T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
152
ISSN:3030-3613
GIPERAQTIV BOLALAR
Xolmatova Barnoxon Kodirjon qizi
Odashboeva Xilola Erkinboy qizi
Qo`qon universiteti Andijon filiali
Pediatriya ishi 1- bosqich talabalari
Annotatsiya
Giperaqtivlik sindromi – bolalarda ko‘p uchraydigan nevrologik holatlardan biri
bo‘lib, diqqat yetishmovchiligi, impulsivlik va faollikning me’yordan ortiq bo‘lishi
bilan tavsiflanadi. Ushbu maqolada giperaqtiv bolalarning psixologik va pedagogik
xususiyatlari, ularning ijtimoiy muhitga moslashuvi, o‘qish jarayonidagi qiyinchiliklar
va oilaviy munosabatlarga ta’siri keng yoritiladi. Giperaqtivlikning sabablari ko‘p
omilli bo‘lib, genetik omillar, homiladorlik davridagi stress, atrof-muhit toksinlari,
noto‘g‘ri ovqatlanish va zamonaviy texnologiyalar ta’siri kabilar bilan bog‘liq.
Maqolada giperaqtiv bolalarni erta aniqlash, ularga individual yondashuv asosida
yordam ko‘rsatish, oilaviy va maktab psixologi ishtirokida kompleks yondashuvlar
ishlab chiqish zarurligi ta’kidlanadi. Shuningdek, Andijon viloyatidagi maktabgacha
ta’lim muassasalarida olib borilgan kuzatuvlar asosida mahalliy holatlar tahlil qilinadi.
Tadqiqot natijalari giperaqtiv bolalar bilan ishlashda psixologik metodikalar va amaliy
mashg‘ulotlar muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Maqola natijalari asosida, psixologlar,
tarbiyachilar va ota-onalar uchun tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
giperaqtivlik, bolalar psixologiyasi, diqqat yetishmovchiligi,
impulsivlik, psixokorreksiya, maktabgacha ta’lim, psixologik yordam, ijtimoiy
moslashuv, pedagogik yondashuv.
ГИПЕРАКТИВНЫЕ ДЕТИ
Аннотация
Синдром гиперактивности — одно из наиболее распространенных
неврологических состояний у детей, характеризующееся дефицитом внимания,
импульсивностью и чрезмерной активностью. В статье подробно
рассматриваются психолого-педагогические особенности гиперактивных детей,
их адаптация к социальной среде, трудности в процессе обучения, влияние на
семейные отношения. Причины гиперактивности многофакторны и связаны с
генетическими факторами, стрессом во время беременности, токсинами
окружающей среды, недоеданием, воздействием современных технологий. В
статье подчеркивается необходимость раннего выявления гиперактивных детей,
оказания им индивидуализированной помощи и разработки комплексных
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
153
ISSN:3030-3613
подходов с участием семейных и школьных психологов. Также анализируются
локальные случаи на основе наблюдений, проведенных в дошкольных
учреждениях Андижанской области. Результаты исследования показывают, что
психологические методики и практические упражнения играют важную роль в
работе с гиперактивными детьми. На основании результатов статьи разработаны
рекомендации для психологов, педагогов и родителей.
Ключевые слова:
гиперактивность, детская психология, дефицит
внимания, импульсивность, психокоррекция, дошкольное образование,
психологическая поддержка, социальная адаптация, педагогический подход.
HYPERACTIVE CHILDREN
Annotation
Hyperactivity syndrome is one of the most common neurological conditions in
children, characterized by attention deficit, impulsivity, and excessive activity. This
article extensively discusses the psychological and pedagogical characteristics of
hyperactive children, their adaptation to the social environment, difficulties in the
learning process, and their impact on family relationships. The causes of hyperactivity
are multifactorial and are associated with genetic factors, stress during pregnancy,
environmental toxins, malnutrition, and the impact of modern technologies. The article
emphasizes the need for early identification of hyperactive children, providing them
with individualized assistance, and developing comprehensive approaches with the
participation of family and school psychologists. Local cases are also analyzed based
on observations conducted in preschool institutions in the Andijan region. The results
of the study show that psychological techniques and practical exercises play an
important role in working with hyperactive children. Based on the results of the article,
recommendations for psychologists, educators and parents have been developed.
Keywords:
hyperactivity, child psychology, attention deficit, impulsivity,
psychocorrection, preschool education, psychological support, social adaptation,
pedagogical approach.
