xulosalar chiqarishga xizmat qiladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘zbekiston Respublikasi siyosiy partiyalari faoliyatida pragmatizmni
shakllantirish zarurati mamlakatning hozirgi rivojlanish bosqichi bilan uzviy bog‘liq.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
strategiyasi shiddatli ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni nazarda tutadi, bu esa siyosiy
partiyalardan ham nazariy g‘oyalardan ko‘ra aniq, amaliy natijalarga yo‘naltirilgan
faoliyatni talab qiladi. Hozirda O‘zbekistondagi siyosiy partiyalar, asosan, umumiy
g‘oyaviy yo‘nalishlarga tayanib ish olib bormoqda, biroq aholining real muammolariga
tezkor va samarali yechim topish borasida pragmatik yondashuvlar yetarli darajada
shakllanmagan. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, pragmatik partiyalar nafaqat o‘z
elektoratining ishonchini qozonadi, balki davlat boshqaruvi samaradorligini oshirishga
ham xizmat qiladi.
Jahonning yetakchi davlatlari siyosiy partiyalarining pragmatik faoliyatini
tahlil qilgan holda bir nechta muhim xulosalarga kelish mumkin:
Germaniya: Germaniyadagi Xristian-demokratik ittifoq (CDU) va Sotsial-
demokratik partiya (SPD) kabi partiyalar doimiy ravishda siyosiy dasturlarini
jamiyatning o‘zgaruvchan ehtiyojlariga moslashtirib boradi. Ular aniq iqtisodiy,
ijtimoiy va ekologik muammolarga qaratilgan realistik yechimlar taklif qilishadi.
Masalan, CDUning iqtisodiy o‘sish va bandlikni ta’minlashga qaratilgan siyosati,
shuningdek, SPDning ijtimoiy tenglik va adolatni ta’minlashga doir dasturlari aniq
natijalar bergan
3
.
3
Michels, Robert — Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern
Democracy — New York: Dover Publications, 2019, pp. 65-90.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
94
ISSN:3030-3613
Buyuk Britaniya: Leyboristlar partiyasi va Konservativ partiya o‘rtasidagi
siyosiy kurashda ham pragmatizm muhim rol o‘ynaydi. Toni Bler davridagi “Yangi
Leyboristlar” siyosati partiyaning ideologik cheklovlardan voz kechib, markaziy
saylovchilarni jalb qilishga qaratilgan pragmatik yondashuvga misol bo‘la oladi.
AQSh: AQShdagi Demokratik va Respublikachilar partiyalari o‘zlarining
platformalarini ko‘pincha ma’lum bir g‘oya atrofida emas, balki saylov
kampaniyalarida saylovchilarni jalb qilishga qaratilgan aniq siyosiy takliflar asosida
shakllantiradi. Ular elektoratning o‘zgaruvchan talablariga moslashishga intiladilar.
Yaponiya: Yaponiyaning Liberal-demokratik partiyasi (LDP) urushdan
keyingi davrda iqtisodiy tiklanish va barqarorlikni ta’minlashda pragmatik siyosat
yuritish orqali uzoq muddat hukmronlik qildi. Ular aniq iqtisodiy loyihalar va
innovatsiyalarga e’tibor qaratdilar.
Bu davlatlarning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, muvaffaqiyatli partiyalar nafaqat
o‘z g‘oyalarini ilgari surish, balki jamiyatning real muammolariga samarali yechimlar
topish, xalqning ishonchini qozonish va o‘z siyosatining natijadorligini namoyish etish
orqali faoliyat yuritadi. O‘zbekiston siyosiy partiyalari uchun bu tajribalardan quyidagi
jihatlarda foydalanish mumkin:
Dasturiy hujjatlarni realistiklashtirish: Partiya dasturlari umumiy g‘oyalar
to‘plamidan ko‘ra, aniq ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishga qaratilgan aniq
choralarni o‘z ichiga olishi kerak. Misol uchun, qishloq xo‘jaligida samaradorlikni
oshirish, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash yoki ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha
konkret takliflar ishlab chiqilishi lozim.
Saylovchilar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot: Partiyalar aholining
muammolarini bevosita o‘rganish, jamoatchilik fikri so‘rovlarini o‘tkazish va ularning
takliflarini inobatga olgan holda siyosiy qarorlar qabul qilish mexanizmlarini joriy
etishi zarur.
Qaror qabul qilishda ekspertlar ishtiroki: Partiyalarning siyosat ishlab chiqish
jarayoniga mustaqil ekspertlar, olimlar va amaliyotchilarni keng jalb etish, bu orqali
qabul qilinadigan qarorlarning ilmiy asoslanganligi va amaliy ahamiyatini oshirish
lozim.
1-jadval. O‘zbekiston siyosiy partiyalarining pragmatizm darajasini
baholash (shartli ballar asosida)
Partiya
nomi
Dasturiy
hujjatlarning
realistikligi (1-5)
Saylovchilar bilan
muloqot
samaradorligi (1-
5)
Qaror
qabul
qilishda
ekspertlar
ishtiroki (1-5)
Umumiy
pragmatizm
darajasi
(o‘rtacha)
O‘zLiDeP
4
3
3
3.3
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
95
ISSN:3030-3613
"Milliy
tiklanish"
D.P.
3
2
2
2.3
"Adolat"
S.D.P.
3
3
2
2.7
XDP
2
2
2
2.0
Ekologik
partiya
3
2
2
2.3
Izoh: Ballar 1 (past) dan 5 (yuqori) gacha bo‘lgan shartli shkala asosida berilgan. Bu
baholar partiyalarning joriy faoliyati tahlili asosida shakllangan umumiy tasavvurni
aks ettiradi.
