T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
234
ISSN:3030-3613
AN’ANAVIY VA MULTIMEDIYAVIY JANRLARNING O‘XSHASH VA
FARQLI TOMONLARI
Muxlisa Abdullayeva
O‘zJOKU Jurnalistika yo‘nalishi
1-bosqich magistranti
Tel: +998943690307
abdullayevamuxlisa75@gmail.com
ANOTATSIYA:
Ushbu maqolada jurnalistikaning an’anaviyligi va
multimediyaviyligi o‘rganib chiqildi. Janrlarning o‘xshash va farqli tomonlari bugungi
media misolida chuqur tahlilga tortildi. Maqola ilmiy nazariy jihatdan o‘rganilib,
janrlarning zamonaviy mediadagi o‘rni yoritib berildi.
Kalit so’zlar:
media, konvergensiya, raqamlashuv, multimediya, an’anaviylik,
demokratiya, dezinformatsiya, jurnalistika
АННОТАЦИЯ:
В
статье
рассматриваются
традиционные
и
мультимедийные аспекты журналистики. Сходства и различия между жанрами
подробно анализируются на примере современных СМИ. Статья научно и
теоретически изучается, а также подчеркивается роль жанров в современных
СМИ.
Ключевые слова:
медиа, конвергенция, цифровизация, мультимедиа,
традиционализм, демократия, дезинформация, журналистика
ANNOTATION:
The article discusses traditional and multimedia aspects of
journalism. Similarities and differences between genres are analyzed in detail using the
example of modern media. The article is scientifically and theoretically studied and the
role of genres in modern media is emphasized.
Keyword:
media, convergence, digitalization, multimedia, traditionalism,
democracy, disinformation, journalism
Bugungi kunda OAV an'anaviy va yangi media sifatida ikkiga bo'linadi.
O‘tmishda o‘z ahamiyatini tezda yo‘qotayotgan gazeta, jurnal, radio va televideniye
kabi an’anaviy media vositalari smartfon ilovalari, ijtimoiy media platformalari va
internet har kuni o‘z ahamiyatini oshirib borayotganiga guvoh bo’layapmiz.
Ijtimoiy media va an'anaviy ommaviy axborot vositalari o'rtasidagi farqlar vaqt
o'tishi bilan tobora ko'proq aniq bo'lib bormoqda va gazetalar, jurnallar va hatto
televizor reytinglari tobora pasayib bormoqda. Maʼlumki, ijtimoiy media va anʼanaviy
media oʻrtasidagi farqlar dastlab radio orqali yaqqol namoyon boʻldi. Bir paytlar ota-
bobolarimiz hayrat bilan kuzatib kelgan radiodasturlarning ahamiyati televideniyaning
boshlanishi bilan kamayib ketdi. Xuddi shunday, internetning keng qo'llanilishi bilan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
235
ISSN:3030-3613
televideniya o'zining avvalgi ahamiyatini yo'qotdi. Hozirgi vaqtda radio, televidenie,
jurnal va gazetalarning barchasi kichik telefon ichiga sig'ishi mumkin. Darhaqiqat,
yangi media va an'anaviy media o'rtasidagi farqlar birinchi navbatda shunday paydo
bo'ladi. Keling, boshqa farqlar va bu farq qanday paydo bo'lganligi haqida mulohaza
yuritaylik. Avvalo, an'anaviy media va yangi media nima ekanligini tushunib olishimiz
zarur. An'anaviy ommaviy axborot vositalari ommaviy axborot vositalarining bir turi
bo'lib, unda aloqa bir tomonlama, maqsad odamlarga xabarni faqat media vositalari
orqali etkazishdir. Bu sohani telekanallar, gazetalar, radio va jurnallar qamrab oladi.
Yangi media 20-asr ixtirosi bo'lib, uni raqamli tarkibga ega bo'lgan ommaviy axborot
vositalari turi sifatida tushuntirishimiz mumkin. Internet, veb-saytlar, ijtimoiy
tarmoqlar, aqlli qurilmalar va raqamli ilovalar ushbu sohani qamrab oladi. Endi biz
ushbu ikki ommaviy axborot vositalarini tushuntirib berganimizdan so'ng, ularning
orasidagi farqni ko'rib chiqaylik. An'anaviy ommaviy axborot vositalarida muloqot bir
tomonlama bo'lsa, yangi mediada muloqot o'zaro. An'anaviy ommaviy axborot
vositalarida fikr-mulohazalarni qabul qilish qiyin bo'lsa-da, bu jarayon yangi mediada
osonroq. An'anaviy ommaviy axborot vositalarining narxi yuqori bo'lsa-da, yangi
ommaviy axborot vositalarining narxi past. Yangi media bizga an'anaviy ommaviy
axborot vositalariga qaraganda ko'proq tezkor, yangiliklar imkoniyatlarini taklif qiladi.
