T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
217
ISSN:3030-3613
MEHNAT HUQUQI VA FUQAROLIK JAMIYATI: FALSAFIY TAHLIL
ODILOV NORDIRBEK ODIL O‘G‘LI
O‘zbekiston Respublikasi IIV Malaka oshirish
Institute "Maxsus-kasbiy fanlar" kafedrasi
katta o‘qituvchisi, podpolkovnik
Tel.: +99899 807 23 04
Email:
Anotatsiya
Mazkur maqolada ijtimoiy falsafa nuqtai nazaridan mehnat huquqi va fuqarolik
jamiyatining o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Mehnat huquqi inson hayotining
ajralmas qismi bo‘lib, uning shaxsiy va ijtimoiy qadrini belgilaydi. Fuqarolik jamiyati
esa ushbu huquqlarni amalga oshirish va himoya qilishning asosiy mexanizmi sifatida
namoyon bo‘ladi. Maqolada xalqaro va milliy tajriba asosida O‘zbekistondagi mavjud
holat va muammolar tahlil etiladi hamda falsafiy xulosalar asosida takliflar ilgari
suriladi.
Kalit so‘zlar:
Mehnat huquqi, fuqarolik jamiyati, ijtimoiy falsafa, inson
huquqlari, adolat, kasaba uyushmalari, fuqarolik faolligi.
Kirish
Ijtimoiy falsafa insonning jamiyatdagi o‘rni, uning hayotining ma’nosi va
qadrini o‘rganadi. Mehnat – insonning moddiy ehtiyojlarini qondirish bilan birga,
uning shaxs sifatida kamol topishi, ijtimoiy munosabatlarda faol ishtirok etishi uchun
ham zarurdir. Shu bois, mehnat huquqi — inson huquqlarining ajralmas qismi sifatida,
fuqaroning qadrini ifoda etuvchi muhim huquq hisoblanadi.
Fuqarolik jamiyati esa davlatdan mustaqil faoliyat yurituvchi ijtimoiy institutlar
majmuasidir. U fuqarolarning o‘z manfaatlarini ifoda etishi, talab qilishi va himoya
qilishiga imkoniyat yaratadi. Mehnat huquqining real amalga oshirilishi faqat fuqarolik
jamiyati institutlari orqali samarali bo‘lishi mumkin.
Adabiyotlar sharhi
Falsafiy manbalar:
Karl Marks
mehnatni insonning tabiiy ehtiyoji va ijtimoiy jarayon deb
hisoblab, mehnat orqali inson o‘z tabiatini namoyon qiladi, degan.
Jon Rolz
“Adolat nazariyasi”da tenglik va adolat tamoyillari orqali mehnat
munosabatlarini qayta ko‘rib chiqish zarurligini ta’kidlaydi.
Amartiya Sen
inson rivoji va erkinligini ta’minlovchi muhim huquq sifatida
mehnat huquqini e’tirof etadi.
Xalqaro manbalar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
218
ISSN:3030-3613
ILO (International Labour Organization) konvensiyalari mehnat huquqlarining
xalqaro standartlarini belgilaydi.
BMTning Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida mehnat qilish va
munosib haq olish har bir shaxsning huquqi ekani belgilangan.
Milliy manbalar:
O‘zbekiston Respublikasining 2023 yilda qabul qilingan yangi Mehnat kodeksi
mehnat munosabatlarini huquqiy jihatdan tartibga solishda muhim ahamiyatga
ega.
“Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”da jamiyatda inson huquqlari,
xususan, mehnat huquqlari ustuvor ahamiyatga ega ekani ta’kidlangan.
Tadqiqot metodologiyasi
Mazkur tadqiqotda quyidagi ilmiy yondashuvlar qo‘llanildi:
Falsafiy tahlil
: Mehnat huquqi va fuqarolik jamiyati tushunchalari mafkuraviy
va g‘oyaviy asosda yoritildi.
Qiyosiy tahlil
: Xalqaro tajribalar — Germaniya, Shvesiya, Janubiy Koreya
tajribasi O‘zbekiston bilan solishtirildi.
Normativ tahlil
: O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonun hujjatlari —
Konstitutsiya, Mehnat kodeksi, NNTlar to‘g‘risidagi qonunlar o‘rganildi.
Sistemali yondashuv
: Fuqarolik jamiyati institutlari, davlat va fuqarolar
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilindi.
Ijtimoiy monitoring elementlari
: Mehnat bozoridagi voqeliklar va statistik
ma’lumotlar tahlil qilindi.
Mehnat huquqi faqat yuridik hujjatlarda qayd etilgan normalar majmuasi emas,
balki u insonning jamiyatdagi mavqei, uning qadri va imkoniyatlarini belgilaydigan
falsafiy kategoriyadir. Bu huquqlar insonning ijtimoiy mavjudligi, farovonligi va
shaxsiy rivojlanishi bilan uzviy bog‘liq.
Fuqarolik jamiyati esa bu huquqlarni amalga oshirish mexanizmi bo‘lib xizmat qiladi.
Agar fuqarolik jamiyati yetarlicha rivojlanmagan bo‘lsa, mehnat huquqlari amaliy
qiymat kasb etmaydi. Bu jamiyatda fuqarolarning huquqiy ongi, faolligi, kasaba
uyushmalarining ta’siri va OAVning erkinligi hal qiluvchi omillardan hisoblanadi.
O‘zbekistonda mehnat huquqlarini ta’minlash borasida qator islohotlar amalga
oshirilmoqda. Lekin amalda hali ham qator muammolar mavjud:
Ishchilarning o‘z huquqlarini bilmasligi;
Kasaba uyushmalarining ta’siri pastligi;
Mehnat munosabatlarining ko‘pincha norasmiy shaklda bo‘lishi;
Xususan, yoshlar va ayollar mehnatiga nisbatan diskriminatsiya.
Bu muammolarning yechimi faqat fuqarolik jamiyatini mustahkamlash, inson
huquqlari madaniyatini tarbiyalash va huquqiy bilimlarni oshirish bilan bog‘liqdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
219
ISSN:3030-3613
Tahlil va natijalar
Mehnat huquqi falsafiy jihatdan inson qadri va shaxsiy kamolotining huquqiy
ifodasidir.
Fuqarolik jamiyati mehnat huquqini amalga oshirish, himoya qilish va nazorat
qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Xalqaro tajriba fuqarolik jamiyati faol bo‘lmagan jamiyatlarda mehnat huquqlari
nazariy qolib ketishini ko‘rsatadi.
O‘zbekistondagi holat yaxshilanib borayotgan bo‘lsa-da, fuqarolik institutlari
faolligini oshirish, kasaba uyushmalarini qayta shakllantirish, fuqarolarni
huquqiy xabardor qilish zarur.
Xulosalar
1.
Mehnat huquqi — insonning shaxsiy qadri va jamiyatdagi tengligi uchun
asosdir.
2.
Fuqarolik jamiyati — bu huquqlarni amalga oshirishning kafolati va
targ‘ibotchisidir.
3.
O‘zbekistondagi mehnat munosabatlarini yanada takomillashtirish uchun
fuqarolik institutlari, xususan kasaba uyushmalari va NNTlarning roli
kuchaytirilishi kerak.
4.
Huquqiy ongni oshirish va jamoaviy tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash orqali
mehnat huquqlarini rivojlantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 2023.
3.
Jon Rolz –
A Theory of Justice
, 1971.
4.
Karl Marks –
Kapital
, 1867.
5.
Amartiya Sen –
Development as Freedom
, 1999.
6.
Nazarov Q. – *Fuqarolik jamiyati: nazar
