T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
127
ISSN:3030-3613
TAZYIQSIZ-HAYOT SARI!
Joʻrayeva Zuhra Joʻraqulovna
Buxoro viloyati Qorakoʻl tuman "Inson"
ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi
Annotatsiya
:Mazkur maqola xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlikning
turli shakllari, ularning ijtimoiy, jismoniy va psixologik ta’sirlari hamda bu
muammolarni hal qilish uchun amalga oshirilayotgan huquqiy va ijtimoiy choralarni
tahlil qiladi.
Kalit so'zlar
: xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlik, maishiy zo‘ravonlik, jinsiy
tazyiq, jismoniy zo‘ravonlik, gender tenglik, huquqiy himoya, ijtimoiy choratadbirlar,
psixologik ta’sirlar, tazyiqning oldini olish, xavfsiz jamiyat, ayollarning huquqlari,
O‘zbekiston, xalqaro qonunlar, zo‘ravonlikka qarshi kurash, gender diskriminatsiyasi.
KIRISH
Ayollarga nisbatan zo‘ravonlik doimo mavjud bo‘lgan, faqat so‘nggi yigirma yil
ichida xalqaro hamjamiyat muammoni ta’kidlab, muntazam ravishda aniqlay boshladi.
Bu tobora muammoning negizini ochib berdi va bunga qarshi qonuniy choralari
ko‘rilishi yo‘lga qo‘yildi.
Ayolni ijtimoiy himoya qilish, oilani mustahkamlash bo‘yicha ko‘rilayotgan
chora-tadbirlar sharoitida oilaviy-maishiy sohadagi jinoiy zo‘ravonlik muammosi
nafaqat amaliy choralar ko‘rish, balki oilaviy-maishiy sohadagi zo‘ravonlikka qarshi
chora-tadbirlarni takomillashtirishga ham muhtoj. Ayollarning jinoiy zo‘ravonligining
oldini olishga bilvosita yoki bevosita qaratilgan ma’muriy, jinoiy, jinoiy-ijroiya va
jinoyat-protsessual qonun hujjatlari normalarining samaradorligi masalasini o‘rganish
qiziqish uyg‘otmoqda. Ular orasida jinoiy javobgarlikka tortish, jazo tayinlash va ijro
etishda jinoyat sodir etish paytida ayolning jismoniy va ruhiy holatini hisobga olishni
ta’minlaydigan normalar mavjud.
Bugungi kunda xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikni tadqiq etishga qaratilgan
bir necha nazariyalar mavjud. Kelishmovchilik nazariyasiga ko‘ra, zo‘ravonlik kelib
chiqishiga qarashlarning qarama-qarshiligi sabab bo‘ladi. Leonard Berkovisning
«Zulm sabablari, oqibati va nazorat» nomli asarida oilaning ijtimoiy va madaniy
asoslariga ahamiyat berib, «Qo‘pollik yanada qo‘pollikka, tomonlarning agressiv
harakati ikkinchi tomonning agressiv holatini keltirib chiqarishi» ta’kidlangan. Muallif
fikriga ko‘ra, ushbu nazariyada ayrim shaxslarda zo‘ravonlik alomatlari paydo
bo‘lishining sabablari ifodalangan, lekin shunday holatlar borki bundan istisno.
Masalan, muloyimlik bilan, agressivlikni namoyon qilmasdan befarqlikda ayblanish va
zo‘ravonlikka uchrashlari ham mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
128
ISSN:3030-3613
Bugungi kunda maishiy zo‘ravonlikni kamaytirish borasida jahon hamjamiyati
tomonidan turli mexanizmlar ishlab chiqilgan. Ularning aksariyati, xalqaro huquq
normalarida, shuningdek, miqdoriy va sifat standartlarida o‘z ifodasini topgan.
Maishiy zo‘ravonlikka uchragan xotinqizlarni ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan xorij
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ularda maishiy zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarni
himoya qilishda, asosan, huquqiy, iqtisodiy va psixologik jihatlariga ko‘proq e’tibor
qaratiladi.
