T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
230
ISSN:3030-3613
KAOLINNING FIZIK KIMYOVIY XOSSALARI VA ISHLATILISH
SOHALARI
Yusupova Go‘zal Xusan qizi
Islom Karimov nomidagi TDTU Olmaliq filiali dotsenti
Hotamov Xayrullo Shukrullo o‘g‘li
Islom Karimov nomidagi TDTU Olmaliq filiali talabasi
Annotatsiya:
Kaolin strategik xom ashyo bo‘lib, u nafaqat ishlab chiqarish
tarmoqlari uchun muhim, balki O‘zbekiston uchun eksport va sanoat rivoji manbai
sifatida ham katta ahamiyatga ega. Kaolinning dunyo va O‘zbekiston miqyosidagi
o‘rni sanoat, iqtisodiyot va eksport salohiyati nuqtai nazaridan juda muhimdir. Kaolin
sanoat minerali sifatida global miqyosda milliardlab dollarlik bozorga ega. Kaolin
tabiiy ravishda tuproqda yoki tog‘ jinslarida joylashgan bo‘lib, asosan granit
jinslarining nurashidan hosil bo‘ladi. Uni qazib olish joylari dunyo bo‘yicha ma’lum
hududlarda to‘plangan.
Kalit so‘zlar:
Fayans, pigment, keramika,
Kimyoviy tarkibi:
Asosan alyuminiy silikat (Al₂Si₂O₅(OH)₄) bo‘lib, suv tutuvchi
mineral hisoblanadi.
Rangi: Odatda oq yoki och kulrang, ba’zan sarg‘ish yoki ko‘kish
tusga ega.
Zichligi: 2.6–2.63 g/sm³ atrofida.
Erish harorati: Juda yuqori, taxminan
1750°C gacha.
Issiqqa chidamliligi: Yuqori haroratga chidamli, bu uni o‘tga chidamli
material sifatida ishlatish imkonini beradi.
Kimyoviy barqarorlik: Ko‘pchilik kislotalar
va ishqorlarga nisbatan barqaror.
Namlikni shimish xususiyati: Namlikni yaxshi
shimadi, shuning uchun qurituvchi yoki so‘ruvchi sifatida ishlatiladi.
Plastikligi: Suv
bilan aralashganda yaxshi plastik holatga kiradi, bu uni keramika sanoatida foydali
qiladi.
Ishlatish sohalari:
1. Keramika sanoati: Foyans, chinni va boshqa keramika buyumlarini ishlab
chiqarishda asosiy xom ashyo sifatida.
2. Qog‘oz sanoati: Qog‘oz sirtini silliqlashtirish va oqartirish uchun qo‘shiladi.
3. Gum uskunalarida (rezina): Plomba modda sifatida.
4. Bo‘yoqlar sanoati: Pigment va asosiy plomba sifatida qo‘llaniladi.
5. Dori-darmon sanoati: Ichakni tozalovchi preparatlar va kosmetik vositalar
(niqoblar, kremlar) tarkibida.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
231
ISSN:3030-3613
6. Neft sanoati: Neftni tozalashda
adsorbent sifatida.
7.
Qishloq
xo‘jaligi:
Tuproq
tuzilishini yaxshilash va o‘g‘it sifatida.
Ishlab
chiqaruvchi
yetakchi
davlatlar:
Xitoy – dunyodagi eng yirik
ishlab chiqaruvchi va iste’molchi.
AQSh
(Georgia shtati) – yirik eksportchi.
Braziliya,
Germaniya, Buyuk Britaniya ham muhim o‘rinni egallaydi.
Asosiy iste’mol sohalari:
Qog‘oz sanoati (yuzasini silliqlash uchun),
Keramika
(chinni, fayans), Bo‘yoq, rezina, kosmetika va farmatsevtika,
Neft va qurilish sanoatida
keng qo‘llaniladi
O‘zbekistonda ishlab chiqarish hajmi (2022): O‘zbekiston global
kaolin qazib chiqarishning 16,4% ini tashkil etgan.
Yirik konlar: Angren, Apartak-3,
Xodjakul, Navbahor va Alyans kabi konlar faol ishlatilmoqda.
Eksport salohiyati:
Kaolin va undan tayyor mahsulotlarni eksport qilish orqali
mamlakat iqtisodiyotiga valuta tushumlari kirib kelmoqda.
Sanoat tarmoqlari:
Keramika, qurilish, neftni tozalash, dori-darmon va
kosmetika
ishlab
chiqarishda
ichki
bozor
ehtiyojini
qoplab,
eksportga
yo‘naltirilmoqda.
Investitsion loyihalar
: Turkiya, Xitoy va boshqa davlatlar bilan hamkorlikda
boyitilgan kaolin ishlab chiqarish bo‘yicha yangi korxonalar qurilmoqda.
1. Angren ko‘mir-kaolin koni (Toshkent viloyati)
2. Navbahor gil koni (Sirdaryo viloyati)
3. Xodjakul koni (Qoraqalpog‘iston Respublikasi): Bu kon kaolindan
metakaolin va texnik alyuminiy olish imkonini beradi.
4. Apartak-3 koni (Toshkent viloyati): Turkiyaning "Bab Energy ve Petrol
Urunleri A.S." kompaniyasi bilan hamkorlikda yillik 70 ming tonna boyitilgan kaolin
ishlab chiqarish rejalashtirilgan. Bu loyiha doirasida 40 ta yangi ish o‘rni yaratiladi .
5. "Alyans" koni (Toshkent viloyati): "GRK Alyans" xususiy kompaniyasi
tomonidan boshqariladi. Bu yerda xom kaolin, boyitilgan kaolin, kvarts-kaolin
aralashmalari va kvarts qumi ishlab chiqariladi .
Dunyo bo‘yicha yirik kaolin konlari:
1. AQSh (Georgia shtati) – dunyodagi eng
yirik eksportchilardan biri.
2. Xitoy – qadimdan kaolin qazib olinadigan asosiy hududlardan biri. 3.
Braziliya 4. Buyuk Britaniya (Kornuell viloyati) 5. Germaniya 6. Chexiya
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
232
ISSN:3030-3613
O‘zbekistonda kaolin konlari:
Toshkent viloyati va Farg‘ona vodiysida kichik
hajmdagi konlar aniqlangan.
Qizilqum hududida ham kaolin tarkibli tuproqlar topilgan.
Kaolin odatda ochiq usulda, ya’ni karer usulida qazib olinadi, keyin tozalanadi,
quritiladi va sanoatga yuboriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Grim, R.E. (1968). Clay Mineralogy. McGraw-Hill Book Company.
2.
Murray, H.H. (2002). "Industrial clays case study: Kaolin." Applied Clay Science,
21(1–2), 7–15.
3.
Bergaya, F., Theng, B.K.G., & Lagaly, G. (2006). Handbook of Clay Science.
Elsevier.
4.
Parker, W.G. (1962). "The structure of kaolinite." Journal of the American Ceramic
Society, 45(2), 72–77.
5.
Srodon, J. (1999). "Use of clay minerals in the search for hydrocarbons." Reviews
in Mineralogy and Geochemistry, 47(1), 657–700.
6.
Velde, B. (1992). Introduction to Clay Minerals: Chemistry, Origins, Uses and
Environmental Significance. Chapman and Hall.
7.
Chandrasekhar, S., Ramaswamy, S. (2006). "Influence of mineral impurities on the
properties of kaolin and its thermally treated products." Applied Clay Science,
31(3–4), 173–193.
