T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
248
ISSN:3030-3613
ASAB TIZIMI VA STRESS FIZIOLOGIYASI: BOLALAR VA O‘SMIRLAR
KONTEKSTIDA PSIXONEYROIMMUNOLOGIK YONDASHUVLAR
Ilmiy rahbar-
Aliyeva Rano Amanullayevna
Andijon Davlat Chet tillar instituti talabasi
Maxmudova Madina
Annotatsiya
Mazkur maqolada bolalar va o‘smirlar organizmida stressning asab va immun
tizimi faoliyatiga ko‘rsatadigan ta’siri chuqur tahlil etiladi. Psixoneyroimmunologiya
sohasi nuqtayi nazaridan stressning markaziy asab tizimi, vegetativ asab tizimi va
endokrin tizim orqali organizmda qanday o‘zgarishlarga olib kelishi ilmiy asosda
ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa, bolalik va o‘smirlik davrida stressga nisbatan orttirilgan
sezgirlik tufayli organizmda yuzaga keladigan fiziologik va psixologik reaksiyalar,
stressga bog‘liq gormonlar (kortizol, adrenalin, noradrenalin) darajasining oshishi va
buning immun funksiyalariga salbiy ta’siri batafsil yoritiladi.Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, stress ta’sirida bolalar va o‘smirlar ko‘pincha surunkali yallig‘lanish
jarayonlariga duch keladilar, immunitet zaiflashadi va psixik salomatlikda jiddiy
o‘zgarishlar, xususan, xavotir, depressiv holatlar va o‘zini past baholash holatlari
kuzatiladi. Maqolada, shuningdek, bolalik davrida stressning miya rivojlanishiga,
neyroendokrin tizim shakllanishiga va kelajakdagi moslashuvchanlik darajasiga uzoq
muddatli ta’siri haqida ham fikr yuritiladi.Psixoneyroimmunologik yondashuvlar
asosida stressga qarshi kurashish va uning oqibatlarini yumshatishga qaratilgan
profilaktik strategiyalar ishlab chiqish zarurligi ta’kidlanadi. Kognitiv-behavioral
terapiya, ijtimoiy-emotsional yordam, jismoniy faollik va dam olish texnikalari orqali
stress darajasini kamaytirish bolalar va o‘smirlarning umumiy salomatligini
yaxshilashda muhim omil sifatida ko‘rsatiladi.Umuman olganda, ushbu ish bolalar va
o‘smirlar stress mexanizmlarini tushunish, ularning biologik va psixologik himoya
tizimlarini mustahkamlash hamda stressga bardoshlilikni oshirish bo‘yicha ilmiy va
amaliy qadamlar uchun muhim asos yaratadi.
Kalit so’zlar:
Stress, Asab tizimi, Immun tizimi, Psixoneyroimmunologiya,
Gormonlar (kortizol, adrenalin, noradrenalin), Bolalar salomatligi, Fiziologik va
psixologik reaksiyalar, Stressga sezgirlik, Kognitiv-behavioral terapiya, Ijtimoiy-
emotsional yordam, Jismoniy faollik, Dam olish texnikalari, Neyroplastiklik, Nutq
rivojlanishi, Serebral falaj, Emlash va nevrologik asoratlar, Turizm, Elektromagnit
nurlanishlar, Mobil telefonlar va stress, Adaptiv metodlar, Psixik salomatlik, Surunkali
yallig‘lanish, Immunitet zaiflashishi, Stressni boshqarish.
Kirish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
249
ISSN:3030-3613
Inson rivojlanishining eng muhim davrlari – bolalik va o’smirlik – tashqi va
ichki omillarga juda sezgir hisoblanadi. Xususan, stress omillari bu davrda asab tizimi
va immunitet tizimining shakllanishi va funktsional imkoniyatlariga sezilarli ta’sir
ko’rsatadi. So’nggi yillarda fanning rivojlanishi tufayli psixonevroimmunologiya
sohasi stress va organizmning murakkab o’zaro ta’sirini tahlil qilishda yangi ufqlarni
ochdi.Tadqiqotlarga ko’ra, bolalar va o‘smirlarning stressga individual va guruhli
munosabati, ularning asab va immun tizimlari faoliyatidagi o‘zgarishlar nafaqat
ularning hozirgi sog‘lig‘I holatiga, balki uzoq muddatli ruhiy va somatik salomatligiga
ham ta’sir qiladi. Shuning uchun bolalik va o’smirlik davridagi stress omillarining
fiziologik mexanizmlarini chuqur o’rganish keyingi rivojlanish uchun katta
ahamiyatga ega.Ushbu maqolada stressning bolalar va o’smirlarning asab va
immunitet tizimiga ta’siri, bu jarayonlarda gormonal tizimning o’rni va
psixonevroimmunologik yondashuvlarning ahamiyati har tomonlama tahlil qilinadi.
Tadqiqotlar asosida stress ta’sirini kamaytirish va salomatlikni mustahkamlash uchun
ilg’or strategiyalarni ishlab chiqish zarurligi ham ta’kidlangan.
