T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
146
ISSN:3030-3613
YURAK INFARKTI VA MIYA INSULTI - ZAMONAVIY TIBBIYOTNING
ASOSIY MUAMMOLARI
Boymirzayeva Sabina Sadriddin qizi
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti, Davolash
ishi fakulteti, 1-bosqish ,128-guruh talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada yurak xuruji (miokard infarkti) va insult kabi yurak-qon tomir
tizimi kasalliklarining umumiy va farqli jihatlari, kelib chiqish sabablari,
patofiziologiyasi hamda ularning oqibatlari tahlil qilingan. Miokard infarkti yurak
mushagining ishemik shikastlanishi orqali rivojlansa, insult bosh miyada qon
aylanishining to‘satdan buzilishi natijasida yuzaga keladi. Har ikkala holatda ham erta
tashxis qo‘yish, tezkor va samarali davolash choralari ko‘rilishi bemor hayotini saqlab
qolish va og‘ir asoratlarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada,
shuningdek, profilaktika usullari, zamonaviy diagnostika va reabilitatsiya
yondashuvlari ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Miokard infarkti, insult, yurak-qon tomir kasalliklari,
ateroskleroz, ishemik shikastlanish, qon aylanish buzilishi, gipertoniya, tromboz,
profilaktika, reabilitatsiya.
Abstract
This article analyzes the common and different aspects, causes, pathophysiology
and consequences of cardiovascular diseases such as heart attack (myocardial
infarction) and stroke. While myocardial infarction develops due to ischemic damage
to the heart muscle, stroke occurs as a result of a sudden disruption of blood circulation
in the brain. In both cases, early diagnosis, prompt and effective treatment are of great
importance in saving the patient's life and preventing serious complications. The article
also discusses preventive methods, modern diagnostic and rehabilitation approaches.
Keywords:
Myocardial
infarction,
stroke,
cardiovascular
diseases,
atherosclerosis, ischemic damage, circulatory disorders, hypertension, thrombosis,
prevention, rehabilitation.
KIRISH
Zamonaviy tibbiyot taraqqiyotiga qaramasdan, yurak-qon tomir tizimi
kasalliklari hanuzgacha insoniyat uchun eng katta xavf bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa,
miokard infarkti (yurak infarkti) va serebrovaskulyar insult (miya insulti) kabi holatlar
o‘zining to‘satdan yuzaga chiqishi, og‘ir oqibatlari va yuqori o‘lim darajasi bilan
ajralib turadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo
bo‘yicha har yili 18 milliondan ortiq kishi yurak-qon tomir tizimi bilan bog‘liq
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
147
ISSN:3030-3613
kasalliklardan hayotdan ko‘z yumadi, ularning katta qismini aynan infarkt va insult
tashkil etadi.
Bu holatlar nafaqat rivojlanayotgan, balki rivojlangan davlatlar sog‘liqni saqlash
tizimi uchun ham jiddiy ijtimoiy-iqtisodiy yukdir. Infarkt va insult kasalliklarining
ko‘plab hollari ishchi yoshdagi insonlarda uchrayotgani esa mamlakatlar ishlab
chiqarish salohiyatiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston Respublikasida
ham so‘nggi yillarda yurak va miya qon aylanishining o‘tkir buzilishiga chalinish
hollari ortib borayotgani, ayniqsa yoshlar va ayollar orasida kasallik “yosharib
borayotgani” kuzatilmoqda.
Infarkt va insult – o‘zaro bog‘liq bo‘lgan, ammo organizmning ikki muhim
tizimi: yurak va miyaga ta’sir ko‘rsatuvchi alohida patologik holatlardir. Bu kasalliklar
asosan ateroskleroz, arterial gipertoniya, qandli diabet, stress, nosog‘lom ovqatlanish,
jismoniy harakatsizlik va zararli odatlar (chekish, spirtli ichimliklar iste’moli) kabi
omillar ta’sirida rivojlanadi. Bu omillar umumiy bo‘lgani sababli, tibbiyotda infarkt va
insultni birgalikda “kardiomiyotserebrovaskulyar sindrom” tarzida o‘rganish
tendensiyasi kuchaymoqda.
