T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
157
ISSN:3030-3613
SARAFLOKSATSIN GIDROXLORIDNING TURLI XILDAGI TUPROQ
TARKIBIDA AEROB BIODEGRADATSIYASI
Almardanova Mohichehra Faxriddinovna
Umumiy va noorganik kimyo instituti,
Ushbu tadqiqotda sarafloksatsin gidroxloridning turli xildagi tuproqlarda (qumli,
loyqa, chigitli, qora yer va karbonatli tuproqlar) aerob sharoitdagi biodegratsiyasi
o‘rganildi. Biodegratsiya darajasi mikroorganizmlar faolligi, tuproqning fizik-
kimyoviy xossalari va atrof-muhit sharoitlariga bog‘liq ekanligi aniqlandi.
Eksperimental natijalar statistik jihatdan tahlil qilinib, sarafloksatsin qoldiqlarining
tuproqda saqlanish davri (DT₅₀) hisoblab chiqildi
Sarafloksatsin gidroxlorid (SG) — ftorxinolonlar guruhiga mansub antibiotik
bo‘lib, veterinariya va qishloq xo‘jaligida keng qo‘llaniladi. Biroq uning ortiqcha yoki
noto‘g‘ri qo‘llanishi natijasida atrof-muhitga, ayniqsa tuproqqa chiqishi ekologik
xavflarni yuzaga keltiradi. Antibiotiklarning tuproqda uzoq muddat saqlanib qolishi
mikrobial muvozanatni buzishi, rezistent mikroorganizmlarning shakllanishiga olib
kelishi mumkin. Shuning uchun, SG ning turli xildagi tuproqlarda aerob sharoitda
qanchalik tez parchalanuvchi modda ekanligini aniqlash muhim ilmiy va amaliy
ahamiyatga ega..
Tajriba metodikasi
Tajriba uchun O‘zbekiston hududidan quyidagi besh xil tuproq turlari tanlab
olindi: Qumli tuproq (Qoraqalpog‘iston), Loyqa tuproq (Farg‘ona vodiysi), Chigitli
tuproq (Toshkent viloyati), Qora yer (Samarqand viloyati), Karbonatli tuproq
(Qashqadaryo viloyati). Har bir tuproq namunasi 0–20 sm chuqurlikdan olinib,
quritildi, elandi va sterillangan idishlarda saqlandi. Sarafloksatsin 10 mg/kg
kontsentratsiyada har bir tuproq namunasiga qo‘shildi va 25°C harorat, 60% namlik
sharoitida inkubatsiya qilindi. Har 0, 7, 14, 21, 28 va 42-kunlarda namunalar olinib,
SG miqdori yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (HPLC) yordamida aniqlandi.
Biodegratsiya kinetikasi birinchi tartibli modelga asoslanib tahlil qilindi.
Quyidagi grafikda Sarafloksatsin gidroxloridning turli tuproq turlaridagi aerob
biodegradasiyasi davomida yarim parchalanish vaqtlari (t₁/₂) keltirilgan:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
158
ISSN:3030-3613
Natijalar va muhokama
Grafiga ko‘ra, qora yer tuproqda SG eng tez parchalanadi (DT₅₀ ≈ 11.7 kun),
karbonatli tuproqda esa bu jarayon sekin kechadi (DT₅₀ ≈ 33 kun). Bu
mikroorganizmlar soni va faoliyati bilan bevosita bog‘liq. Mikrobial faollik yuqori
bo‘lgan tuproqlarda biodegratsiya ham tezroq bo‘lgan.
Xulosa
Sarafloksatsin gidroxloridning aerob biodegratsiyasi turli tuproq turlarida
sezilarli farq qiladi. Qora yer va loyqa tuproqlar antibiotikning tez parchalanishini
ta’minlasa, karbonatli va qumli tuproqlarda u uzoq saqlanadi. Bu tuproqning fizik-
kimyoviy xossalari va mikroorganizmlar faolligi bilan bevosita bog‘liq.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
159
ISSN:3030-3613
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Kümmerer, K. (2009). Antibiotics in the aquatic environment – A review – Part I.
Chemosphere.
2.
Cycoń, M., et al. (2019). Fate and biodegradation of antibiotics in soil
environments. Environmental Pollution.
3.
OECD Guidelines for the Testing of Chemicals. (2000). Aerobic and Anaerobic
Transformation in Soil.
4.
Zhang, Y., et al. (2018). Degradation of fluoroquinolones in different soil types.
Science of the Total Environment.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya qo‘mitasi – Tuproq monitoringi bo‘yicha
me’yoriy hujjatlar, 2021 y.