Asosiy qism
Serebral falaji bilan kasallangan bolalarda asab tizimi va nutq rivojlanishi
o‘rganilgan. Bu bolalarda stress holatlari asab tizimining va psixologik
funksiyalarining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Stressning yuqori darajasi nutqiy
faoliyatni sekinlashtiradi, ayniqsa ertaklarni o‘zlashtirish jarayonida. Bolalarning
neyroimmun tizimidagi zaiflik nutq rivojlanishining kechikishiga olib keladi. Stressni
boshqarish usullari, masalan, maxsus treninglar, bolalarning asab tizimi faoliyatini
normallashtiradi, neyroplastiklikni kuchaytiradi va nutqiy ko‘nikmalarni yaxshilaydi.
Bunday tadqiqotlar stressning bolalar rivojlanishiga ta’sirini ko‘rsatadi va bu holatni
boshqarish muhimligini ta’kidlaydi.
Quturish kasalligiga qarshi emlashning nevrologik asoratlari o‘rganilgan.
Emlashdan so‘ng ba’zi bolalarda vegetativ va nevrologik reaksiyalar yuzaga keladi. Bu
reaksiyalar stress holatlari bilan bog‘liq bo‘lib, asab tizimi va immun tizimi o‘rtasidagi
o‘zaro ta’sir natijasida rivojlanadi. Stressning oshishi bolalarda immun tizimi
faoliyatining zaiflashishiga, asab tizimidagi buzilishlarga olib keladi. Bunday holatlar
psixoneyroimmun tizimi o‘rtasidagi muvozanatni buzadi va bolalarda salomatlikka
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Organizmda stressni boshqarish va immun tizimini qo‘llab-
quvvatlash bolalarning umumiy salomatligini yaxshilashga yordam beradi.
Turizm va yangi muhitga moslashish bolalar va o‘smirlarning fiziologik
xususiyatlariga ta’sir qiladi. Geografik va iqlimiy sharoitlarning o‘zgarishi bolalarda
stress darajasining oshishiga olib keladi. Kortizol kabi stress gormonlarining miqdori
ortadi, bu esa asab tizimi va immun tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bolalar yangi
muhitga moslashishda yuqori sezgirlikka ega, bu ularning vegetativ asab tizimini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
250
ISSN:3030-3613
buzishi va immun tizimining zaiflashishiga sabab bo‘ladi. Stressni kamaytirish va
moslashuvni yaxshilash uchun maxsus adaptiv metodlar ishlab chiqilishi zarur.
Mobil telefonlardan ortiqcha foydalanish bolalarda stress darajasining oshishiga,
asab tizimining vegetativ qismining buzilishiga olib keladi. Elektromagnit nurlanishlar
bolalar organizmida stress-induktiv fiziologik reaksiyalarni chaqiradi, bu esa uyqu
buzilishlari, psixik holatning o‘zgarishi va immun tizimining zaiflashishiga olib keladi.
Mobil telefonlarning uzoq vaqt davomida ishlatilishi bolalarda irritabilitet,
konsentratsiya qobiliyatining pasayishi va salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Mobil
texnologiyalarni boshqarish va foydalanuvchilarni elektron qurilmalardan foydalanish
vaqtini cheklash bolalarning asab tizimi va salomatligini yaxshilashga yordam beradi.
Xulosa
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalar va o‘smirlar organizmi turli tashqi
omillar, jumladan stress va tashqi muhit o‘zgarishlariga juda sezgir. Serebral falaji
bo‘lgan bolalardagi nutq rivojlanishi va asab tizimi faoliyati stressning ta’sirida
kechikishi mumkin. Stressni boshqarish va unga qarshi maxsus metodlar yordamida
asab tizimini mustahkamlash mumkin. Quturish kasalligiga qarshi emlashning
nevrologik asoratlari stressni kuchaytirib, organizmda psixonevroimmun tizimiga
salbiy ta’sir qiladi. Shuningdek, turizmning bolalar fiziologiyasiga ta’siri stressning
ortishiga olib keladi va bu holatlarni boshqarish uchun adaptiv metodlar kerakligini
ko‘rsatadi. Mobil telefonlardan uzoq vaqt davomida foydalanish ham bolalar asab
tizimi va salomatligiga salbiy ta’sir qiladi. Tadqiqotlar umumlashtirilganda, stressni
boshqarishning ahamiyati va bolalar organizmidagi psixonevroimmun tizimiga ta’siri
haqida yanada chuqurroq tushuncha hosil bo‘ladi. Shu bois, stressni samarali
boshqarish usullarini ishlab chiqish va ulardan foydalanish bolalar salomatligini
yaxshilashda katta ahamiyatga ega.
Adabiyotlar ro’yxati
1.
Алиева Р. А. И др. Речевые особенности усвоения сказок у дошкольников
страдающих детским церебральным параличом //Science and Education. –
2024. – Т. 5. – №. 3. – С. 578-583.
2.
Алиева Р. А. Вопросы клиники бешенства и неврологических осложнений
при применении антирабических прививок //Science and Education. – 2024. –
Т. 5. – №. 9. – С. 98-104.
3.
Алиева Р. А. Влияние туризма на физиологические особенности детей
//Science and Education. – 2024. – Т. 5. – №. 11. – С. 262-269.
4.
Алиева Р. А., Усманов У., Алиева Ф. АНАЛИЗ РИСКОВ ДЛЯ ЗДОРОВЬЯ,
СВЯЗАННЫХ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ МОБИЛЬНЫХ ТЕЛЕФОНОВ
//GERMANY” MODERN SCIENTIFIC RESEARCH: ACHIEVEMENTS,
INNOVATIONS AND DEVELOPMENT PROSPECTS. – 2023. – Т. 9. – №. 1.
