T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
78
ISSN:3030-3613
DAVLAT VA HUQUQ ASOSLARI: NIKOHNI TUZISH VA TUGATISH
Xolniyozova Maxsuda Sobur qizi
Muborak tuman Politexnikumi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nikoh tushunchasi, davlat tomonidan
yuritiladigan nikohni rasman ro‘yxatga olish tartibi, shuningdek, nikohni tugatish
asoslari — ajralish, bekor qilish va jinoiy javobgarlik haqida tahlil qilinadi. Huquqiy
jamiyatda oilaning o‘rni, nikoh va oilaviy institutlariga davlat nazoratining ahamiyati
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
nikoh, nikohni ro‘yxatga olish, nikohni tugatish, ajralish, oila,
davlat roli, huquqiy normalar
Kirish
Davlat — huquq asosidagi ijtimoiy tuzilma bo‘lib, oilaviy munosabatlarni
tartibga solishda ham asosiy rolni o‘ynaydi. Nikoh, oilaviy huquqning eng muhim
elementi bo‘lishi bilan birga, jamiyatning barqarorligi va avlodlar uzviyligini
ta’minlaydigan asosiy huquqiy institutdir. Shu nuqtai nazardan, nikohni tuzish va
tugatish tartibini aniq belgilovchi qonun hujjatlari — sha’ni, jamiyat va davlat
manfaatlari barobarida qat’iy tartiblangan bo‘lishi zarur.
Nikoh — bu erkak va ayol o‘rtasidagi ijtimoiy va huquqiy munosabat bo‘lib,
bunda ular o‘zaro huquq va majburiyatlar bilan birga, davlat tomonidan tan olinadi.
Nikohni rasmiy ro‘yxatga olish uchun nikoh tomonlari ariza berishadi, yosh talablari
(odatda 18+), rozilik va me’yoriy shartlar bajariladi. Ro‘yxatga olinishi natijasida
nikoh qonuniy kuchga ega bo‘ladi.
Nikoh qonuniy asosda tuzilganidan so‘ng er-xotin yuridik huquq va majburiyatlarga
ega bo‘ladi: umumiy mulk, moddiy va tarbiyaviy vazifalarni bajarish, merosxo‘rlik,
homiylik, bolalar ta’lim va tarbiyasi kabi. Davlat bu munosabatni huquqiy vositalar
orqali tartibga soladi va himoya qiladi.
Nikohni tugatish ikki asos bilan bo‘lishi mumkin: ajralish va bekor qilish.
Ajralish sud orqali amalga oshadi, unda juftlik ajrlish sabablarini (mos kelmaslik,
zo‘ravonlik, moddiy qiyinchilik) sudda dalillaydi. Aks holatda, nikoh bekor qilinishi
mumkin, masalan, nikoh qonunga xilof holatda tuzilgan bo‘lsa (masalan, yaqin
qarindoshlik, nikoh paytida ruhiy holat nosog‘lom bo‘lsa).
Ajralish sud qarori bilan tuzatiladi, unga bolalarning tarbiyasi, moddiy yordam, meros
orqali taqsimot kabi masalalar kiradi. Ajralishdan keyin taraflar yangi nikoh tuzishda
huquqiy asoslar saqlanadi. Nikoh — bu jamiyatda eng qadimiy va dolzarb ijtimoiy-
huquqiy institutlardan biri bo‘lib, nafaqat shaxsiy, balki davlat va jamiyat darajasida
ahamiyatga ega bo‘lgan ijtimoiy muammolarni tartibga soluvchi vositadir. Nikoh
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
79
ISSN:3030-3613
munosabatlari shaxsiy va mulkiy huquqlarni, ota-onalik va bolalarga nisbatan
javobgarlikni belgilab beradi.
O‘zbekiston Respublikasining Oila kodeksiga muvofiq, nikoh faqatgina FHDYo
organlarida ro‘yxatdan o‘tkazilganidan keyin yuridik kuchga ega bo‘ladi. Diniy
nikohlar, ya’ni nikoh tuzilganlikni faqat diniy marosim orqali tasdiqlash, yuridik
jihatdan tan olinmaydi. Bu esa davlatning dunyoviy tamoyillarga asoslanganligini
ko‘rsatadi.
