T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
192
ISSN:3030-3613
INGLIZ HUQUQIY TILIDAGI GRAMMATIK JIHATLAR: ARXAIZMLAR,
MODAL FE’LLAR, MURAKKAB SINTAKSIS
Murodullayev Abdulaziz Inatulla o’g’li
Samarqand davlat chet tillar instituti
2- bosqich magistranti.
Ilmiy rahbar:
T. A. Bushuy
Filologiya fanlari doktori, professor.
Annotatsiya:
Maqolada ingliz huquqiy tilidagi grammatik jihatlar: arxaizmlar,
modal fe’llar, murakkab sintaksislar yoritrildi.
Kalit so’zlar:
ingliz tili, grammatik jihatlar, fe’l, passiv konstruktsiyalar, arxaik
grammatik tuzilmalar.
Аннотация:
В статье освещаются грамматические аспекты английского
юридического языка: архаизмы, модальные глаголы, сложный синтаксис.
Ключевые слова:
английский язык, грамматические аспекты, глагол,
пассивные конструкции, архаичные грамматические структуры.
Abstract:
The article highlights the grammatical aspects of the English legal
language: archaisms, modal verbs, complex syntax.
Keywords:
English, grammatical aspects, verb, passive constructions, archaic
grammatical structures.
KIRISH
Ingliz huquqiy tili o‘zining grammatik qurilishi bilan boshqa ingliz tilidagi
funksional uslublardan tubdan farq qiladi. Bu tilda ishlatiladigan grammatik vositalar
yuridik normalarni aniq, qat’iy va shubhasiz ifodalashga xizmat qiladi. Mazkur
bo‘limda ingliz huquqiy tilining grammatik xususiyatlari, xususan, modal fe’llar,
passiv shakllar, arxaik tuzilmalar va murakkab gap konstruktsiyalari ilmiy tahlil
qilinadi.
1. Modal fe’llarning huquqiy vazifasi
Ingliz huquqiy tilida modal fe’llar (shall, must, may, can) asosiy normativlik
ifodalarini berishda muhim rol o‘ynaydi. Ular oddiy ingliz tilidagi ma’nolaridan farqli,
yuridik termin sifatida maxsus vazifani bajaradi.
• Shall – huquqiy matnlarda bu fe’l asosan majburiyat ifodalashda ishlatiladi.
Misol uchun: “The lessee shall pay the rent on the first day of each month.” Bu jumlada
"shall" kelasi zamon ma’nosida emas, balki huquqiy majburiyatni bildiradi. Bu
ko‘pincha qonun moddalari va shartnoma shartlarida uchraydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
193
ISSN:3030-3613
• Must – bu fe’l kuchliroq majburiyatni bildiradi, ammo u zamonaviy yuridik
matnlarda tobora ko‘proq ishlatilmoqda. “Employees must wear protective
equipment.” bu jumlada qonuniy talab ifodalangan.
• May – yuridik ruxsatni anglatadi. “The buyer may terminate the agreement
within ten days.” Ya’ni, xaridor bunga haqli, ammo majbur emas.
• Can – huquqiy matnlarda odatda qobiliyat emas, huquqiy imkoniyat ma’nosida
qo‘llaniladi. “A party can appeal within 30 days.”
Ushbu modal fe’llar orqali qonunlar, shartnomalar va nizomlar normativ va
ruxsat beruvchi ohangda tuziladi. Ularning noto‘g‘ri talqini huquqiy talashuvlarga
sabab bo‘lishi mumkin.
2. Passiv shakllarning ustunligi
Ingliz huquqiy tilida passiv konstruktsiyalar juda keng tarqalgan. Bu esa
subyektni yashirish yoki e’tiborni amalga emas, balki natijaga qaratishga xizmat qiladi.
Masalan:
• “The contract shall be deemed void.” – bu yerda kim tomonidan degan savol
muhim emas, natija – shartnoma haqiqiy emas deb topiladi.
• “A decision was taken.” – qaror kim tomonidan qabul qilinishi muhim emas,
balki jarayon yakuni muhim.
Passiv shakllar huquqiy matnni obyektiv, betaraf va formal qiladi. Ayniqsa,
qonun va shartnoma matnlarida subyekt noaniq yoki umumiy bo‘lgan hollarda
(masalan, davlat organlari nomidan) passivlik qo‘llaniladi.
3. Arxaik grammatik tuzilmalar
Ingliz huquqiy tilida tarixiy rivojlanish natijasida ko‘plab arxaik grammatik
birliklar saqlanib qolgan. Bular zamonaviy ingliz tilida deyarli ishlatilmasa-da,
huquqiy matnlarda uchraydi:
• Hereby – ushbu hujjat orqali; “I hereby declare…”
• Witnesseth – guvohlik beradi (qadimgi zamon shakli): “This agreement
witnesseth that…”
• Thereof, herein, whereof – shartnoma bandlariga ishora qiluvchi olmoshlar.
• Shall be deemed – deb hisoblanadi.