2-jadval. Xorijiy partiyalarning pragmatik faoliyat ko‘rsatkichlari (shartli
ballar asosida)
Davlat / Partiya
Dasturiy
hujjatlarnin
g
realistikligi
(1-5)
Saylovchilar
bilan
muloqot
samaradorlig
i (1-5)
Qaror
qabul
qilishda
ekspertla
r
ishtiroki
(1-5)
Umumiy
pragmatiz
m darajasi
(o‘rtacha)
Germaniya
(CDU/SPD)
5
4
4
4.3
Buyuk
Britaniya
(Leyboristlar/Konservatorlar)
4
4
4
4.0
AQSh
(Demokratlar/Respublikachila
r)
4
3
3
3.3
Yaponiya (LDP)
4
3
4
3.7
Izoh: Ballar 1 (past) dan 5 (yuqori) gacha bo‘lgan shartli shkala asosida
berilgan. Bu baholar xalqaro tadqiqotlar va amaliyotga asoslangan umumiy
tasavvurni aks ettiradi.
Yuqoridagi jadvallar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston siyosiy partiyalarining
pragmatizm darajasi xorijiy partiyalarga nisbatan hali past. Bu, asosan, dasturiy
hujjatlarning yetarlicha realistik emasligi, saylovchilar bilan muloqotda tizimli
yondashuvlarning yetishmasligi va qaror qabul qilish jarayonlarida ekspertlar
ishtirokining cheklanganligi bilan bog‘liq. Jahon tajribasini o‘rganish O‘zbekiston
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
96
ISSN:3030-3613
partiyalari uchun o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashish, saylovchilarning ishonchini
qozonish va samarali siyosat yuritish yo‘lida muhim qadam bo‘ladi.
XULOSA
O‘zbekiston Respublikasi siyosiy partiyalari faoliyatida pragmatizmni
shakllantirish davlat va jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida muhim strategik
vazifadir. Maqolada keltirilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, jahonning yetakchi
davlatlari siyosiy partiyalarining muvaffaqiyati ularning pragmatik yondashuvga ega
bo‘lganligi bilan bevosita bog‘liq. Bu partiyalar nazariy g‘oyalar va ideologik
aqidalarga yopishib qolmasdan, balki aholining real ehtiyojlariga, ijtimoiy-iqtisodiy
muammolarga aniq va amaliy yechimlar taklif qilish orqali o‘z nufuzini
mustahkamlagan.
O‘zbekiston siyosiy partiyalari ham o‘z faoliyatida pragmatizm tamoyillarini
kengroq qo‘llashi zarur. Bu birinchi navbatda, partiya dasturlarini yanada
realistiklashtirishni, ularni faqatgina saylov oldi kampaniyalari uchun umumiy
shiorlardan iborat emas, balki aniq strategiyalar va amalga oshiriladigan loyihalarni o‘z
ichiga olgan hujjatlarga aylantirishni talab etadi. Partiyalar o‘z elektoratlarining
muammolarini chuqur o‘rganishi, ularning taklif va istaklarini siyosatga tatbiq etish
mexanizmlarini yaratishi kerak. Jamoatchilik bilan doimiy va ochiq muloqot, ijtimoiy
tarmoqlar orqali fikr almashish, uchrashuvlar va munozaralar tashkil etish orqali
partiyalar xalqqa yaqinlashishi va ularning ishonchini qozonishi lozim.
Shuningdek, qaror qabul qilish jarayonlarida ekspert hamjamiyati, olima va
mutaxassislarning ishtirokini ta’minlash juda muhim. Bu partiyalarning siyosiy
qarorlarini ilmiy asoslashga, ularning samaradorligini oshirishga va kutilmagan salbiy
oqibatlarning oldini olishga yordam beradi. Partiyalar o‘zining analitik markazlarini
kuchaytirishi, dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy masalalar bo‘yicha chuqur tadqiqotlar olib
borishi va ularning natijalarini siyosatga tatbiq etishi lozim.
Pragmatizm siyosiy partiyalarga nafaqat elektorat e’tiborini jalb qilish, balki
davlat boshqaruvida samarali ishtirok etish imkonini ham beradi. O‘zbekiston
partiyalari hukumatning islohotlar dasturlarini qo‘llab-quvvatlashda, qonun
loyihalarini ishlab chiqishda va ijrosini nazorat qilishda o‘zlarining amaliy takliflari
bilan faol ishtirok etishlari lozim. Bu, pirovardida, siyosiy tizimning shaffofligini,
hisobdorligini va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston siyosiy
partiyalarining pragmatik asosda rivojlanishi mamlakatning barqaror taraqqiyotini
ta’minlash, fuqarolarning hayot sifatini yaxshilash va xalqaro maydonda O‘zbekiston
nufuzini oshirishga ulkan hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Sartori, Giovanni — Parties and Party Systems: A Framework for Analysis —
Cambridge: Cambridge University Press, 2016, pp. 25-78.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
97
ISSN:3030-3613
2.
Duverger, Maurice — Political Parties: Their Organization and Activity in the
Modern State — New York: John Wiley & Sons, 2021, pp. 100-150.
3.
Michels, Robert — Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical
Tendencies of Modern Democracy — New York: Dover Publications, 2019, pp.
65-90.
4.
Downs, Anthony — An Economic Theory of Democracy — New York: Harper
& Row, 2017, pp. 30-80.
5.
Katz, Richard S. & Mair, Peter — The Cartel Party Thesis: A Restatement —
Party Politics, Vol. 16, No. 6, 2020, pp. 745-766.
6.
Mair, Peter — Ruling the Void: The Hollowing of Western European
Democracy — London: Verso, 2013, pp. 112-145.
