T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
41
ISSN:3030-3613
PEDAGOGLARDA KASBIY STRESS HAMDA EMOTSIONAL SOʻNISH
HOLATLARINI BARTARAF ETISHNING PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Haitova Mashhura Dagarovna
Samarqand viloyati Ishtixon tumani
1-ixtisoslashgan davlat umumtaʼlim
maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
O'qituvchi kasbi sog'lig'ining buzilishining chastotasi bo'yicha
yuqori xavfli kasblar guruhiga kiradi. Ma'lumki, taranglik darajasi bo'yicha
o'qituvchining ish yuki menejerlar va bankirlar, bosh direktorlar va uyushmalar
prezidentlari, ya'ni odamlar bilan bevosita ishlaydigan boshqa mutaxassislardan
o'rtacha ko'proqdir. O'qituvchi o'z kasbiy faoliyatida ko'plab stress omillariga, shu
jumladan katta o'quv yuklariga , kundalik va uzoq davom etadigan qiyin vaziyatlar
bilan bog'liq tez-tez ta'sirchan reaktsiyalar, stressga o'z vaqtida javob bera olmaslik,
turli toifadagi odamlar bilan doimiy muloqot qilish, intensiv aks ettirishni talab qiladi.
Kalit so'zlar:
kasbiy stress, o'qituvchining charchashi, xatti-harakatlar,
charchash belgilari, psixologik salomatlik, hissiy kechinmalar, psixik jarayonlar,
muloqot
KIRISH
O'qituvchining ishi noto'g'ri hissiy reaktsiya ehtimoli bilan bog'liq bo'lgan har
xil stressli vaziyatlarga to'la. Stressli ta'sirning takroriy takrorlanishi yoki davomiyligi
bilan hissiy qo'zg'alish turg'un shaklga ega bo'lishi mumkin. O'qituvchilarning kasbiy
faoliyati intensivligining sabablari ob'ektiv va sub'ektiv omillar bilan bog'liq.
•
Ob'ektiv omillarga ish kunining ish yuki, faoliyatning tor muddatlari,
mehnat natijalarining pasayishi, qoniqarsiz turmush sharoiti va past ish haqi kabi
faoliyat shartlari kiradi. Bundan tashqari, ko'plab ijtimoiy yuklar o'qituvchining
yelkasiga yuklanadi.
•
O'qituvchi faoliyatiga salbiy ta'sir ko'rsatadigan sub'ektiv omillarga
o'quvchilar va hamkasblar bilan muloqotga to'sqinlik qiluvchi shaxsning individual
xususiyatlari, ish tajribasining yetishmasligi, kasbiy o'sishdan qoniqmaslik, noaniqlik
yoki mas'uliyatning etishmasligi va boshqa shaxsiy fazilatlar kiradi.
Tadqiqotchilar A. K. Markova, L. M. Mitina, M. M. Rybakovalar pedagogik
faoliyatning stressli holatlarining quyidagi tasnifini ajratadilar:
1)
o'qituvchi va bolalar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar holati
(huquqbuzarlik harakati, ziddiyatli vaziyatlar, o'qituvchining talablarini
e'tiborsiz qoldirish);
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
42
ISSN:3030-3613
2)
hamkasblar va ma'muriyat bilan munosabatlarda yuzaga keladigan
vaziyatlar (topshiriqlarning ortiqcha yuklanishi, ish yukini taqsimlashdagi
nizolar, o'quv ishlarini ortiqcha nazorat qilish, maktabda noto'g'ri o'ylangan
yangiliklar va boshqalar);
3)
o'qituvchi va bolalarning ota-onalari o'rtasidagi o'zaro munosabatlar
holatlari va boshqalar.