Bunday iboralar yuridik matnlarni konservativ va rasmiy qiladi, lekin ko‘pincha
oddiy foydalanuvchi uchun tushunarsiz bo‘lib qoladi.
4. Murakkab gap strukturalari
Ingliz huquqiy tili murakkab sintaktik qurilmalarga boy bo‘lib, ko‘pincha bir
nechta shart, aniqlov, ta’rif va cheklovlarni bitta uzun gapda jamlaydi. Bu uslub yuridik
aniqlikni oshirishga qaratilgan. Masalan:
• “If the party fails to respond within 30 days, the request shall be deemed
accepted and no further objections shall be raised.”
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
194
ISSN:3030-3613
Bu yerda bir necha bog‘langan holatlar bor: shart (if...), natija (shall be
deemed...), keyingi oqibat (shall be raised). Bunday konstruktsiyalar bir qarashda
murakkab bo‘lsa-da, huquqiy kontekstdagi aniq holatlarni izchil ta’riflaydi.
5. Grammatik vositalar orqali normativlik ifodasi
Ingliz huquqiy tilidagi grammatik vositalar asosiy normativlik mazmunini
berishga xizmat qiladi. Bu quyidagilar orqali amalga oshadi:
• Imperativ modal fe’llar (shall, must);
• Passiv tuzilmalar orqali obyektivlik;
• Arxaik iboralar orqali rasmiylik va qonuniy kuch;
• Ko‘plik shakllari orqali umumlashtirish: "All persons", "these terms shall
apply";
• Shartli konstruktsiyalar orqali istisno va cheklovlar: "unless otherwise agreed",
"provided that...".
Bu vositalar grammatik jihatdan murakkab bo‘lsa-da, huquqiy izchillik,
tushunarlilik va yuridik kuchni ta’minlaydi.
6. O‘zbek tilshunoslarining yondashuvlari
Professor N. Otajonov o‘z tadqiqotlarida ingliz huquqiy tilining grammatik
qurilmalari haqida shunday deydi: “Huquqiy tilning normativlikni ifodalovchi
vositalari, ayniqsa, passiv shakllar va modal birliklar, ingliz tilidagi yuridik an’analar
bilan bog‘liq bo‘lib, ularni tarjimada o‘zbek tilining aktiv sintaksisi bilan
uyg‘unlashtirish murakkab jarayondir.”
Tilshunos M. Mirzayev esa huquqiy til rasmiyligi va qoloq grammatik qoliplar
haqida mulohaza yuritar ekan, bu tildagi arxaik tuzilmalarni zamonaviylashtirish
zarurligini ta’kidlaydi. Ayniqsa, yuridik matnlar tili oddiy o‘quvchiga tushunarli
bo‘lishi kerakligini ilgari suradi.
Ingliz huquqiy tili grammatik jihatdan nihoyatda murakkab va qat’iy tuzilishga
ega. Bu tildagi grammatik vositalar – modal fe’llar, passiv shakllar, arxaik iboralar va
murakkab gap konstruktsiyalari – yuridik aniqlikni, obyektivlikni va rasmiylikni
ta’minlash uchun xizmat qiladi. Ularning noto‘g‘ri qo‘llanishi huquqiy noaniqlik va
noto‘g‘ri talqinlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, ingliz huquqiy tilini
o‘rganishda uning grammatik xususiyatlarini chuqur anglash nafaqat tilshunoslar, balki
tarjimonlar va huquqshunoslar uchun ham muhimdir. Bu bo‘limda tahlil etilgan
grammatik xususiyatlar keyingi bo‘lim – stilistik jihatlar va tarjima muammolarining
yechimi uchun nazariy zamin bo‘lib xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Intellektual mulk to‘g‘risida”gi qonun – Ilmiy va tarjima
faoliyatidagi
mualliflik
huquqlarini
tartibga
soladi.
lex.uz/docs/2245694
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
195
ISSN:3030-3613
2.
Vienna Convention on the Law of Treaties (1969) – Huquqiy matnlarning rasmiy
tarjimasi, hujjat tuzilishi.
3.
European Convention on Human Rights (1950) – Huquqiy tildagi aniqlik va
me’yoriy formulalar namunasi. echr.coe.int
4.
United Nations Charter (1945) – BMTning rasmiy huquqiy tili va diplomatik
formulalari.
5.
UNCITRAL
Model
Law
on
International
Commercial
Arbitration
– Xalqaro huquqiy matnlarning tuzilmasi va rasmiy iboralar tahlili uchun manba.
6.
OECD Glossary of Legal Terms – Xalqaro huquqiy atamalar, ularning ingliz
tilidagi aniq tavsifi.
7.
PF–5618-sonli Prezident Farmoni -
Qonunchilik hujjatlarini takomillashtirish
strategiyasi to‘g‘risida,
2019-yil 8-yanvar.
8.
UZLEX.uz – Huquqiy sohada o‘zbekcha-inglizcha tarjima xizmatlari.