Yangi ommaviy axborot vositalari an'anaviy ommaviy axborot vositalariga nisbatan
kamroq markazlashgan tuzilishga ega, boshqacha aytganda, yangi ommaviy axborot
vositalari tarqoq va keng tarqalgan. Yangi media an'anaviy ommaviy axborot
vositalariga qaraganda kamroq nazorat qilinadi va odamlarning tanloviga ko'proq
ochiq. Yangi ommaviy axborot vositalarida ozchiliklar o'z ovozlarini osonroq
eshittirishlari mumkin, ammo bu demokratiyaga ham tahdid solishi mumkin.
An'anaviy OAV yangi mediadan ko'ra nufuzliroq. An'anaviy ommaviy axborot
vositalarida yanada professional va ko'proq tashkillashtirilgan yangiliklar tizimi
mavjud. An'anaviy ommaviy axborot vositalarida e'lon qilingan xabarlar yangi
ommaviy axborot vositalaridan ko'ra jamoatchilik oldida ishonchliroq. Yangi
ommaviy axborot vositalarida raqamli tafovut mavjud, chunki hamma ham yangi
ommaviy axborot vositalariga kira olmaydi, bu esa tengsizlikni keltirib chiqaradi.
Yangi ommaviy axborot vositalarida odamlar o'z mahsulotlarini yaratish va nashr etish
faolligiga ega.
Ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilarga kontent yaratish, uni baham ko'rish,
tarmoqlarga qo'shilish va odamlar bilan muloqot qilish imkonini beradi. Yangi media
an'anaviy ommaviy axborot vositalaridan ustun turadi. Raqamli media va an'anaviy
media o'rtasidagi yana bir farq - bu vaqt: raqamli mediadagi barchasi real vaqtda bo'lsa-
da, an'anaviy media oldindan ishlab chiqarilgan va rejalashtirilgan tarkibni taklif qiladi.
Ijtimoiy media va an'anaviy media o'rtasidagi farqlardan biri bu marketing
strategiyasi: ommaviy marketing an'anaviy ommaviy axborot vositalarida ustunlik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
236
ISSN:3030-3613
qilsa-da, ijtimoiy mediada yakkama-yakka marketing mavjud. Boshqacha qilib
aytadigan bo'lsak, reklamalarning aksariyati an'anaviy ommaviy axborot vositalarida
ommaviy iste'mol qilish uchun mo'ljallangan, ijtimoiy tarmoqlarda esa individual
foydalanuvchilar uchun yaratilgan reklamalar mavjud. Maqsadli auditoriya har bir
platformada har xil bo'lgani uchun Youtube, Linkedin va Instagram kabi turli ijtimoiy
media ilovalarida turli marketing strategiyalari amalga oshiriladi, an'anaviy ommaviy
axborot vositalarida esa bunday emas.
Bundan tashqari, biz ijtimoiy media va an'anaviy media o'rtasidagi farqlarga
xarajat, fikr-mulohazalar va shaxsiylashtirilgan maqsadlarga muvofiqligi kabi
mezonlarni ham kiritishimiz mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar va an'anaviy ommaviy
axborot vositalarining umumiy xususiyatlaridan biri shundaki, ularning barchasi
informatsion funktsiyaga ega. Biroq, texnologiyaning rivojlanishi bilan bugungi kunda
axborot tushunchasining ta'rifi ham, xususiyatlari ham o'zgardi. Shuning uchun,
ma'lumotni birinchi bo'lib taqdim etgan kishi g'alaba qozonadi. Shu nuqtadan baho
beradigan bo'lsak, yangi media turli ishlanmalarni tezroq uzatish qobiliyati,
odamlarning voqealarga hissa qo'shish qobiliyati va tezkor almashish qobiliyati bilan
ajralib turadi.
Ijtimoiy media va an'anaviy media o'rtasidagi farq nima deb so'raganlarga yana
bir afzallik - bu narx. Ayniqsa, marketing strategiyalari baholanganda, ijtimoiy media
an'anaviy ommaviy axborot vositalariga qaraganda ancha arzonroq ekanligi ko'rinadi.
Masalan, serial yoki film tomosha qilmoqchi bo‘lganingizda ham ijtimoiy platformalar
va onlayn translyatsiyalar haqida o‘ylaymiz. Yoki radio tinglamoqchi bo‘lganingizda,
siz hech qachon an’anaviy radio haqida o‘ylamaysiz, to‘g‘ridan-to‘g‘ri
smartfoningizdagi radiostansiya ilovalariga o‘tasiz. An'anaviy ommaviy axborot
vositalarida biror yangilik yoki vaziyatga duch kelganingizda, uni tasdiqlash yoki
uning haqiqatiga ishonish uchun ijtimoiy media platformalaridan foydalanib aniqlik
kiritasiz.