Oiladagi zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha xalqaro huquqiy tajriba oilaviy
zo‘ravonlikni global darajada hal qilishga qaratilgan turli yondashuv va mexanizmlarni
o‘z ichiga oladi. Ushbu kontekstda bir nechta asosiy jihatlarni hisobga olish kerak:
Xalqaro doiralar: Birlashgan Millatlar Tashkiloti va mintaqaviy tashkilotlar kabi
xalqaro tashkilotlar oiladagi zo‘ravonlikning oldini olish va hal qilishga qaratilgan
ramkalar va konvensiyalarni ishlab chiqdilar. BMTning ayollarga nisbatan
zo‘ravonlikni yo'q qilish to‘g‘risidagi Deklaratsiyasi, ayollarga nisbatan kamsitishning
barcha shakllarini yo'q qilish to‘g‘risidagi Konvensiya (CEDAV) va Istanbul
Konvensiyasi oiladagi zo‘ravonlikni hal qiluvchi xalqaro hujjatlarga misoldir.
Transchegaraviy hamkorlik: oiladagi zo‘ravonlikning transmilliy xususiyatini hisobga
olgan holda, xalqaro huquqiy tajriba ko‘plab yurisdiksiyalarni qamrab oladigan
ishlarni hal qilish uchun mamlakatlar o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirishni o‘z ichiga
oladi. Bu ekstraditsiya jarayonlari, ma’lumot almashish va muvofiqlashtirilgan
huquqiy harakatlarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Inson huquqlari istiqboli: oiladagi zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha xalqaro
huquqiy harakatlar ko‘pincha shaxslarning, xususan, bunday zo‘ravonlikdan
nomutanosib ta’sir ko‘rsatadigan ayollar va bolalarning inson huquqlarini ta’kidlaydi.
BMTning inson huquqlari bo‘yicha Kengashi va maxsus ma’ruzachilar kabi inson
huquqlari mexanizmlari oiladagi zo‘ravonlik masalalarini kuzatish va hisobot berishda
muhim rol o‘ynaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
129
ISSN:3030-3613
Salohiyatni oshirish va o‘qitish: oiladagi zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha
xalqaro huquqiy tajriba yuridik mutaxassislar, huquqni muhofaza qilish idoralari va
sud tizimlarining oiladagi zo‘ravonlik holatlariga samarali javob berish. salohiyatini
oshirish tashabbuslarini o‘z ichiga oladi. Bu tegishli qonunlar, protseduralar va yeng
yaxshi amaliyotlar bo‘yicha treningni o‘z ichiga olishi mumkin.
Qorako'l tuman "Inson" ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi va huquqiy
masalalarda
ekspert maslahatchisi tomonidan mahallalardagi ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi
bilan psixologik seminar-trening hamda huquqiy maslahat va tushunchalar berish
tashkil qilindi.Seminarlardan ko'zlangan asosiy maqsad:
✅
Fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshirish,
✅
Oilalarda sog'lom psixologik muhitni yaratishga ko'maklashish,
✅
Oilalarda tazyiq va zo'ravonlikni oldini olish,
✅
Oilaviy munosabatlarni tiklashga ko'maklashishdir.
O'tkazilgan treninglar ishtirokchilarga pozitiv energiya berdi va fuqarolar
o'zlarini qiziqtirgan savollariga javob oldilar .
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, ushbu huquqiy mexanizmlar huquqni muhofaza qilish,
sud tizimi va jabrlanuvchilarni qo‘llab-quvvatlash xizmatlaridagi doimiy harakatlar
bilan bir qatorda buyuk Britaniyada oiladagi zo‘ravonlikning oldini olish va hal
qilishga qaratilgan murakkab va rivojlanayotgan asosni tashkil yetadi. Bundan
tashqari, turli tashkilotlar va targ‘ibot guruhlari xabardorlikni oshirish va oiladagi
zo‘ravonlikning oldini olish va ularga qarshi kurashish bilan bog‘liq davlat siyosatini
shakllantirish bo‘yicha ish olib boradi.
Oiladagi bosim va zo‘ravonlikni samarali hal qilish uchun huquqiy, ijtimoiy va
ta’lim komponentlarini o‘z ichiga olgan keng qamrovli tizim yaratilishi kerak. Bunday
tizimni yaratish bo‘yicha amaliy takliflarni beramiz:
1. Huquqiy asos va ijro:
-
Oilaviy bosim va zo‘ravonlikka qaratilgan, aniq ta’riflar va huquqbuzarlar
uchun qattiq jazolar bilan mustahkam qonunlarni amalga oshirish
-
Huquqni muhofaza qilish organlarining oiladagi bosim va zo‘ravonlik
holatlarini sezgir va samarali hal qilish uchun yetarli darajada o‘qitilishini ta’minlash.