Kirish
Zamonaviy jamiyatda bolalar ruhiy salomatligi muhim ijtimoiy muammolardan
biri sifatida qaralmoqda. Xususan, giperaqtiv bolalar sonining ortib borayotgani
psixologlar, pedagoglar va ota-onalarda jiddiy tashvish uyg‘otmoqda. Giperaqtivlik
sindromi – bu bolalarda diqqatni jamlay olmaslik, ortiqcha harakatchanlik va
impulsivlik bilan xarakterlanuvchi holat bo‘lib, u aksariyat hollarda maktabgacha va
boshlang‘ich ta’lim yoshida aniqlanadi. Bu sindrom bolaning nafaqat o‘quv
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
154
ISSN:3030-3613
faoliyatiga, balki ijtimoiy muomalasi, oilaviy munosabatlar va o‘z-o‘zini baholash
darajasiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu holatga oid ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, giperaqtivlik ko‘pincha
irsiy omillar, markaziy asab tizimining yetilmaganligi, homiladorlikdagi toksikoz, ona
stressi, tug‘ruqdagi og‘irliklar, shuningdek, bolalikda noto‘g‘ri ovqatlanish, televizor
va gadjetlarga haddan tashqari berilish kabi omillar bilan bog‘liq. Maktabgacha
yoshdagi bolalar ayniqsa sezgir bo‘lishi sababli, bu sindrom erta aniqlanmasa,
o‘smirlik davrida yanada chuqur nevroz, ijtimoiy moslashuvdagi qiyinchiliklar,
depressiya kabi muammolarga olib keladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 30-dekabrdagi PQ–456-sonli
qarorida ta’lim tizimida bolalar psixologiyasi bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash va
ularning malakasini oshirish borasida ko‘plab chora-tadbirlar belgilangan. Bu esa
giperaqtivlikka ega bolalarga psixologik yordam ko‘rsatishning dolzarbligini yanada
oshiradi.
Andijon tumanidagi ayrim maktabgacha ta’lim muassasalarida kuzatilgan real
holatlar tahlil qilinib, bu muammoning kengligi va chuqurligiga e’tibor qaratiladi.
Shuningdek, muammoning psixologik, pedagogik va tibbiy yondashuvlari asosida
yechim takliflari ishlab chiqiladi.
Adabiyotlar tahlili
Giperaqtivlik sindromiga oid ilmiy manbalar soni yildan-yilga ortib bormoqda.
O‘zbekiston psixologlari va shifokorlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ushbu
sindromning fiziologik va psixologik asoslari tahlil qilingan. Xususan, Karimova M.
va Qo‘chqarova N. tomonidan yozilgan “Bolaning psixologik rivojlanishi” (Toshkent,
2020) nomli asarda giperaqtivlik va diqqat yetishmovchiligi muammosi chuqur
o‘rganilgan. Unga ko‘ra, bu sindrom bilan og‘rigan bolalarning markaziy asab tizimida
qo‘zg‘aluvchanlik yuqori bo‘ladi, natijada bola o‘z xatti-harakatlarini boshqarishda
qiynaladi. Xalqlararo miqyosda esa, giperaqtivlikni ADHD (Attention Deficit
Hyperactivity Disorder) deb atashadi va bu borada turli metodologiyalar ishlab
chiqilgan. Rossiyalik olimlar – Barkov S. V. va Zaharova I. N. giperaqtiv bolalarga
nisbatan psixologik korreksion yondashuvlarning samaradorligini o‘rgangan. Ular
bolalarda emotsional regulyatsiya va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish bo‘yicha
individual rejalashtirishni tavsiya etishadi.
Toshkent Pediatriya tibbiyot institutining 2021-yilgi ilmiy to‘plamida
giperaqtivlikni aniqlash va tuzatishga doir testlar, kuzatuv metodlari va amaliy
mashg‘ulotlar bayon qilingan. Bu usullar bolalarning jismoniy faolligi, diqqat doirasi
va muloqotdagi o‘zgarishlarni baholash imkonini beradi.
O‘zbekistonda giperaqtiv bolalarni psixologik qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan
davlat dasturlarida ularni erta aniqlash, oilaviy va maktab muhitini moslashtirish asosiy
vazifa sifatida belgilanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
155
ISSN:3030-3613
vazirligining 2022-yildagi bu boradagi klinik tavsiyalari ham ushbu sindrom bilan
ishlashda kompleks yondashuv zarurligini ta’kidlaydi.
