T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
175
ISSN:3030-3613
ALBERTO XINASTERA: MUSIQASIDAGI SIMMETRIYA VA IBERO-
AMERIKA TA'SIRI
Dilmurodova Arofat
O`zbekiston davlat konservatoriyasi
1 kurs magistranti
Ilmiy rahbar Dotsent v.b
Kabduraxmanova L.B.
Annotatsiya
: Alberto Xinasteraning musiqasidagi simmetriya va Ibero-
Amerika ta’sirini o‘rganish, uning uchinchi sonatadagi musiqiy tuzilmalari va ritmik
elementlarida o‘zining aniq ifodalanishini ko‘rsatadi. Xinasteraning musiqasi o‘zining
simmetrik tuzilmalari bilan ajralib turadi, bunda nafaqat matematik jihatlar, balki
madaniy va ritmik unsurlar ham o‘zaro uyg‘unlashadi. Uning kompozitsiyalarida
simmetriya, ayniqsa ritmik va melodik shakllarida, ko‘plab Ibero-Amerika
musiqasining elementlari bilan uyg‘unlashadi. Bunda simmetrik kengayishlar,
takrorlanishlar va interval o‘zgarishlari musiqaning asosiy tuzilmasini tashkil etadi.
Xususan, uchinchi sonatadagi simmetriya nafaqat musiqa tuzilishi, balki uning
madaniy mazmunini ham yoritadi, ayniqsa, Ibero-Amerika ritmlaridan olingan
iqtiboslar bilan. Musiqada kontrast, qora/oq qarama-qarshiliklar va "shaxmat taxtasi"
effektlari orqali Xinastera o‘ziga xos, madaniyatlararo simmetriya yaratadi.
Kalit so‘zlar:
Alberto Xinastera, simmetriya, Ibero-Amerika ta'siri, musiqa
tuzilmasi, ritm, interval, pentatonika, klasterlar, sonata, madaniyatlararo
uyg‘unlashish.
Alberto Xinastera (1916-1983) — XX asrning eng kompozitorlaridan biri bo'lib,
jahon miqyosida tan olingan. U Yel universitetining faxriy doktori unvoniga, Braziliya
musiqa akademiyasining faxriy a'zosi, Amerika San'at va Fanlar akademiyasining
faxriy a'zosi, Chili Bastakorlar Assotsiatsiyasining a'zosi, Argentina san'atlar milliy
akademiyasining a'zosi va UNESCOning Xalqaro musiqa kengashining a'zosi bo'lgan.
Alberto Xinastera faol jamoat arbobi bo'lib, Argentinada Kompozitorlar Ligasi
tashkil etishni tashabbus qilgan va keyinchalik bu liga Zamonaviy Musiqa Xalqaro
Jamiyatining bo'limiga aylangan. Hinastera butun umr davomida musiqa yaratgan —
uning faol kompozitorlik faoliyati qariyb 50 yilni qamrab oladi. Shu davr mobaynida
kompozitor o'zining professional õziga xos uslubini ishlab chiqqan, bu uslub doimiy
ravishda o'zgarib borgan bo'lsa-da, o'zining o'ziga xosligini va noyobligini saqlab
qolgan. Bularga misol qilib, uchinchi sonatani olishimiz mumkin. Bu nafaqat oxanh
tamondan, balki, musiqiy tuzilishdan xam õziga xosdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
176
ISSN:3030-3613
To‘rtta kirish oktavasidan (ikkinchi sonatada bo‘lgan “flourish”ga o‘xshash)
so‘ng boshlanadigan dastlabki ohang to‘rt o‘lchov (takt) davom etadi. Ushbu ohang
sonata davomida besh marta takrorlanadi, har safar simmetrik ravishda kengayadi
(yoki qisqaradi). Bu kengayishlar quyidagilarda namoyon bo‘ladi: asosiy 8/4 interval
“hujayrasi”dagi yetakchi ovoz juftligi tomonidan takrorlanishlar sonining ortishi — bu
hujayra to‘rtta sakkizlik nota (sakkizlik zarb)dan iborat; har bir mavzu ifodasi oxirida
bo‘ladigan oktavalarning assimetrik o‘lchovidagi zarblar sonining ko‘payishi; va har
bir keyingi mavzuning takrorlanishida ochiladigan ovoz juftligi orasidagi interval
masofasining ortishi. Ushbu mavzuning dastlabki uch takrori shu tarzda yuz beradi.
Har bir mavzuning navbatdagi takrorlanishini ochuvchi ovoz juftligi orasidagi
interval ham o‘zgaradi. Ushbu ohangning dastlabki uch takrori ketma-ket yuz beradi
va oxirgi uch takror esa sonata davomida tarqalgan holda joylashgan (2–11-taktlar.)
Birinchi ifodada, chap qo‘lda imitatsiya (taqlid) uslubida eshitiladigan asosiy
hujayra uch marta, har safar balandroq tovushda takrorlanadi. Ikkinchi ifodada ushbu
hujayra to‘rt marta takrorlanadi. Keyingi to‘rt marotabalik ifodalarda hujayraning
ko‘tariluvchi takrorlari mos ravishda besh, besh, to‘rt va uch marta eshitiladi. Natijada
hosil bo‘ladigan takrorlar ketma-ketligi (3, 4, 5, 5, 4, 3) simmetrik kengayishni
ifodalaydi, chunki kengayishlar nafaqat ijobiy (o‘sish), balki salbiy (qisqarish)
shaklida ham bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, har bir ifoda orasidagi masofa ham simmetrik tarzda kengayib
boradi — to oxirgi ifodagacha, bu yerda sonataning simmetrik tuzilmalari Ibero-
Amerika va Amerika tubjoy (indey) musiqa unsurlarining uyg‘unlashuvi bilan aralasha
boshlaydi.
