T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
218
ISSN:3030-3613
DIZEL YOQOLG‘ISINING ENERGETIKAVIY AHAMIYATI VA
GLOBAL TALABI
Yusupova Go‘zal Xusan qizi
Islom Karimov nomidagi TDTU Olmaliq filiali dotsenti
Hotamov Xayrullo Shukrullo o‘g‘li
Islom Karimov nomidagi TDTU Olmaliq filiali talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada dizel yoqilg‘isining energetika sohasidagi roli,
global talab tendensiyalari, ishlab chiqarish texnologiyalari va kelajakdagi istiqbollari
yoritiladi. Dizel yoqilg‘isining ishlab chiqarish jarayoni zavoddagi texnologik sxema
va grafikalar bilan batafsil tushuntiriladi.
Kalit so‘zlar:
Distillatsiya, gidrokreking, vakuum distillatsiya.
Oʻzbekistonda dizel yoqilgʻisi iste'moli so'nggi yillarda sezilarli o‘zgarishlarga
duch kelmoqda. 2024-yilning yanvar-iyul oylarida 168,6 million dollarlik 206,9 ming
tonna dizel yoqilgʻisi import qilindi, bu 2023-yilning shu davriga nisbatan 22% ko'pdir.
Shuningdek, 2022-yilning shu davriga nisbatan 7,3 barobar ko'payish kuzatildi. Biroq,
2024-yil noyabr oyida dizel yoqilgʻisi ishlab chiqarish hajmi keskin pasayib, 53,6 ming
tonnani tashkil etdi, bu o'tgan yilning noyabriga nisbatan 37,1% kamayishni anglatadi.
2023 va 2024-yillar yanvar-noyabr oylari solishtirilganda ham 2,3% pasayish qayd
etilgan.
Dunyo bo‘yicha dizel yoqilgʻisiga bo‘lgan global talab so‘nggi yillarda
o‘sishda davom etmoqda. Xususan, yuk tashish, qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalarida
dizel yoqilgʻisining qo'llanilishi kengaymoqda. 2024-yilning yanvar-iyul oylarida
dunyo bo‘ylab dizel yoqilgʻisi iste’moli o‘sib, 32,4 million barrel/kunni tashkil etdi.
U nafaqat yuk mashinalari va kemalarda, balki elektr stansiyalari va
generatorlarda ham keng qo‘llaniladi. Neft sanoatining muhim mahsuloti bo‘lgan dizel
yoqilg‘isi jahon iqtisodiyotida katta ahamiyat kasb etadi.
I. Dizel yoqilg‘isining energetikaviy ahamiyati:
Dizel yoqilg‘isi yuqori
energiya sig‘imi va samaradorligi bilan ajralib turadi. Uning asosiy afzalliklari
quyidagilardan iborat:
a)
Yuqori issiqlik ajratish qobiliyati: Dizel yoqilg‘isi 1 litrda ~35.8 MJ energiya
beradi, bu benzinga nisbatan ko‘proqdir.
b)
Yuqori yoqilg‘i samaradorligi: Dizel dvigatellari energiyani 40-45% ga qadar
samarali ishlata oladi, bu esa benzin dvigatellariga nisbatan ancha yuqori
ko‘rsatkichdir.
c)
Ishlash muddatining uzoqligi: Dizel dvigatellari yuqori bosim va haroratga
bardoshli bo‘lgani uchun uzoqroq xizmat qiladi [1,2].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
219
ISSN:3030-3613
II. Dizel yoqilg‘isi ishlab chiqarish texnologiyasi:
Dizel yoqilg‘isi neftni qayta
ishlash jarayonida olinadi. Quyida dizel ishlab chiqarish zavodining texnologik
sxemasi va bosqichlari keltirilgan:
Dizel yoqilg‘isi ishlab chiqarish texnologik sxemasi:
Ishlab chiqarish bosqichlari
Atmosfera distillatsiyasi – Neftning dastlabki qizdirilishi va fraksiyalarga
ajratilishi.
Vakuum distillatsiyasi – Dizel fraksiyasini ajratib olish uchun yuqori bosim ostida
distillatsiya amalga oshiriladi.
Gidrokreking – Dizel yoqilg‘isidagi oltingugurt va boshqa zararli komponentlar
tozalanadi.
