T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
283
ISSN:3030-3613
MINERAL OʻGʻITLARNI QADOQLASH JARAYONINI
AVTOMATLASHTIRISHNING AFZALLIKLARI
Sayidova Mehrinoz O‘ktamjon qizi
Andijon davlat texnika instituti
M-18-24 guruh magistranti
G‘aniyev Xurshidbek Yoqubjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi
Huquqni muhofaza qilish akademiyasi talabasi
Mineral o‘g‘itlarning qadoqlanishi ularni xavfsiz tashish, saqlash va qo‘llashda
hal qiluvchi ahamiyatga ega. Odatda, bu jarayon ko‘p mehnat talab qiladigan va inson
xatolariga moyil bo‘lib, samarasizlikka va mahsulot sifatining buzilishiga olib keldi.
Biroq, avtomatlashtirish texnologiyalarining paydo bo‘lishi bilan mineral o‘g‘itlarni
qadoqlash jarayoni sezilarli darajada o‘zgardi. Avtomatlashtirish operatsiyalarni
soddalashtirish, samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va qadoqlangan
o‘g‘itlarning umumiy sifatini oshirish orqali sanoatda ijobiy o‘zgarishlar paydo bo‘ldi.
Mineral o‘g‘itlar noorganik xomashyolardan kimyoviy yoki mexanik qayta
ishlash orqali tayyorlanadigan noorganik mahsulotlardan hosil qilinadi. Xomashyo
sifatida xizmat qiladigan havo azotidan yoki tarkibida o‘simlik uchun zarur ozuqa
bo‘ladigan moddalar bo‘lgan ayrim kimyoviy ishlab chiqarish korxonalarining oraliq
mahsulotlaridan olingan moddalar ham mineral o‘g‘itlar qatoriga kiradi.
Mineral o‘g‘itlar assortimenti barcha turdagi o‘g‘itlar: azotli, fosforli, kaliyli,
mikroo‘g‘itlar, kompleks o‘g‘itlar, ohakli va boshqa materiallarni qamrab oladi.
O‘g‘tilarninng muhim sifat ko‘rsatkichi ulardagi o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan –
ta’sir etuvchi moddalar miqdori hisoblanadi. Asosiy ta’sir etuvchi moddaalar azot,
fosfor va kaliy birikmalari hisoblanadi. Hozirgi paytda o‘g‘itdagi ularning miqdori
elementar azot (N), Fosfor(V)-oksid – fosfat angidrid (R2O5) va kaliy oksid (K2O)
hisobidan o‘lchanadi [1].
Mineral o‘g‘itlarni qadoqlash jarayonini avtomatlashtirishning asosiy
afzalliklaridan biri samaradorlik va mahsuldorlikni sezilarli darajada oshirishdir [2].
Avtomatlashtirilgan tizimlar qo‘l mehnati imkoniyatlaridan ustun bo‘lgan
aniqlik va tezlik bilan vazifalarni bajarishi mumkin. Bu tizimlar zarur miqdorda
o‘g‘itlarni alohida qoplarga to‘g‘ri o‘lchash va tarqatish, mahsulot sifatining
barqarorligini ta’minlash va isrofgarchilikni kamaytirishga qodir. Bundan tashqari,
avtomatlashtirilgan qadoqlash mashinalari soatiga ko‘proq hajmdagi o‘g‘it qoplarini
ishlay oladi, ishlab chiqarish tezligini sezilarli darajada oshiradi va bozor talablarini
yanada samarali qondiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
284
ISSN:3030-3613
Avtomatlashtirish inson xatosi potentsialini yo‘q qiladi. Avtomatlashtirilgan
tortish va qadoqlash tizimlaridan foydalanish o‘g‘itlar miqdorini aniq o‘lchashni
ta’minlaydi, qishloq xo‘jaligi amaliyotlarida kam yoki ortiqcha qo‘llash xavfini
kamaytiradi. Bundan tashqari, avtomatlashtirilgan tizimlar qadoqdagi har qanday
nuqson yoki nomuvofiqlikni aniqlash uchun vizual tekshirish tizimlari va shtrix
kodlarni skanerlash kabi sifatni nazorat qilish mexanizmlarini o‘z ichiga olishi
mumkin, bu esa bozorga faqat yuqori sifatli mahsulotlar chiqishini ta’minlaydi. Ushbu
aniqlik va sifat nazorati darajasiga faqat qo‘l mehnati orqali erishish qiyin bo‘ladi.
1-rasm. 50 kg gacha ochiq qoplarda past sig‘imli qadoqlash liniyasi [2].
Liniya “Gamma” yarim avtomatik dispenser bazasida qurilgan (1-rasm). Qop
operator tomonidan kiydiriladi, qopga mineral o‘g‘itni kiritish, qopni qisish,
berkitish
qopni lentaga tashlab yuborish jarayonlari avtomatlashtirilgan.
“Gamma” - bu NETTO sinfidagi dispenser (taqsimlagich)lar bo‘lib, ularda
mahsulotning miqdorini tortish idishida hosil boladi va tayyor bo‘lganda qopga
tashlanadi. Miqdorni shakllantirish va qo‘yish jarayonlarini ajratish sizga unumdorlikni
daqiqada 6 plumbgacha oshirishga va mahsulotni qopda siqishni tashkil etishga imkon
beradi, bu bir qator quyma mahsulotlar - masalan, ammiak, azot fosfor kabi mayda
donador mineral o‘g‘itlar uchun juda zarurdir. Dispenser mahsulot turiga qarab turli xil
oziqlantiruvchilar va qo‘shimcha ravishda mahsulotni sumkada muhrlash tizimi bilan
jihozlanishi mumkin. Avtomatlashtirish sezilarli foyda keltirsa-da, uni amalga oshirish
bilan bog‘liq muammolar va mulohazalardan xabardor bo‘lish juda muhimdir. Dastlabki
investitsiya xarajatlari, tizim integratsiyasining murakkabligi va potentsial ish joyini
almashtirish diqqat bilan baholanishi kerak bo‘lgan ba’zi omillardir. Bundan tashqari,
avtomatlashtirish tizimlariga muntazam texnik xizmat ko‘rsatish va kalibrlash ularning
optimal ishlashi va uzoq ko‘p yil ishlashini ta’minlash uchun juda muhimdir.
