T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
222
ISSN:3030-3613
NEFTNING TARKIBIY QISMLARGA BO‘LINISHI HAMDA
QO‘LLANILISH SOHALARI
Yusupova Go‘zal Xusanovna
Islom Karimov nomiodagi TDTU Olmaliq filiali dotsenti
Hotamov Xayrullo Shukrullo o‘g‘li
Islom Karimov nomiodagi TDTU Olmaliq filiali talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada organik moddalarning uzoq geologik davrlar
davomida fizik-kimyoviy o‘zgarishlar natijasida hosil bo‘lgan murakkab tabiiy
aralashma ekanligi, hamda uning tarkibida turli uglevodorodlar, oltingugurt, kislorod,
azot va metall birikmalari mavjud bo‘lib, neftning tarkibi qazib olinadigan hududga
qarab o‘zgarishi mumkin ekanligi va shuning uchun uning qayta ishlash
texnologiyalari ham har xil bo‘lishi haqida batafsil ma’lumot bergan.
Kalit so‘zlar:
Alkanlar, benzol, toluol, ksilol, merkaptanlar, tiofenlar, piridin
kiolin,
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda tabiiy gazga bo‘lgan talab ortgani sababli, neft
qazib olish hajmi biroz pasaygan. Shunga qaramay, neft mahsulotlariga bo‘lgan ichki
talabni qondirish uchun qayta ishlash hajmi oshirilmoqda. O‘zbekistonda neft sanoatini
rivojlantirish uchun yangi konlarni o‘zlashtirish, qayta ishlash texnologiyalarini
modernizatsiya qilish, investitsiyalarni jalb qilish, import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar
ishlab chiqarishni kengaytirish rejalashtirilgan.
Dunyo boʻylab neft sanoati global energetika va iqtisodiyotda katta ahamiyatga
ega. Neft nafaqat yoqilg‘i sifatida, balki ko‘plab kimyoviy mahsulotlar, plastmassa,
farmatsevtika va boshqa sohalar uchun xomashyo sifatida ham keng qo‘llaniladi.
Neft asosan turli kimyoviy birikmalardan iborat, ularning har biri sanoat va
energetika sohalarida muhim ahamiyatga ega. Neft tarkibida quyidagi asosiy
komponentlar mavjud:
Uglevodorodli, azotli, oltingugurtli, kislorodli hamda metall
brikmalaridir.
1.
Uglevodorodlar neftning 80–90% qismini tashkil qiladi va uch asosiy guruhga
bo‘linadi:
a) Alkanlar (Parafinlar)
Alkanlar yoki parafinlar to‘yingan uglevodorodlar bo‘lib, umumiy formulasiga
CₙH₂ₙ₊₂ ega. Ular gaz holatida (metan, etan, propan, butan) yoki suyuq shaklda bo‘lishi
mumkin. Yuqori molekulyar parafinlar qattiq shaklda bo‘lib, neftning quyuqlashish
haroratiga ta’sir qiladi.
b) Sikloalkanlar (Naftenlar)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
223
ISSN:3030-3613
Sikloalkanlar yoki naftenlar siklik tuzilishga ega bo‘lib, neft tarkibining muhim
qismini tashkil qiladi. Ular neft mahsulotlarining barqarorligini oshiradi va avtomobil
yonilg‘isining sifati uchun muhimdir. Naftenlar asosan motor moylari va neft
kimyoviy mahsulotlarini olish uchun ishlatiladi.
c) Aromatik uglevodorodlar
Aromatik uglevodorodlar benzol, toluol, ksilol kabi moddalardan iborat bo‘lib,
ularning molekulalari halqali tuzilishga ega. Ushbu uglevodorodlar yuqori oktan
soniga ega bo‘lib, benzin sifatini oshirishda ishlatiladi [1].
2.
Oltingugurt neft tarkibida 0,1–5% gacha bo‘lishi mumkin. Oltingugurtli
neftlar qayta ishlash jarayonida gazlar va yonilg‘ilarda korrozion ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Oltingugurt tarkibli birikmalarga quyidagilar kiradi:
Merkaptanlar (R–SH) – keskin hidga ega bo‘lib, yoqilg‘ilarning hidlanishiga
sabab bo‘ladi.
Sulfidlar (R–S–R') – yonilg‘ilarning tarkibida bo‘lib, ekologik zarar yetkazishi
mumkin.
Tiofenlar – murakkab organik birikmalar bo‘lib, qattiq yonilg‘ilar tarkibida
uchraydi.
Neftni
oltingugurtdan
tozalash
jarayoni
gidrotiniqlash
(HDS
–
hydrodesulfurization) usuli orqali amalga oshiriladi. Bu usulda oltingugurtli birikmalar
vodorod bilan reaksiyaga kirishib, neftdan ajratib olinadi [2].
3.
Kislorod neft tarkibida 0,1–1% atrofida bo‘lishi mumkin. U quyidagi
shakllarda uchraydi:
- Fenollar – yonuvchan moddalar bo‘lib, kimyo sanoatida ishlatiladi.
- Ketonlar – erituvchilar va neft kimyoviy mahsulotlari ishlab chiqarishda
qo‘llaniladi.
-Karboksil kislotalar – moylash materiallari va neftni qayta ishlash jarayonlarida
qo‘llanadi.