Soflash va filtrlash – Yoqilg‘i zarrachalardan tozalanib, yuqori sifatli dizel
olinadi.
III. Global talab va bozordagi holat:
Dizel yoqilg‘isiga bo‘lgan talab so‘nggi
yillarda keskin ortib bormoqda. Ayniqsa, yuk transporti, qishloq xo‘jaligi texnikasi va
energetikada dizel yoqilg‘isi muhim rol o‘ynaydi. Dizel yoqilg‘isiga bo‘lgan talab
ayniqsa Osiyo va Afrika mamlakatlarida tez o‘sib bormoqda [3,4,5].
Dizel yoqilg‘isining global iste’moli (millon barrel/kun)
T/r Yil miqyosida
Iste’mol (mln barrel/kun)
1.
2015
24,6
2.
2018
27,1
3.
2021
29,8
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
220
ISSN:3030-3613
4.
2024
32,4 (prognoz)
IV. Dizel yoqilg‘isining ekologik ta’siri va muqobil yechimlar
Dizel yoqilg‘isi yuqori samaradorlikka ega bo‘lsa-da, atrof-muhitga zararli
chiqindilar chiqaradi. Ayniqsa, azot oksidlari (NOx) va qattiq zarrachalar (PM)
ekologik muammolarga sabab bo‘ladi.
Ekologik muammolarni kamaytirish uchun texnologiyalar:
DPF (Diesel Particulate Filter) – Dizel dvigatelidan chiqadigan qattiq
zarrachalarni filtrlaydi.
SCR (Selective Catalytic Reduction) – NOx chiqindilarini kamaytiradi.
Bioyoqilg‘i qo‘shish – Atrof-muhitga zarar yetkazuvchi gazlarni kamaytirishga
yordam beradi.
V. Kelajakdagi istiqbollar va innovatsiyalar
Bio-dizel – O‘simlik yog‘lari va hayvon yog‘laridan olinadigan ekologik toza
muqobil yoqilg‘i.
Suyultirilgan gaz (LNG) – Transport vositalari uchun dizelga muqobil energiya
manbai.
Elektr va gibrid texnologiyalar – Dizel dvigatellarini ekologik muqobillar bilan
almashtirish imkoniyatlari kengaymoqda [6,7,8].
Xulosa
Dizel yoqilg‘isi bugungi kunda energetika va transport sohasida muhim ahamiyatga
ega. Texnologik yangiliklar va ekologik muqobillar dizel yoqilg‘isining
samaradorligini oshirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirini kamaytirish imkoniyatini
yaratmoqda. Dizel yoqilg‘isiga bo‘lgan global talabning barqaror o‘sishi uning hali
uzoq yillar muhim energiya manbai bo‘lib qolishini anglatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Суербаев Х.А., Жубанов К.А., Шалмагамбетов К.М. Каталитические
процессы в нефтеперерабатывающей промышленности. Учебное пособие. –
Алматы: Казак университети, 2002, - 129 с.
2.
Тимофеев А. А., Куприянов В. А. //Химия и технол. топлив и масел. 1972, №
7, С. 12-18.
Кондрашева Н.К., Кондрашев Д.О. Технологические расчеты и теория
процесса гидроочистки
. Учебное пособие. - Уфа: ООО "Монография", 2008.
- 106 с.
4.
Sahanishi К., Machida Y. //Top. Petrol. Inst. 1993. V. 36. N 2. P. 145-146.
5.
Чертков Я. Б. Современные и перспективные углеводородные и реактивные
топлива. М.: Химия. 1968. -312 с.
6.
Аспель Н. Б., Демкина Г. Г. Гидроочистка моторных топлив. М.: Химия,
1977, - 160 с.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
221
ISSN:3030-3613
7.
Миначев X.М, Исагулянц Г.В. //Тр. 3 междун. конгр. по катализу. Амстердам.
1964, - 126 с.
8.
Байкова А.Я., Беньковский В.Г., Попов Ю.Н., Любопытова Н.С., Хорошева
СИ. Азотистые основания прямогонного и подвергнутого гидроочистке
дизельного топлива арланской нефти // Нефтехимия. -1979, - Т.29. - № 2. - С.
285-291.
