T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
333
ISSN:3030-3613
OKSIDLANISH-QAYTARILISH REAKSIYALARI
Qashqadaryo viloyati Yakkabog tumani
50-umumiy o'rta talim maktabi
kimyo fani o'qituvchisi
Ashurova Nigora Sheraliyevna
Annotasiya:
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari kimyo fanida juda muhim
o‘rin tutadi. Ular hayotimizning turli sohalarida, sanoatda, biologiyada va atrof-
muhitda keng qo‘llaniladi. Bu reaksiyalar kimyoviy o‘zgarishlarning asosiy turlaridan
biri bo‘lib, unda atom yoki molekulalar elektronlarni yo‘qotadi yoki oladi. Shu sababli,
oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari elektronlar almashinuvi jarayonini o‘z ichiga oladi.
Kalit soʻzlar:
kimyo, molekula, modda, elektron, kimyoviy tenglamalar,
elektron almashinuvi, oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari.
Oksidlanish jarayoni deb atom yoki molekula elektronlarni yo‘qotishini aytish
mumkin. Bu jarayonda modda oksidlanadi. Qaytarilish jarayonida esa atom yoki
molekula elektronlarni oladi, ya’ni modda qaytariladi. Bu ikki jarayon bir-biri bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, birining yuz berishi boshqasining yuz berishini taqozo
etadi. Shu sababli, oksidlanish va qaytarilish reaksiyalarini birgalikda ko‘rib chiqish
kerak. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining kimyoviy tenglamalarda ifodalanishi
elektronlarning ko‘chishi orqali amalga oshadi. Reaksiya davomida elektronlar bir
moddadan boshqasiga o‘tadi. Bu jarayonni yaxshiroq tushunish uchun oksidlanish
darajasini aniqlash kerak. Oksidlanish darajasi atomning kimyoviy birikmadagi
elektronlar bilan bog‘lanish darajasini bildiradi. Bu daraja o‘zgarishi oksidlanish yoki
qaytarilish jarayonining yuz berishini ko‘rsatadi. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari
kundalik hayotda ko‘p uchraydi. Masalan, temirning zanglash jarayoni oksidlanish
reaksiyasidir. Temir atomlari elektronlarini yo‘qotib, temir oksidi hosil qiladi. Shu
bilan birga, organizmda ham ko‘plab oksidlanish-qaytarilish jarayonlari sodir bo‘ladi.
Masalan, nafas olish jarayonida kislorod molekulalari elektronlarni oladi va organizm
uchun zarur bo‘lgan energiya ishlab chiqariladi.[1]
Sanoatda oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari turli jarayonlarda qo‘llaniladi.
Metallarning qazib olinishi va tozalashida, kimyoviy moddalarning sintezida, energiya
ishlab chiqarishda bu reaksiyalar asosiy rol o‘ynaydi. Elektroliz jarayonida ham
oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari yuz beradi. Bu jarayonda elektr toki yordamida
kimyoviy moddalarning tarkibi o‘zgartiriladi. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining
turlari ko‘p. Eng oddiy shakli bu ikki element orasidagi elektron almashinuvi. Ba’zan
bu jarayon murakkab birikmalar ishtirokida sodir bo‘ladi. Masalan, organik
birikmalarda oksidlanish-qaytarilish jarayonlari molekulaning tuzilishini sezilarli
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
334
ISSN:3030-3613
darajada o‘zgartirishi mumkin. Bu esa farmatsevtika, neft kimyosi va boshqa sohalarda
muhim ahamiyatga ega.[2]
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini o‘rganishda elektroximyo muhim o‘rin
tutadi. Elektroximyo yordamida elektronlar almashinuvi va oksidlanish darajalarining
o‘zgarishi aniq o‘lchanadi. Bu esa reaksiyalarning mexanizmini chuqur tushunishga
yordam beradi. Shuningdek, elektroximyo yordamida yangi katalizatorlar ishlab
chiqiladi, ular reaksiyalarni tezlashtiradi va samaradorligini oshiradi. Biologiyada
oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari hayotiy jarayonlarning asosi hisoblanadi.
