T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
346
ISSN:3030-3613
INFEKSIYA TURLARI YUQISH YO’LLARI VA DAVOLASH
DIAGNOSTIKASI
Bo’tayev Axmadjon Mutalipovich
Xo’jaobod Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salamatligi texnikumi
Mikrobiologiya virusologiya va immunologiya fani o’qituvchisi
Infeksiya
inficio,
infeci,
infectum
–
yuqtirmoq,
buzmoq,
zaharlamoq) –patogen mikrob (yoki virus) ning odam yoki hayvon organizmiga
kirishi, koʻpayishi va ayni vaqtda mikrob bilan organizm oʻrtasida oʻzaro murakkab
munosabat vujudga kelishi. “Infeksiya” termini baʼzan boshqa maʼnoda – kasallik
yuqqan paytni, infeksion kasallikni, uning mikrobini ifodalash uchun ishlatiladi.
Infeksiya kasallik shaklida,
shuningdek, bakteriya tashuvchilik
shaklida
namoyon boʻladi. Mikroblarning bir turi qoʻzgʻatgan kasallik oddiy infeksiya, ikki
yoki bir necha turi qoʻzgʻatgan kasallik aralash infeksiya, yuqumli kasallik bilan ogʻrib
oʻtgan ki-shiga takror Infeksiya yuqishi reinfeksiya, mikroblarning muayyan turi za-
rar yetkazgan organizmga takror Infeksiya yuqishi superinfeksiya deb ataladi. Baʼzi
mikroblar organizmda inaktiv holatda boʻladi, ammo muayyan sharoitda (kishi oʻta
charchaganda, sovqotganda va b.) patogen xossalarini namoyon qila oladi
(autoinfeksiya), shuning natijasida kasallik roʻy beradi.
Infeksiyaning paydo boʻlishi va oʻtishida patogen mikroorganizmlarning
quyidagi xususiyatlari muhim rol oʻynay-di: 1) spetsifikligi, yaʼni muayyan biologik
turning organizmda yashashi (mas, qizamiqvirusi faqat odam orga-nizmida parazitlik
qiladi) va faqat oʻzi uchun harakterli infeksion kasallikni qoʻzgʻatishi; 2) virulentligi,
yaʼni kasallikka nechogʻli sabab boʻla olishi (qarang Virulentlik); 3) muayyan
aʼzolarda (aksari ichki aʼzolarda) joylasha olishi (mas, gonokokk siy-dik yoʻllari bilan
koʻz shilliq pardasi-da;stafilakokklar va streptakokklar jinsiy aʼzolarda; meningokokk
miya pardalarida, dizenteriya tayoqchalari yoʻgʻon ichak de-vorida yashab koʻpayadi).
Infeksiyaning paydo boʻlishi va oʻtishida makroorganizmning xususiyatlari va ijtimoiy
sharoit muhim rol oʻynaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
347
ISSN:3030-3613
Odam organizmi mikrob kirishiga befarq boʻla olmaydi. Odam
va hayvonlar organizmi har xil fiziologik va immunologik mexanizmlari borligi tufayli
koʻp mikroblarga tabiiy chi-damli boʻladi (teri va shilliq pardalar koʻp mikroblarni
oʻtkazmaydi, bezlardan ishlanib chiqadigan shilim-shiq, meʼda shirasi, oʻt, koʻz
yoshi va sh. k. baʼzi bakteriyalarni, viruslarni oʻldiradi va hokazo). Odam va hayvonlar
organizmi kasallik mikroblarining kirishiga javoban immunitet reaksi-yalarini
rivojlantiradi (fagotsitlar mikrobga nisbatan spetsifik aktivla-shadi, antitelolar ishlana
boshlaydi, allergiya vujudga keladi).
Kasallik yuqqan kishi (bemor, baʼzan sogʻlom odam) yoki hayvonlar Infeksiya
manbai boʻladi (mas, ich terlamaaa bemor yoki bakteriya tashuvchi kishi, quturish
kasalligida mikroblar yuqqan it va b. hayvonlar Infeksiya manbaidir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
348
ISSN:3030-3613
Infeksiya va viruslarning farqi nima?