Bugungi kunda bu ikki kasallikni erta aniqlash, ularni zamonaviy texnologiyalar
orqali davolash, bemorlarni to‘liq tiklash va kasallikning qayta yuzaga chiqishining
oldini olish yo‘nalishlarida dunyo bo‘ylab keng ko‘lamli ilmiy izlanishlar olib
borilmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari, genetik testlar,
yallig‘lanishga qarshi terapiyalar va yangi antikoagulyantlar bu borada katta yutuqlarni
ta’minlamoqda. Ushbu maqolada infarkt va insultning umumiy patofiziologik
mexanizmlari, ularni erta tashxislash usullari, zamonaviy davolash yondashuvlari,
global va O‘zbekiston tajribasi, shuningdek kasalliklarning oldini olishda samarali
profilaktik choralar tahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi – ushbu ikki og‘ir
patologiyaning mohiyatini chuqurroq anglash, mavjud muammolarni aniqlash va
ularni bartaraf etish yo‘llarini ko‘rsatishdan iborat.
Yurak xuruji (miokard infarkti) va insult — organizmda turli a’zolarda qon
aylanishining keskin buzilishi bilan bog‘liq bo‘lgan ikki muhim, hayot uchun xavfli
holat bo‘lib, ularning patogenezi o‘zaro yaqinlikka ega. Miokard infarkti yurak
mushagining kislorodga bo‘lgan talabi va qon orqali ta’minlanishi o‘rtasidagi
nomutanosiblik natijasida yuzaga keladi. Asosan koronar arteriyalarning aterosklerotik
blyashkalar bilan torayishi yoki tromb bilan to‘silib qolishi natijasida yurak mushaklari
ishemiyaga uchraydi va bu to‘qimalarning nekroziga olib keladi. Bu holat yurak
yetishmovchiligi, aritmiyalar, yurakning to‘xtab qolishi kabi og‘ir asoratlar bilan
yakunlanishi mumkin.
Insult esa, bosh miya qon aylanishining to‘satdan buzilishi bilan kechuvchi holat
bo‘lib, ishemik (qon tomirining tiqilib qolishi) yoki gemorragik (qon tomirining
yorilishi) shakllarda uchraydi. Ishemik insultlar miya infarktining 80–85% ini tashkil
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
148
ISSN:3030-3613
etadi. Qon oqimining to‘xtashi miyaning muayyan qismlarida kislorod va oziq
moddalar yetishmovchiligiga olib keladi va bu to‘qimalarda qaytmas o‘zgarishlar,
ya’ni nekroz yuz beradi. Buning oqibatida bemorda falajlik, nutq buzilishi, ko‘rish
qobiliyatining yomonlashuvi, muvozanat yo‘qolishi, xotira va fikrlash funksiyalarining
susayishi kabi nevrologik belgilar rivojlanadi.
Yurak xuruji va insult klinik belgilari farqliligi bilan birga, ikkalasining ham
umumiy xavf omillari mavjud: arterial gipertenziya, giperlipidemiya, qandli diabet,
semizlik, chekish, alkogol iste’moli, jismoniy faollikning yetishmasligi va surunkali
stress. Bu omillar tomirlar devorining elastikligini yo‘qotib, qon aylanishiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, yoshi katta insonlar, erkaklar va yurak-qon tomir
kasalliklariga genetik moyilligi bo‘lgan shaxslar ushbu kasalliklar rivojlanishiga
nisbatan ko‘proq xavf ostidadir.
Zamonaviy tibbiyotda ushbu kasalliklarni erta aniqlash va to‘g‘ri boshqarish
bo‘yicha muhim yutuqlar mavjud. Yurak xuruji uchun EKG, troponin testi, koronar
angiografiya muhim diagnostik vositalar hisoblanadi. Insultda esa KT va MRT asosiy
neyrovizualizatsion usullar bo‘lib, patologik o‘zgarishlarni aniqlash va davolash
strategiyasini tanlashda muhim ahamiyatga ega. Ishemik insultlarda trombolitik
terapiya qo‘llanilishi orqali qon tomirlarining ochilishi va miyaning tirik qolgan
qismini saqlab qolish imkoniyati mavjud. Miokard infarktida esa koronar angioplastika
yoki stent qo‘yish orqali qon aylanishi tiklanadi.