Birinchi urğu va ikkinchi bayonot orasida 2-interval mavjud. 3-interval ikkinchi
bayonotning boshidagi ovozlar juftligini uchinchi bayonotni boshlovchi ovozlar
juftidan ajratadi. Keyingi ikki bayonot orasida 4-interval, keyin 5-interval bor, va
nihoyat, mavzuning oltinchi bayoni oldingi bayonot boshlanishidan yana 5-interval
orqali boshlanadi. Demak, bayonlar orasidagi o‘sish 2, 3, 4, 5 va 5 intervallar orqali
ro‘y beradi.
Shuningdek, har bir bayon yakunidagi oktavalardagi o‘lchov belgilangan
sur'atda ritmik tarzda kengayadi: avval 5/8 o‘lchovdagi chorak, keyin 7/8, so‘ng 9/8 va
nihoyat 11/8. Mavzuning oxirgi ikki takrori yakunidagi choraklar simmetrik
tuzilmalarning asta-sekin "parchalanishi"ni ko‘rsatadi, chunki yozish uslubi madaniy
ahamiyatga ega tuzilmalarga qaratiladi.
Beshinchi bayon 13/8 o‘lchovli oktavali chorak bilan metrik kengayishni davom
ettirmaydi; u o‘rniga ikki 6/8 o‘lchovli chorak bilan yakunlanadi, bu esa Ibero-Amerika
ritmlariga ishoradir. Mavzuning so‘nggi bayoni esa yakunlovchi choraklarni butunlay
yo‘q qiladi.
come chitarra(78- takt)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
177
ISSN:3030-3613
Ushbu cho‘zilmalar va madaniy jihatdan muhim musiqiy ishoralarning yakuniy
umumlashtirilishi va sintezidan oldin simmetrik hodisalar ketma-ketligi mavjud bo‘lib,
ular 2-sonataning tashqi qismlaridagi kabi qurilgan. 2-sonataning uchinchi qismidagi
kabi, ko‘plab simmetriya amallari t (ko‘chirish) shaklida bo‘lib, ularning ko‘pchiligi
ikki tomonlama yoki aylanish simmetriyasiga ega. Yana, 2-sonatada bo‘lgani kabi,
qora/oq kontrast mavjud: 3-sonatada bu kontrast yanada kuchliroq ko‘zga tashlanadi.
Bu qarama-qarshilik har doim ham qora yoki oqning boshqasining ustiga butun
"hodisa" davomida (ustma-ust joylashuvi) shaklida bo‘lmaydi — qora va oq
tovushlarning vertikal tarzda navbatma-navbat joylashuvi kuzatiladi, bu esa "shaxmat
taxtasi" effektini yaratadi.
Pentatonik glissandolar va klasterlar, sonataning ikkinchi sonatadan olinganini
inobatga olgan holda, AmerIndian an'anasiga ishora qilishi mumkin. Biroq,
AmerIndian'ga xos bo'lgan ikkiyuzli ritmlar, masalan, Sonata №2 ning oxirgi
harakatini boshlaydigan ostinato, uchinchi sonatada yo'q, faqat ba'zi pentatonik shkala
figuralarining ikkiyuzli metrik o'lchovlaridagi istisnolar bor. Kodaning boshlanishidan
oldin va ochilish "temasi"ning so'nggi bayonotidan so'ng, gitarra, Ibero-Amerika
madaniyati markaziga aylangan obyekt, kompozitsion markazga aylanishi bilan,
nafaqat ritmda, balki uning tuni kabi tovushlarda ham iqtibos qilinadi.
Feroce = 152
Pesante100
gitara kabi
sforzatiss.
gliss.
8va
Asarni õz nixoyasiga yetadi
Asarning yakuniy ohangi tushunarsizligicha qoladi,
Simmetriyaning matematik ta’rifi — bu “transformatsiya ostidagi
o‘zgarmaslik”dir. Shu ta’rifga ko‘ra, Xinastera sonatalari nafaqat ichki jihatdan, balki
guruh sifatida ham simmetriyani ko‘rsatadi. Uchta sonata birgalikda simmetriya
amaliyoti sifatida ko‘riladi, chunki ular harakat, xarakter, asosiy tuzilma va madaniy
mazmun jihatdan o‘zgarmaslikni (invariantlikni) namoyon etadi, garchi tashqi shakllar
va madaniy diqqat markazi o‘zgarayotgan bo‘lsa-da.
Alberto Xinasteraning musiqasi, ayniqsa uchinchi sonatasi, simmetriya va
Ibero-Amerika ta’sirini o‘zida mukammal uyg‘unlashtirgan asar sifatida namoyon
bo‘ladi. Kompozitorning musiqasidagi simmetrik tuzilmalar matematik va ritmik
elementlar orqali shakllanadi, bu esa uning musiqiy asarlarini dinamik va murakkab
qiladi. Shuningdek, Ibero-Amerika va AmerIndian musiqa an’analaridan olingan
iqtiboslar, ritmik elementlar va madaniy izlar, Xinasteraning kompozitsiyalarida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
178
ISSN:3030-3613
simmetrik kengayishlar va kontrastlar bilan uyg‘unlashadi. Bularning barchasi
Xinasteraning o‘ziga xos musiqiy uslubini va madaniy aloqalarini chuqur ifodalaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.
Брахман Е.С., Коненец Е.С "Стилевые истоки творчества А. Хинастеры"
2.
Grace M. "Evolution symmetrization, and synthesis: the piano sonatas of
3.
Alberto Ginastera"