Organizmda energiya ishlab chiqarish, moddalar almashinuvi, hujayra himoyasi kabi
jarayonlar ushbu reaksiyalar orqali amalga oshadi. Masalan, mitoxondriyada sodir
bo‘ladigan nafas olish jarayoni oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining murakkab
namunasi hisoblanadi. Bu jarayonda oziq-ovqat molekulalari oksidlanib, energiya
hosil qilinadi. Atrof-muhitda ham oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari ekologik
jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, karbonat angidrid va suvning fotosintez
jarayonida o‘zaro reaksiyasi, yoki azot aylanishi kabi tabiiy jarayonlar bu guruh
reaksiyalariga kiradi. Shuningdek, chiqindi gazlarining tozalash jarayonlarida ham
oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari qo‘llaniladi.[3]
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining nazariy asoslari XIX asrda shakllangan
bo‘lib, bu jarayonlarni o‘rganish natijasida kimyo fanida katta yutuqlar qo‘lga kiritildi.
Ushbu reaksiyalarni tushunish orqali ko‘plab yangi moddalarning sintezi, energiya
manbalarining samarali ishlatilishi va ekologik muammolarning yechimi topildi.
Bugungi kunda ham bu soha doimiy rivojlanib, yangi ilmiy kashfiyotlarga asos
bo‘lmoqda. Reaksiyalarni boshqarish va nazorat qilish uchun katalizatorlar
qo‘llaniladi. Katalizatorlar reaktsiyaning tezligini oshiradi, lekin o‘zlari reaksiyada
ishtirok etmaydi. Bu oksidlanish-qaytarilish jarayonlarida ham muhim ahamiyatga ega.
Masalan, sanoatda qo‘llaniladigan ko‘plab katalizatorlar aynan oksidlanish-qaytarilish
reaksiyalarini
tezlashtirish
uchun
ishlab
chiqilgan.
Oksidlanish-qaytarilish
reaksiyalarining o‘rganilishi yangi texnologiyalarni yaratishda ham yordam beradi.
Masalan, batareyalar va akkumulyatorlarning ishlash prinsipi aynan bu reaksiyalarga
asoslanadi. Elektr energiyasini kimyoviy energiyaga aylantirish va aksincha qilish
jarayonlari oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari orqali amalga oshadi. Bu esa mobil
qurilmalar, avtomobillar va sanoat uchun muhimdir. Shuningdek, ushbu reaksiyalar
ekologik tozalashda ham qo‘llaniladi. Kimyoviy chiqindilarni neytrallashtirish, havoni
tozalash, suvni qayta ishlash kabi jarayonlarda oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari
yordam beradi. Bu jarayonlar atrof-muhitni muhofaza qilish va inson salomatligini
saqlashda katta ahamiyatga ega. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining murakkabligi
ularning ko‘plab variantlari va mexanizmlarida namoyon bo‘ladi. Har bir reaksiyaning
o‘ziga xos shartlari, tezligi va natijalari mavjud. Shu bois, ularni o‘rganish uchun
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
335
ISSN:3030-3613
chuqur bilim va tajriba talab qilinadi. Kimyo, biologiya, ekologiya va sanoat sohalarida
ushbu reaksiyalarni chuqur bilish juda muhimdir.[4]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari kimyoning
eng asosiy va keng tarqalgan reaksiyalari hisoblanadi. Ular elektronlar almashinuvi
orqali amalga oshib, turli moddalarning o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Ushbu jarayonlar
hayotning ko‘plab sohalarida, jumladan biologiya, sanoat, ekologiya va energetika
sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini o‘rganish va
nazorat qilish orqali yangi texnologiyalar yaratish, atrof-muhitni muhofaza qilish va
inson hayot sifatini oshirish mumkin. Shu sababli, bu mavzu kimyo fanining ajralmas
qismi bo‘lib, uning rivojlanishi zamonaviy ilm-fan va texnologiyalar taraqqiyotiga
katta hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirzayev P.N., Mirzayeva M.P. "Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari va ularning
kimyoviy tahlili" – Toshkent: Fan, 2021.
2.
Karimov A., Tursunov B. "Organik kimyoda oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari" –
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Noshirligi, 2022.
3.
Islomov S., Yo‘ldoshev D. "Kimyo fanida oksidlanish va qaytarilish jarayonlari" –
Samarqand: SamDU Nashriyoti, 2023.
4.
Rasulova L., Axmedova M. "Elektroximyo va oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari"
– Toshkent: Toshkent Davlat Universiteti Nashriyoti, 2020.
5.
Qodirov F. "Sanoatda oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining qo‘llanilishi" –
Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti Nashriyoti, 2024.
6.
Sobirov J., Ergashev N. "Biologik tizimlarda oksidlanish-qaytarilish jarayonlari" –
Namangan: NamDU Nashriyoti, 2023.
7.
Yusupova G. "Atrof-muhit muhofazasi va oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari" –
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va Atrof-muhitni muhofaza qilish
vazirligi Nashriyoti, 2021.