Shuningdek, sog‘lom turmush tarziga rioya qilish, ovqatlanishni nazorat qilish,
muntazam jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish, qon bosimi va qondagi xolesterin
darajasini nazorat qilish yurak xuruji va insultning oldini olishda eng muhim
omillardandir. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt asosidagi algoritmlar yordamida yurak
ritmlarini kuzatish, xavfni erta aniqlash, shuningdek, reabilitatsiya jarayonlarini
avtomatlashtirish imkoniyatlari kengayib bormoqda.
Yurak va miya — organizmning hayot uchun eng zarur a’zolari hisoblanadi.
Ularning qon bilan ta’minlanishidagi har qanday izdan chiqish og‘ir oqibatlarga olib
keladi. Shu sababli infarkt va insultga qarshi kurashish har bir jamiyatda tibbiyot
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Xulosa
Yurak xuruji (miokard infarkti) va insult bugungi kunda jahonda o‘lim va
nogironlikning asosiy sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu kasalliklar har xil
a’zolarda yuzaga kelgan bo‘lsa-da, ularni birlashtiruvchi asosiy omil — qon
aylanishining keskin buzilishi va ishemik sharoitda to‘qima nekrozining
rivojlanishidir. Kasalliklarning klinik belgilari va oqibatlari har xil bo‘lishi mumkin,
biroq har ikkisi ham erta tashxis va shoshilinch davolovchi yondashuvni talab qiladi.
Maqolada qayd etilganidek, infarkt va insultning asosiy xavf omillari — arterial
gipertoniya, yuqori xolesterin darajasi, chekish, noto‘g‘ri ovqatlanish, stress,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
149
ISSN:3030-3613
gipodinamiya kabi omillar hisoblanadi. Ularni nazorat qilish orqali ushbu
kasalliklarning oldini olish mumkin. Yaxshi tashkil etilgan profilaktika choralari,
zamonaviy diagnostika texnologiyalari, sun’iy intellekt yordami va reabilitatsiya
dasturlari bemorlarning hayot sifatini oshirish va asoratlarni kamaytirishda muhim rol
o‘ynaydi.
Shu boisdan, jamiyatda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, fuqarolarning
yurak-qon tomir salomatligiga oid bilimini oshirish va tibbiy ko‘riklarni tizimli yo‘lga
qo‘yish orqali yurak xuruji va insultning salbiy oqibatlarini kamaytirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Akramov B.T., Ismoilov B.I. Yurak qon-tomir tizimi kasalliklari. – Toshkent: Ilm
ziyo, 2021. – 224 b.
2.
Karimov S.S., G‘ofurov I.S. Klinik nevrologiya. – Toshkent: Tibbiyot, 2019. –
312 b.
3.
Usmonxo‘jayev Sh.A., Raxmatov A.M. Ichki kasalliklar propedevtikasi. –
Toshkent: Innovatsiya, 2020. – 268 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. Yurak-qon tomir
kasalliklari profilaktikasi va erta aniqlash bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. – Toshkent,
2022. – 64 b.
5.
World Health Organization. Cardiovascular diseases (CVDs). – Geneva, 2020.
6.
GBD 2020 Risk Factors Collaborators. Global burden of 87 risk factors in 204
countries and territories, 1990–2020: a systematic analysis. The Lancet, 2020;
396(10258): 1223–1249.
7.
Benjamin E.J. va boshqalar. Heart Disease and Stroke Statistics — 2023 Update:
A Report from the American Heart Association. Circulation, 2023; 147(8): e93–
e621.
8.
Libby P., Buring J.E., Badimon L. va boshqalar. Atherosclerosis. Nature Reviews
Disease Primers, 2019; 5(1): 56.
9.
Powers W.J. va boshqalar. Guidelines for the early management of patients with
acute ischemic stroke. Stroke, 2019; 50(12): e344–e418.
10.
Yusuf S., Joseph P., Rangarajan S. va boshqalar. Modifiable risk factors,
cardiovascular disease, and mortality in 155,722 individuals from 21 high-,
middle-, and low-income countries (PURE study). The Lancet, 2021; 398(10304):
1173–1184.