Infeksiyalar turlari
Mikroorganizmlar tananing qaysi qismida joylashganligiga qarab infeksiyalar
turli yo’llar bilan tasniflanadi. Masalan, nafas olish yo’llari infeksiyalari, siydik yo’llari
infeksiyalari, teri infeksiyalari va ovqat hazm qilish trakti infeksiyalari kabi turli xil
turlari mavjud. Ulardan tashqari, infeksiyaning manbasiga ko’ra ham tasniflanishi
mumkin. Masalan, kasalxonada yuqadigan infeksiyalar, jamiyat tomonidan yuqadigan
infeksiyalar va hayvonlardan yuqadigan infeksiyalar kabi turlari mavjud.
Infeksiya yuqish yo’llari
Infeksiyalar – zararli mikroorganizmlar tanaga kirganda paydo bo’ladigan holat.
Ushbu mikroorganizmlar tanaga turli yo’llar bilan kirishi mumkin. Infeksiyaning eng
keng tarqalgan yuqish yo’llari:
1.
Nafas olish yo’llari
: nafas olish yo’llari infeksiyalari – bu nafas
olish yo’llari bilan aloqa qiladigan zararli mikroorganizmlar keltirib
chiqaradigan infeksiyalar. Ushbu infeksiyalar yo’talish, hapşırma yoki nafas
olish orqali yuqishi mumkin.
2.
Oziq-ovqat orqali
: Oziq-ovqat infeksiyalari oziq-ovqat yoki suv
orqali yutilgan zararli mikroorganizmlar keltirib chiqaradigan infeksiyalardir.
Ushbu infeksiyalar ifloslangan oziq-ovqat yoki ifloslangan suv orqali tarqalishi
mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
349
ISSN:3030-3613
3.
Teri yo’lari:
Teri yo’llari infeksiyalari teri bilan aloqa qiladigan
zararli mikroorganizmlar keltirib chiqaradigan infeksiyalardir. Ushbu
infeksiyalar yaralar, kesishlar yoki boshqa yo’llar orqali tarqalishi mumkin.
Infeksiya qanday aniqlanadi?
Infeksiyani aniqlash uchun turli xil testlar qo’llaniladi. Ba’zi hollarda
simptomlar va fizik tekshiruv etarli bo’lishi mumkin, boshqa hollarda qon testlari,
siydik sinovlari, tomoq testi, axlat testlari va boshqa tibbiy ko’rish testlari kabi aniqroq
testlar talab qilinishi mumkin.
Qon
testlari
yuqori oq qon hujayralari sonini aniqlash uchun ishlatiladi, bu
infeksiya belgilaridir. Ushbu test turli xil infeksiyalar uchun qo’llaniladi va
infeksiyaning og’irligini aniqlashga yordam beradi.
Siydik testlari
siydik yo’llari infeksiyalari yoki buyrak infeksiyalari kabi
infeksiyalarni aniqlash uchun ishlatiladi. Ushbu test infeksiya belgilari bo’lgan
bakteriyalar yoki boshqa mikroorganizmlarni aniqlashi mumkin.
Tomoq testlari
tomoq infeksiyalarini tashxislash uchun ishlatiladi. Ushbu test
tomoqdagi bakteriyalar yoki viruslarni aniqlay oladi va to’g’ri davolashni ta’minlash
uchun ishlatilishi mumkin.
Najas testlari
ichak infeksiyalarini aniqlash uchun ishlatiladi. Ushbu
test diareya yoki boshqa infeksiya belgilari bo’lgan bakteriyalar yoki parazitlarni
aniqlashi mumkin.
Tibbiy ko’rish testlari infeksiyadan kelib chiqqan zararni ko’rsatish uchun
ishlatiladi. Ushbu testlarga rentgen nurlari, magnit-rezonans tomografiya (MRI) va
kompyuter tomografiyasi (KT) kiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
350
ISSN:3030-3613
Infeksiyani davolash
Infeksiyalarni davolash infeksiyaning turi va og’irligiga qarab o’zgaradi.
Antibiotiklar ko’pchilik infeksiyalarni davolash uchun ishlatiladigan keng tarqalgan
davolash usuli hisoblanadi. Ammo shuni ta’kidlash kerakki, antibiotiklar samarali
emas, chunki ba’zi infeksiyalar viruslardan kelib chiqadi.
Antiviral preparatlar viruslar keltirib chiqaradigan infeksiyalarni davolash
uchun ishlatiladi. Biroq, bu dorilar samarali bo’lishi uchun infeksiyaning dastlabki
bosqichlarida olinishi kerak bo’lishi mumkin.