Biz bilamizki, o`qituvchi o`quvchilar bilan ishliydi. Faoliyati jarayonida
pedagoglar, o`quvchilar va ularning ota –onalari bilan muloqotda bo`ladi. Uning kasbiy
faoliyatida charchashi yoki asbiylashishi bevosita pedagogik jarayondagi turli
nizolarga, ota
- onalar bilan muloqotdagi tushunmovchilikka, o`quvchilarning
o`zlashtirish hamda ularning kayfiyatlariga salbiy ta`sir qiladi. Bu esa o`z –o`zidan
ta`limdagi o`zlashtirish darajasining pasayishiga olib keladi.
O`qituvchining kasbiy stress alomatlari quyidagilar:
Doimiy charchoqni his qilish .
Motivatsiya yo'qligi.
Ko'ngilsizlik va boshqa salbiy his-tuyg'ular.
Kognitiv muammolar.
Ishlashning yomonlashuvi.
Uyda va ishdagi shaxslararo muammolar.
O'ziga g'amxo'rlik yetishmasligi.
O`z ishidan mamnun bo`lishning umumiy pasayishi.
Sog'liqdagi muammolari.
Kasbiy stressga eng moyil bo'lgan kasb bu o'qituvchilikdir, chunki ularning ishi
doimiy stressli vaziyatlar bilan bog'liq.Stress surunkali holatga kelganda essa bu vaqt
davom etadi va o`qituvchi boshqa narsalarga e'tibor berishda qiyinchiliklarga duch
kelishi mumkin [5].
O'qituvchining eng muhim kasbiy ahamiyatli sifati sifatida stressga
chidamlilikni shakllantirish bo'yicha ishlar alohida ahamiyatga ega. Tibbiy va
psixologik-pedagogik adabiyotlarda stress darajasini optimallashtirish (kamaytirish)
usullarining to'rtta guruhi tasvirlangan. Keling, ularni batafsil ko'rib chiqaylik.
Jismoniy usullar ,yuqori va past haroratlarda turli xil ta'sir qilish. Biokimyoviy usullar
farmakologik preparatlar, dorivor o'simliklar, aromaterapiya va boshqalarni qo'llash
bilan bog'liq. Stressga qarshi fiziologik usullar jismoniy mashqlar, sport o'yinlari, nafas
olish texnikasi, massaj, mushaklarning bo'shashishi, elektrouyqu va boshqalar.
Psixologik usullar stressni kamaytirishning turli xil texnikalari, metodlarining katta
guruhidir. Ulardan ba'zilari psixolog tomonidan o'qituvchilar bilan ishlashda
qo'llaniladi, u o'qituvchilarga o'z-o'zini tuzatish va o'z-o'zini rivojlantirish jarayonlarini
faollashtirishning boshqa usullarini o'rgatadi.Psixologik usullarga quyidagilar kiradi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
43
ISSN:3030-3613
autogenik trening, meditatsiya (o'zo'zini gipnoz qilish va stressli sharoitlarda yuzaga
keladigan aqliy va avtonom jarayonlarni ongli ravishda tartibga solish variantlari
sifatida); stressni keltirib chiqaradigan hodisalarni ajratilgan (fazoviy, vaqtinchalik,
submodal va boshqalar) idrok etish usuli sifatida stressdan ajratish; ijobiy tasvirlardan
foydalanish (vizualizatsiya), ratsional terapiya, art terapiya va boshqalar foydalaniladi.
Psixologik nuqtai nazardan, o'qituvchilar ko'proq hissiy charchoq va ishdan
begonalashish tuyg'usini boshdan kechirish xavfi ostida bo`ladi. Agar nazorat
qilinmasa, charchash o`qituvchining sog'lig'iga, baxtiga, munosabatlariga va ish
samaradorligiga putur yetkazishi mumkin. Stressni aniqlash va imkon qadar tezroq
kurashish uchun nimaga e'tibor berish kerakligini bilish juda muhim hisoblanadi.
Shuning uchun har bir o'qituvchi o'z salomatligi va kasbiy samaradorligini saqlab
qolish uchun pedagogik stressologiya va kasbiy ruhiy salomatlik sohasidagi bilimlarga
ega bo'lishi kerak.