Kislorodli birikmalar neftning oksidlanish jarayonlariga ta’sir qiladi va uning
barqarorligini kamaytirishi mumkin [3].
4.
Azot neft tarkibida 0,1–1% gacha bo‘lishi mumkin. Neft tarkibidan azotni
ajratib olish jarayoni odatda gidrodenitrifikatsiya (HDN) usuli yordamida amalga
oshiriladi. Bu jarayon neft tarkibidagi azot birikmalarini vodorod yordamida ammiak
(NH₃) ko'rinishiga o‘tkazib, keyin uni ajratib olishga asoslangan. Quyida ushbu
jarayonning asosiy bosqichlarini jadval ko‘rinishida keltirilgan.
T/r
Bosqich
Jarayon tavsifi
Reaksiya
yoki natija
1.
Old
tayyorgarlik
Neftni mexanik
aralashmalar-
_
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
224
ISSN:3030-3613
dan tozalash va isitish.
2.
Vodorod
bilan
aralashtirish
Neft vodorod bilan
aralashtiri-ladi.
C
x
H
y
N
z
+
H
2
= C
x
H
y
+ NH
3
3.
Katalitik reaksiya
Reaktorda katalizator
(odatda Molibden yoki
nikel
asosidagi
katalizatorlar)
yordamida
azotli
brikmalarni
parchalash.
Azotli
brikmalar
:
Ammiak
(NH
3
)
4.
Ammiakni ajratish
Absorbsiya usuli
yordamida
ammiakni ajratib
olish. Odat-
da
suv
yoki
kislotalar ajralib
chiqadi.
NH
3
+
H
2
O = NH
4
OH
yoki
NH
3
+
HCl = NH
4
Cl
5.
Tozalangan
neft olish
Azotdan
toza
neft mahsulotini
yig‘ish
va
keyingi qayta
ishlash
jarayoniga yuborish.
Toza neft
va ammiak
chiqindi
sifatida
Metall birikmalari:
Neft tarkibida ba’zan metall birikmalari ham uchraydi.
Ularga quyidagilar kiradi:
- Vanadiy va nikel – neftni qayta ishlash jarayonida katalizatorlarni ishdan
chiqarishi mumkin.
- Temir va mis – korroziya jarayonlarini kuchaytiradi va neft quvurlariga zarar
yetkazadi. Metall birikmalari neftni qayta ishlash jarayonida maxsus filtrlar va tozalash
usullari orqali ajratib olinadi [4-5].
Neft tarkibidagi turli komponentlar sanoatning ko‘plab tarmoqlarida ishlatiladi:
- Yoqilg‘ilar – benzin, dizel, aviatsiya yoqilg‘isi va suyultirilgan gaz shaklida
ishlatiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
225
ISSN:3030-3613
- Plastmassa va sintetik materiallar – polietilen, polipropilen va boshqa polimer
materiallar ishlab chiqarishda asosiy xomashyo hisoblanadi.
- Farmatsevtika va kimyo sanoati – erituvchilar, dori vositalari va kimyoviy
reagentlar ishlab chiqarishda ishlatiladi.
-Asfalt va bitum – yo‘l qurilishida ishlatiladigan muhim materiallar [6].
Xulosa
Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan tarkibiy qismlar neft mahsulotlarining sifati, qayta
ishlash jarayoni va atrof-muhitga ta’sirini belgilaydi. Zamonaviy texnologiyalar
yordamida neftni chuqur qayta ishlash orqali turli xil mahsulotlar ishlab chiqarish
imkoniyati mavjud. Shuning uchun neft sanoati nafaqat energetika, balki kimyo,
farmatsevtika va qurilish sohalari uchun ham muhim hisoblanadi. Neftning tarkibiy
qismlarini yaxshi tushunish va ulardan samarali foydalanish atrof-muhitni muhofaza
qilish hamda iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Суербаев Х.А., Жубанов К.А., Шалмагамбетов К.М. Каталитические
процессы в нефтеперерабатывающей промышленности. Учебное пособие. –
Алматы: Казак университети, 2002, - 129 с.
2.
Тимофеев А. А., Куприянов В. А. //Химия и технол. топлив и масел. 1972, №
7, С. 12-18.
Кондрашева Н.К., Кондрашев Д.О. Технологические расчеты и теория
процесса гидроочистки
. Учебное пособие. - Уфа: ООО "Монография", 2008. -
106 с.
4.
Sahanishi К., Machida Y. //Top. Petrol. Inst. 1993. V. 36. N 2. P. 145-146.
5.
Чертков Я. Б. Современные и перспективные углеводородные и реактивные
топлива. М.: Химия. 1968. -312 с.
6.
Аспель Н. Б., Демкина Г. Г. Гидроочистка моторных топлив. М.: Химия, 1977,
- 160 с.
7.
Миначев X.М, Исагулянц Г.В. //Тр. 3 междун. конгр. по катализу. Амстердам.
1964, - 126 с.
8.
Байкова А.Я., Беньковский В.Г., Попов Ю.Н., Любопытова Н.С., Хорошева
СИ. Азотистые основания прямогонного и подвергнутого гидроочистке
дизельного топлива арланской нефти // Нефтехимия. -1979, - Т.29. - № 2. - С.
285-291.