Tadqiqotlar qismi
Tadqiqot Andijon tumanidagi 3 ta maktabgacha ta’lim muassasasida olib borildi.
5–7 yosh oralig‘idagi 60 nafar boladan iborat guruh kuzatuvga olindi. Psixologik
kuzatuvlar va intervyu asosida ularning 15 nafarida giperaqtivlik belgilarining
mavjudligi aniqlandi. Bu belgilar orasida tez-tez joyida turolmaslik, nutqda haddan
ortiq gapiruvchanlik, guruh qoidalariga bo‘ysunmaslik, diqqatni jamlay olmaslik kabi
holatlar mavjud edi.
Tadqiqot davomida har bir bolaning oilaviy holati, ota-onasining pedagogik
saviyasi, ovqatlanish rejimi va texnologik qurilmalarga bo‘lgan yondashuvi ham
hisobga olindi. Aniqlanishicha, giperaqtivlik belgilariga ega bolalarning ko‘pchiligi
ota-onasi bilan yetarli darajada emotsional aloqa qilmaydigan, planshet yoki televizor
qarshisida ko‘p vaqt o‘tkazadigan oilalarda yashaydi.
Tadqiqot yakunida ushbu bolalar bilan 2 oylik psixologik mashg‘ulotlar olib borildi.
Mashg‘ulotlar tarkibiga nafas olish texnikalari, jismoniy mashqlar, diqqatni jamlashga
qaratilgan o‘yinlar va ijobiy mustahkamlovchi metodlar kiritildi. Mashg‘ulotlar
natijasida bolalarning faolligi biroz barqarorlashgani, diqqat hajmi kengaygani va
guruhda o‘zini tutish madaniyati shakllana boshlagani kuzatildi.
Xulosa
Giperaqtiv bolalar bilan ishlash bugungi kunda psixologlar, tarbiyachilar va ota-
onalarning diqqat markazida bo‘lishi zarur. Ushbu maqolada giperaqtivlik
sindromining kelib chiqish sabablari, asosiy belgilar, unga olib keluvchi ijtimoiy va
biologik omillar tahlil qilindi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, giperaqtivlikning oldini
olishda erta tashxis va oilaviy psixologik qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyatga ega.
Mahalliy sharoitda olib borilgan kuzatuvlar asosida shuni aytish mumkinki,
giperaqtivlikka ega bolalar maktabgacha muassasalarda o‘zini tutishda qiyinchiliklarga
duch kelmoqda. Bu esa ularning ijtimoiy muhitga moslashuvini sekinlashtiradi.
Bunday holatlarda pedagog va psixologlarning hamkorlikdagi yondashuvi, individual
reja asosida mashg‘ulotlar tashkil etilishi samarali natija beradi. Ota-onalarga
psixologik maslahatlar berish, bolani faollashtiruvchi emas, balki tinchlantiruvchi
faoliyat turlariga jalb etish, ekranli qurilmalardan foydalanishni cheklash, sog‘lom
ovqatlanish va jismoniy faollikni tartibga solish giperaqtivlikni kamaytirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Kelajakda bunday bolalar uchun maxsus pedagogik dasturlar,
moslashtirilgan tarbiya metodlari va o‘ziga xos baholash tizimini joriy qilish zarur. Bu
esa ularning to‘laqonli shaxs sifatida rivojlanishiga imkon yaratadi. Maqolada taqdim
etilgan natijalar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi va ular pedagogik hamda
psixologik faoliyatda qo‘llanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
156
ISSN:3030-3613
1.
Karimova M., Qo‘chqarova N. Bolaning psixologik rivojlanishi. – Toshkent:
O‘zbekiston pedagogika nashriyoti, 2020. – 248 b.
2.
Zokirova D. G., Ermatova N. Maktabgacha yoshdagi bolalarda xulq-atvor
buzilishlari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 183 b.
3.
Sog‘liqni saqlash vazirligi. Bolalarda giperaqtivlik sindromini erta aniqlash va
psixokorreksiya qilish bo‘yicha tavsiyalar. – Toshkent, 2022. – 56 b.
4.
Barkov S. V., Zaharova I. N. Psixokorreksion yondashuvlar asoslari. – Moskva:
Psixologiya markazi, 2018. – 212 b.
5.
Sharipova D. Psixologiya asoslari. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2019. –
192 b.
6.
Xolmatova R. Bolalar psixologiyasida muammoli xatti-harakatlar. – Farg‘ona:
FDU nashriyoti, 2020. – 165 b.