Zamburug’li infeksiyalarini davolash uchun antifungal preparatlar qo’llaniladi.
Ushbu dorilar odatda infeksiyaning og’irligiga qarab topikal (teriga qo’llaniladi) yoki
og’iz orqali (og’iz orqali qabul qilinadi) beriladi.
Immunitet tizimi zaif bo’lgan odamlarda infeksiyalarni davolash immunitet
tizimini mustahkamlash uchun davolanishni o’z ichiga olishi mumkin. Infeksiyani
davolash bilan bir qatorda infeksiyani oldini olish uchun bir necha oddiy qadamlar
qo’yilishi mumkin. Ushbu qadamlar qo’llarni muntazam yuvish, emlash, sog’lom
ovqatlanish va muntazam jismoniy mashqlar kabi oddiy choralarni o’z ichiga olishi
mumkin.
Natijada infeksiyalarni erta tashxislash va to’g’ri davolash muhim ahamiyatga
ega. Tashxis qo’yish uchun ishlatiladigan testlar infeksiyaning turi va og’irligiga qarab
farq qilishi mumkin, davolash esa infeksiyaning turi va og’irligiga qarab farq qilishi
mumkin. Biroq, infeksiyani oldini olish bo’yicha oddiy qadamlar ham tananing
immunitet tizimini mustahkamlashi va infeksiyalarning tarqalishini oldini oladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
351
ISSN:3030-3613
Infeksiya va viruslarning farqi nima?
Infeksiya va virus atamalari ko’pincha chalkashib ketadi, lekin ular aslida turli
narsalarni anglatadi.
Infeksiya
– odatda organizmdagi mikroorganizmlarning (bakteriyalar,
zamburug’lar, parazitlar) ko’payishi natijasida yuzaga keladigan holat.
Mikroorganizmlar tanaga kirganda infeksiyaga olib kelishi mumkin va infeksiya
belgilari odatda isitma, yo’tal, burun burunlari, tomoq og’rig’i, bosh og’rig’i, diareya,
qusish kabi shikoyatlardir. Infeksiya bakteriya, virus, zamburug’lar yoki parazitlardan
kelib chiqishi mumkin.
Boshqa tomondan, viruslar mikroskopik o’lchamdagi yuqumli agent sifatida
aniqlanadi. Viruslar hujayralarga kiradi va u erda ularning nusxalarini ko’paytirish
orqali ko’payadi. Tanadagi virusli infeksiyalar odatda isitma, yo’tal, burun oqishi,
charchoq va bosh og’rig’i kabi alomatlar bilan namoyon bo’ladi.
Asosiy adabiyotlar
1.
Muxamedov I.M. va boshq. Meditsinskaya mikrobiologiya, virusologiya i
immunologiya. Darslik. Toshkent. 2011 y.
2.
Aliev Sh.R., Muxamedov I.M., Nuruzova Z.A. “Mikrobiologiyadan laboratoriya
mashg‘ulotlariga doir qo‘llanma”. Toshkent. 2013y.
3.
Qurbonova S.Y. “Mikrobiologiya va immunologiyadan amaliy mashg‘ulotlariga
doir qo‘llanma”. Toshkent, 2015 y.
Qo‘shimcha adabiyotlar.
1.
O`zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining fаrmоnlаri, Vаzirlаr Mаhkаmаsi
Qаrоrlаri vа “Sоg`liqni sаqlаsh Vаzirligining” amaldagi buyruq vа uslubiy
tаvsiyanоmаlаri.
2.
Saryov V.N. Mikrobiologiya, virusologiya i immunologiya. Darslik. Moskva,
2010 y.
3.
UNICEF. Oila va maxallada salomatlik amaliyotini takomillashtirish bo‘yicha
qo‘llanma.Toshkent. 2010 yil.
4.
Muxamedov I.M. va boshq. “Umumiy virusologiya» O‘quv qo‘llanma. Toshkent,
2012 y.
5.
Muxamedov I. M. va boshqalar. “Tibbiyot virusologiyasi» O‘quv qo‘llanma
Toshkent, 2013 y.
Internet saytlari
-
http://www.ziyonet.uz
-
-
-
www.lex.uz.