Nikohni tuzishda tomonlarning roziligi, yoshga oid talablar (erkak va ayol uchun
qonuniy nikoh yoshi), yaqin qarindoshlikning yo‘qligi, boshqa amal qilayotgan
nikohda bo‘lmaslik kabi shartlar qat’iy e’tiborga olinadi. Ushbu shartlar fuqarolarning
manfaatlarini, ayniqsa, ayollar va bolalar huquqlarini himoya qilish maqsadida
belgilangan.
Nikohdan keyingi oila ichidagi huquq va majburiyatlar — er-xotin o‘rtasida
o‘zaro hurmat, yordam, bolalarning tarbiyasi, umumiy mulkdan foydalanish kabi
asosiy yo‘nalishlarga ega. Bu majburiyatlar bir tomonlama emas, balki ikki tomonlama
bo‘lib, ularni buzish huquqiy javobgarlikni keltirib chiqaradi.
Nikoh — jamiyatning huquqiy va axloqiy asoslarida chuqur ildiz otgan muhim
institutdir. U ikki shaxs o‘rtasidagi ixtiyoriy rozilik asosida tuzilgan, huquqiy jihatdan
tan olingan ittifoq bo‘lib, u nafaqat shaxsiy hayotni, balki jamiyatning barqarorligi,
demografik rivojlanishi va ijtimoiy tartib-intizomini belgilovchi omil sifatida namoyon
bo‘ladi. Oila — har bir davlatning ijtimoiy tayanchi bo‘lganligi sababli, uni tashkil
etuvchi nikoh institutiga davlat tomonidan alohida huquqiy e’tibor qaratiladi.
Nikohni tuzish asoslari
O‘zbekiston Respublikasining Oila kodeksiga muvofiq, nikoh erkin va o‘zaro
rozilik asosida, qonuniy yoshga yetgan shaxslar o‘rtasida tuziladi. Bu erda erkinlik
tamoyili asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi, ya’ni shaxslar o‘z tanlovi bilan,
majburlovsiz nikohga kirishlari kerak. Nikoh yoshi ayollar uchun kamida o‘n sakkiz,
erkaklar uchun esa shuningdek, o‘n sakkiz yosh etib belgilangan bo‘lib, faqat maxsus
hollarda sud qarori bilan ushbu yosh pasaytirilishi mumkin.
Bundan tashqari, nikoh tuzishda quyidagi cheklovlar amal qiladi:
Qarindoshlik darajasi: yaqin qarindoshlar (ota-ona, aka-uka, opa-singil, buva-
nevara va h.k.) o‘rtasida nikoh tuzishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Amaldagi nikoh: agar fuqaro boshqa nikohda bo‘lsa, yangi nikoh tuzish
huquqiga ega emas.
Ruhiy va aqliy salomatlik: sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan
shaxslar nikoh tuza olmaydi.
Nikohni faqat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan holda haqiqiy deb hisoblash
mumkin. Diniy marosimlar orqali tuzilgan nikohlar huquqiy kuchga ega emas. Bu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
80
ISSN:3030-3613
prinsip davlat va din ishlari ajratilganligi, shuningdek, fuqarolarning huquqiy himoyasi
tamoyilidan kelib chiqadi.
Nikohdagi huquq va majburiyatlar
Nikoh orqali er va xotin o‘zaro teng huquq va majburiyatlarga ega bo‘ladilar. Bu
tenglik tamoyili quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
O‘zaro hurmat va yordam
Bolalarni birgalikda tarbiyalash
Umumiy mol-mulkni boshqarish
Oilaviy qarorlarni birgalikda qabul qilish
Mulkiy huquqlar ham nikoh orqali tartibga solinadi. Nikoh davomida orttirilgan
mulk, agar boshqacha kelishuv bo‘lmasa, umumiy mulk hisoblanadi. Nikohdan oldin
yoki nikohdan keyin er va xotin maxsus shartnoma orqali mulkiy munosabatlarni
tartibga solishlari mumkin.
Nikohni tugatish asoslari
Nikohni tugatish — oila barqarorligi ta’minlanmaganda amalga oshiriladigan
yuridik jarayon. Ajralish ikki usulda amalga oshiriladi:
1.