Avtomatlashtirish texnologiyasi qadoqlash jarayonlarini yuqori va quyi oqim ishlab
chiqarish tizimlari bilan uzluksiz integratsiya qilish imkonini beradi. Ushbu integratsiya
materiallarning me’yoriy oqimini ta’minlaydi, qiyinchiliklarni kamaytiradi va umumiy
ishlab chiqarish samaradorligini optimallashtiradi. Avtomatlashtirilgan qadoqlash
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
285
ISSN:3030-3613
tizimlari o‘g‘it ishlab chiqarish uskunalari bilan sinxronlashtirilishi mumkin, bu esa
mahsulotning ishlab chiqarishdan qadoqlashgacha uzluksiz oqimini ta’minlaydi.
Avtomatlashtirish texnologiya qadoqlangan mineral o‘g‘itlarni yaxshiroq nazorat qilish
imkonini beradi. Har bir yukxalta identifikator yoki shtrix-kod bilan etiketlanishi
mumkin, bu esa ta’minot zanjiri bo‘ylab oson kuzatish va kuzatish imkonini beradi.
Bu nafaqat inventarizatsiyani boshqarishni osonlashtiradi, balki tartibga soluvchi
talablar va sifat standartlariga rioya qilishga yordam beradi. Har qanday mahsulotni
qaytarib olish yoki sifat bilan bog‘liq muammolar bo‘lsa, avtomatlashtirilgan tizimlar
ta’sirlangan partiyalarni tezda aniqlab, bozorga ta’sirni minimallashtirishi mumkin.
Avtomatlashtirish tizimlari masofaviy monitoring va nazorat qilish imkoniyatlari bilan
jihozlangan bo‘lishi mumkin, bu real vaqt rejimida ko‘rish va qadoqlash operatsiyalarini
boshqarish imkonini beradi. Ishlab chiqaruvchilar mashina ish faoliyatini masofadan
kuzatishi, muammolarni aniqlashi va bartaraf etishi, parametrlarni sozlashi,
ogohlantirishlar yoki bildirishnomalar olishi mumkin. Ushbu masofaviy kirish
imkoniyati proaktiv texnik xizmat ko‘rsatish imkonini beradi va uzluksiz ishlashni
ta’minlab, ish unumdorligini oshiradi. Avtomatlashtirish mineral o‘g‘itlar sanoatida
barqarorlikni ta’minlashga hissa qo‘shishi mumkin. Har bir qopga to‘g‘ri miqdorda
o‘g‘itni to‘g‘ri o‘lchash va tarqatish orqali avtomatlashtirish mahsulot chiqindilarini
minimallashtiradi va qishloq xo‘jaligi amaliyotlarida ortiqcha qo‘llashni kamaytiradi.
Ushbu aniq dastur ozuqa moddalarining oqishi va suvning ifloslanishi kabi ortiqcha
o‘g‘itlardan foydalanish bilan bog‘liq atrof-muhitga ta’sirni kamaytiradi. Bundan
tashqari, avtomatlashtirish tizimlari energiyani tejovchi, quvvat sarfini optimallashtirish
va qadoqlash operatsiyalarining uglerod izini kamaytirish bilan ishlab chiqilishi
mumkin. Mineral o‘g‘itlarni qadoqlash potentsial xavfli materiallar bilan ishlashni o‘z
ichiga oladi. Avtomatlashtirish insonning bunday materiallarga ta’sirini kamaytiradi, ish
joyidagi xavfsizlikni sezilarli darajada yaxshilaydi. Avtomatlashtirilgan tizimlar yopiq
ishlov berish joylari, favqulodda to‘xtatish tugmalari va har qanday anomaliya yoki
xavfsizlik buzilishini aniqlaydigan sensorlar kabi mustahkam xavfsizlik xususiyatlari
bilan ishlab chiqilishi mumkin. Qadoqlash jarayoniga inson aralashuviga bo‘lgan
ehtiyojni kamaytirish orqali avtomatlashtirish xodimlar uchun xavfsizroq va sog‘lom ish
muhitini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, mineral o‘g‘itlarni qadoqlash jarayonlarini
avtomatlashtirish ko‘plab afzalliklarni, jumladan, samaradorlikni oshirish, aniqlikni
oshirish, xavfsizlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va moslashuvchanlikni taklif
etadi. Avtomatlashtirish texnologiyalarini qo‘llash orqali ishlab chiqaruvchilar o‘z
faoliyatini optimallashtirishlari, yuqori sifatli mahsulotlarni yetkazib berishlari va
mineral o‘g‘itlar sanoatida barqaror va mas’uliyatli amaliyotlarga hissa qo‘shishlari
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
286
ISSN:3030-3613
1.
Q.G‘afurov, I.Shamsidinov “Mineral o‘g‘itlar va tuzlar texnologiyasi” Darslik T.,
“Fan va texnologiya”, 2007, 352 b;
2.
O‘simliklar oziqlanishi va o‘g‘itlar [Matn]: O‘quv qoʻllanma / H.T. Artikova [va
boshq.]. – Buxoro: "Sadriddin Salim Buxoriy" Durdona nashriyoti, 2022. –232 b;
3.
www.tenso-m.ru.