Raqamli media vositalarida maqsadli auditoriya uchun original kontent ishlab
chiqarilishi mumkin. Misol uchun, faqat iqtisodga qiziqqan odamlar uchun sahifa yoki
yangiliklar saytini topish mumkin. Foydalanuvchilar bu yerda faqat o'z qiziqishlariga
ko'ra mediadan foydalanishlari mumkin.
An'anaviydan raqamliga o'tishda odamlar iste'molchidan ishlab chiqaruvchiga
o'tishdi. Ular endi nafaqat o'zlariga taklif qilingan tarkibni iste'mol qiladilar, balki ular
fikr bildirishlari, o'zlari xohlagan mavzuga mos keladigan tarkibni filtrlashlari va
o'zlari tarkib ishlab chiqarishlari mumkin.
An’anaviy media vositalari yirik muassasa va tashkilotlar nazoratida bo‘lgani
uchun axborotning to‘g‘riligi va xavfsizligi kabi masalalar birinchi o‘rinda turadi.
Taqdim etilgan ma'lumotlar uzoqroq tadqiqotlar natijasidir va turli tahrir
jarayonlaridan o'tadi. Biroq, raqamli ommaviy axborot vositalarida "dezinformatsiya"
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
237
ISSN:3030-3613
deb ataladigan katta axborot ifloslanishi mavjud. Aytishimiz mumkinki, bu holat ikkala
tushuncha o'rtasidagi farqlardan biri va raqamli medianing kamchiliklari. Aniq
bo'lmagan va nazoratsiz chop etilgan ma'lumotlar va yangiliklar katta
dezinformatsiyaga olib keladi.
Bugungi kunda raqamli media juda katta foydalanuvchi nisbatiga ega. Biroq,
an'anaviy ommaviy axborot vositalari hali hamon faoliyatini yuritib kelmoqda.
Raqamli media paydo bo'lganidan beri har kuni rivojlanayotgan texnologiya bilan
yangi xususiyatlarni taklif qilmoqda va foydalanuvchilarni muloqot jarayoniga faol
jalb qilmoqda. Biroq, bu holat ijobiy va salbiy ko'plab vaziyatlarni keltirib chiqaradi.
Raqamli ommaviy axborot vositalari ko'plab axloqiy muammolarni, ayniqsa axborot
xavfsizligi va dezinformatsiyani keltirib chiqardi. Shu bilan birga, raqamli ommaviy
axborot vositalari tomonidan taklif qilinadigan cheksiz o'zaro ta'sir tufayli,
foydalanuvchilar dunyoning istalgan nuqtasida sodir bo'layotgan o'zgarishlardan
o'zlari xohlagan vaqtda bir zumda xabardor bo'lish imkoniyatiga ega. Shu bilan birga,
ular internet orqali tashrif buyurish imkoni bo‘lmagan joylarga tashrif buyurishlari,
onlayn muhitda turli badiiy tadbirlarda ishtirok etishlari, onlayn kutubxonalardan
o‘zlari xohlagan mavzuda maslahat olishlari mumkin.
Bosma nashrlarning raqamli dunyoga o'tishi bugungi kunda ko'plab bosma
gazetalar veb-saytlarning paydo bo‘lishi va shu bilan birga tahririyatlarning
konvergentsiyalashuviga sabab bo‘lmoqda. Telekanallarning ham endi internet orqali
efir olib borishi multimediyaviy jurnalistikaning mahsulidir.
Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda raqamlashuv jarayoni bir qancha
sohalarga o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmadi. An’anaviy jurnalistikaning o‘rnini asta
sekin multimediyaviy jurnalistika egallashi raqamlashuv jarayonining asosidir.
Multimediyaviy jurnalistikaning ba’zi kamchiliklarini nazarda tutmasak, vaqtimizni
tejashi hamda uzoq masofada bo‘la turib o‘zimizga kerakli media mahsulotlarini
iste’mol qilish imkonini bermoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
“Ommaviy Axborot Nazariyasi” G’. Yo‘ldoshev, T. Ro‘ziyev
2.
“
Jurnalistika janrlari” S. Sayidov
3.
Журналистика: теория и практика – А. Вартанова
4.
“Zamonaviy jurnalistika: nazariyasi va amaliyoti” M. Karimov, Z.Rajabov
5.
“
Digital juornalism” (Routlage, journal)
Ijtimoiy tarmoq sayti:
1.
https://www.halklailiskilerdergisi.com.tr/geleneksel-medya-ve-yeni-medya-arasindaki-