FHDYo orqali
– agar oila farzandsiz bo‘lsa yoki taraflardan biri bedarak
yo‘qolgan, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki qamoqqa hukm qilingan
bo‘lsa.
2.
Sud orqali
– agar oilada voyaga yetmagan farzandlar mavjud bo‘lsa yoki er-
xotin o‘rtasida mulkiy va boshqa nizolar mavjud bo‘lsa.
Sud ajralish jarayonida farzandlarning manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yadi.
Bolalar bilan kim qolishi, aliment miqdori, ota-onalik huquqlari va majburiyatlari
aniqlanadi. Shuningdek, umumiy mol-mulkning taqsimlanishi, aliment majburiyatlari,
yashash joyi kabi masalalar hal etiladi.
Ajralish sabablari ko‘p omilli bo‘lishi mumkin
:
Oilaviy zo‘ravonlik
Moliyaviy muammolar
Ishonchsizlik
Ijtimoiy bosimlar
Migratsiya yoki uzoq vaqt ajralikda yashash
Bugungi kunda ajralishlarning oldini olish maqsadida psixologik maslahat,
mediatsiya, ijtimoiy xizmatlar keng joriy etilmoqda. Xususan, "Oila" markazlari orqali
oilaviy nizolarni hal qilish, muammolarga yechim topish bo‘yicha profilaktik tadbirlar
o‘tkazilmoqda.
Xalqaro tajriba
Rivojlangan davlatlarda nikoh shartnomasi (brachniy kontrakt), oilaviy
psixologik maslahatlar, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlari yaxshi yo‘lga qo‘yilgan.
Shuningdek, fuqarolar nikoh tuzishdan avval maxsus tayyorgarlik kurslarida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
81
ISSN:3030-3613
qatnashadilar. O‘zbekiston ham ushbu tajribalarni bosqichma-bosqich o‘z huquqiy
amaliyotiga joriy etmoqda.
Nikohni tugatish esa oila barqarorligini saqlab bo‘lmaganda amalga oshiriladi.
Ko‘pchilik hollarda ajralish sabablari sifatida ishonchsizlik, iqtisodiy qiyinchiliklar,
ruhiy nomutanosiblik, zo‘ravonlik va turli ijtimoiy omillar ko‘rsatiladi. Davlat bu
jarayonda taraflar huquqini teng himoya qiladi, ayniqsa, voyaga yetmagan bolalari bor
oilalarda ajralish muhokamalari sud tomonidan sinchkovlik bilan ko‘rib chiqiladi.
Nikoh tugatilgach, sud tomonidan moddiy ta’minot, farzandlar kim bilan qolishi,
umumiy mulk taqsimoti kabi muhim masalalar hal etiladi. Bundan tashqari, taraflar
o‘rtasida kelishmovchiliklarni oldini olish maqsadida mediatsiya instituti joriy etilgan
bo‘lib, bu ko‘plab fuqarolik nizolarini sudga bormasdan hal qilish imkonini beradi.
O‘zbekiston Respublikasining yangi ijtimoiy siyosati doirasida nikoh va oila
masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, oilani mustahkamlash,
ajralishlarning oldini olish, oila institutini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qator
qonunchilik va amaliy choralar ishlab chiqilgan
Xulosa:
Nikohni tuzish va tugatish — bu nafaqat shaxsiy munosabatlar, balki jamiyat va
davlat barqarorligiga xizmat qiluvchi muhim huquqiy jarayon. Nikoh davlat tomonidan
ro‘yxatga olinishi, ajralish tartibi va qonuniy huquqlarning kafolatlanishi orqali oila
institutining fuqarolik jamiyatidagi o‘rni mustahkamlanadi. Shu bilan birga davlat
yuqori ahamiyatga ega jamiyat tarkibiy bo‘g‘ini sifatida oila institutini himoya
qilishdan to‘xtamaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.
3.
A. Mirzayev. “Huquqiy jamiyat va oilaviy munosabatlar”, Toshkent, 2021.
4.
B. Axmadjonova. “Nikoh va turmush qoldirish huquqi”, Huquqiy tahlil, №3,
2022.
5.
M. Juraev. “Oila huquqi: nazariy va amaliy masalalar”, 2020.