-
Ishlarni samarali ko‘rib chiqish uchun sud tizimida ixtisoslashtirilgan
oilaviy zo‘ravonlik sudlarini yoki maxsus bo‘linmalarni tashkil etish.
2. Qo‘llab-Quvvatlash Xizmatlari:
-
Jabrlanganlar uchun qulay va maxfiy yordam xizmatlarini, shu jumladan
boshpana, maslahat, yuridik yordam va tibbiy yordamni taqdim etish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
130
ISSN:3030-3613
-
Jinoyatchilar va qurbonlar uchun reabilitatsiya dasturlarini taklif qilish,
xulq-atvor namunalarini hal qilish va terapevtik aralashuvlarni ta’minlash.
3. Xabardorlik va ta’lim:
-
Oilalar ichidagi sog‘lom munosabatlar va hurmat muhimligini ta’kidlab,
oilaviy bosim va zo‘ravonlikka nisbatan ijtimoiy munosabatni o‘zgartirish uchun
jamoatchilikni xabardor qilish kampaniyalarini o‘tkazish.
-
Sog‘lom munosabatlar va nizolarni hal qilish bo‘yicha ta’limni
yoshligidan boshlab maktab o‘quv dasturlariga kiritish.
4. Yerta Aralashuv:
-
Oilaviy bosim va zo‘ravonlik holatlarini dastlabki bosqichda, masalan,
jamoatchilik bilan aloqalar va ijtimoiy xizmatlar orqali aniqlaydigan va aralashadigan
dasturlarni ishlab chiqish.
-
Yuqori darajadagi bosim yoki nizolarni boshdan kechirayotgan oilalarga
vositachilik va nizolarni hal qilish xizmatlarini taklif etish.
5. Idoralararo Hamkorlik:
- Jabrlangan shaxslar va oilalarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash tarmog‘ini
yaratish uchun huquqni muhofaza qilish organlari, ijtimoiy xizmatlar, sog‘liqni saqlash
xodimlari, ta’lim muassasalari va nodavlat notijorat tashkilotlari o‘rtasida
muvofiqlashtirilgan sa’y-harakatlarni yo'lga qo‘yish.
6. Madaniy Sezgirlik:
- Oilaviy bosim va zo‘ravonlikni turli xil madaniy me'yorlar doirasida hal qilish,
qo‘llabquvvatlash xizmatlari va aralashuvlari madaniy jihatdan sezgir va inklyuziv
bo‘lishini ta’minlash.
7.
Ma’lumotlarni yig‘ish va tadqiq qilish:
-Muammoning ko‘lamini yaxshiroq tushunish va dalillarga asoslangan siyosat
va dasturlarni ishlab chiqish to‘g‘risida ma’lumot berish uchun oiladagi bosim va
zo‘ravonlik to‘g‘risida keng qamrovli ma’lumotlarni to‘plang.
-Bosim va zo‘ravonlikdan aziyat chekkan oilalar uchun xavf omillarini,
samarali aralashuvlarni va uzoq muddatli natijalarni aniqlashga qaratilgan tadqiqot
tashabbuslarini qo‘llabquvvatlash.
8.
Imkoniyatlarni kengaytirish va iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash:
- Moliyaviy jihatdan o‘z zo‘ravonlariga qaram bo‘lishi mumkin bo‘lgan
shaxslar uchun iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish dasturlarini taqdim etish, ularga
mustaqillik izlash va haqoratli vaziyatlardan qochish imkonini beradi.
Bunday tizimni yaratish oilaviy bosim va zo‘ravonlikning huquqiy, ijtimoiy va
madaniy o‘lchovlarini ko‘rib chiqadigan ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi. Bu
mazmunli o‘zgarishlarni amalga oshirish va ushbu masalalardan zarar ko‘rganlarni
qo‘llab-quvvatlash uchun davlat idoralari, nodavlat tashkilotlar, jamoat rahbarlari va
shaxslarni jalb qilishni talab qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
131
ISSN:3030-3613
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Гришко Наталья Александровна. Преступное насилие, совершаемое
женщинами в семейнобытовой сфере тема диссертации и автореферата по
ВАК РФ 12.00.08, кандидат наук
2.
Зияева Холида Омонқул Қизи. Маиший зўравонликка учраган хотин-
қизларни ижтимоий ҳимоялаш самарадорлигини ошириш механизмлари.
22.00.03 – Ижтимоий онг ва ижтимоий жараѐнлар социологияси.
3.
“The
forms
of
domestic
violence
why
women
don’t
leave”.