Zamonaviy odam doimo stress yoqasida yashaydi. Bunga albatta yomon
ekologiya, shahar hayotining qattiq ritmi, tajovuzkor ijtimoiy muhit, siyosiy beqarorlik,
moliyaviy inqirozlar va boshqa shu kabi ko'plab omillar sabab bo'ladi. Stresssiz hayot
mumkin emas. Stress inson hayotining doimiy hamrohiga aylanishga ulgurdi.
Olimlarning fikricha, kichik stresslar muqarrar va zararsizdir, ammo haddan tashqari
ko`p stress inson va guruh uchun katta, dolzarb muammolarni keltirib chiqarishi
mumkin.
XULOSA
Shuni ta'kidlash kerakki, stresssiz professional faoliyat yo'q." O'qituvchilarning
salomatligi va hayot sifati, boshqa ko'plab kasbiy sohalarda bo'lgani kabi, ko'p jihatdan
ish sharoitlari, ishni tashkil etilishi, mazmuni va faoliyatning boshqa xususiyatlariga
bog'liq. Biroq, ko'plab tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ta'lim muhitidagi stress omillari
doimo keng tarqalgan bo'lib, so'nggi o'n yilliklarda ayniqsa keng ko'lamli bo'lib
qoldi.Zamonaviy o'qituvchining ishi katta psixoemotsional holatlar bilan bog'liq.
Pedagogik ishda yuqori mas'uliyat, motivatsion va shaxsiy ishtirok, yosh maktab
o'quvchilari bilan muloqotda sezilarli hissiy "zo`riqish", boshlang'ich ta'limdagi
sezilarli o'zgarishlar davridagi ishning murakkabligi o'qituvchi faoliyatining stressli
xususiyatini belgilaydi. Mutaxassislarning ta'kidlashicha, stress o'qituvchining doimiy
holatidir. Kasbiy faoliyat zamonaviy o'qituvchiga yuqori talablarni qo'yadi, bu esa o'z
psixologik resurslarini doimiy va maksimal safarbar qilishni talab qiladi. O'qituvchi
kasbi sog'lig'ining buzilishining chastotasi bo'yicha yuqori xavfli kasblar guruhiga
kiradi. Ma'lumki, taranglik darajasi bo'yicha o'qituvchining ish yuki menejerlar va
bankirlar, bosh direktorlar va uyushmalar prezidentlari, ya'ni odamlar bilan bevosita
ishlaydigan boshqa mutaxassislardan o'rtacha ko'proqdir. O'qituvchi o'z kasbiy
faoliyatida ko'plab stress omillariga, shu jumladan katta o'quv yuklariga , kundalik va
uzoq davom etadigan qiyin vaziyatlar bilan bog'liq tez-tez ta'sirchan reaktsiyalar,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
44
ISSN:3030-3613
stressga o'z vaqtida javob bera olmaslik, turli toifadagi odamlar bilan doimiy muloqot
qilish, intensiv aks ettirishni talab qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
. Багнетова, Е.А. Образ жизни и профессиональные факторы риска здоровью
педагога [Текст] / Е.А. Багнетова. – Сургут : РИО СурГПУ, 2017. – 100 с.
2.
Водопьянова, Н.Е. Синдром выгорания: дидактика и профилактика [Текст] /
Н.Е. Водопьянова, Е.С. Старченкова. – СПб. : Питер, 2008. – 336 с.
3.
Логинова А.В. Профессиональный стресс и синдром профессионального
выгорания в педагогической деятельности // Молодой ученый. 2015. №11. С.
1408–1410 / Loginova AV. Professional'nyy stress i sindrom professional'nogo
vygoraniya v pedagogicheskoy deyatel'nosti [Professional stress and burnout
syndrome in teaching]. Molodoy uchenyy. 2015;11:1408-10. Russian
4.
Целуйко В.М. Психологические основы педагогического общения. М., 2007.
