T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
271
ISSN:3030-3613
TUGʻILISH KOMPLEKSI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Milliy g’oya, ma’naviyat asoslari
va huquq ta’limi 1-24 guruh talabasi
Ortiqova Sevinch Berdimurod qizi
Annotatsiyasi:
Mazkur maqolada tugʻilish kompleksi tushunchasi inson
hayotining ilk bosqichi sifatida ko‘rib chiqiladi va u psixologik, biologik hamda
ijtimoiy jihatlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda Zigmund Freydning tugʻilishni
birinchi travma sifatida baholashi, Jon Bowlbyning bogʻlanish nazariyasi, Erix
Frommning ijtimoiy ajralganlik g‘oyasi va Margaret Midning antropologik
yondashuvlari asosida tugʻilishning inson ruhiyati va shaxsiyat shakllanishidagi roli
yoritiladi. Shuningdek, fiziologik o‘zgarishlar hamda bolaning jamiyatga moslashuvi
jarayonlari batafsil tahlil etiladi. Maqola tugʻilish kompleksini inson taraqqiyotining
asosiy determinanti sifatida talqin qilishga urinishdir. Ilmiy mulohazalar asosida bu
kompleksning kelajakdagi psixik barqarorlik va ijtimoiy moslashuvga ta’siri ochib
beriladi.
Kalit so‘zlar
Tugʻilish kompleksi, psixologik rivojlanish, biologik jarayon,
ijtimoiy ta’sir, shaxsiyat shakllanishi, tug‘ilish travmasi, bola rivoji, onalik, psixologik
bogʻlanish, jamiyat va bola.
Inson hayoti murakkab va bosqichma-bosqich kechadigan jarayon boʻlib, uning
ilk bosqichi tugʻilish hodisasi bilan boshlanadi. Tugʻilish biologik hodisa sifatida
ko‘rinsa-da, unda psixologik va ijtimoiy jihatlar ham muhim ahamiyatga ega. Aynan
shu asosda “tugʻilish kompleksi” tushunchasi paydo boʻlgan bo‘lib, u insonning
hayotga kelishi bilan bogʻliq bo‘lgan dastlabki ruhiy holatlar, hissiy tajribalar va
jismoniy kechinmalarning murakkab majmuasini ifodalaydi. Tugʻilish kompleksi
insonning keyingi hayotida uning shaxsiyat rivojiga, ijtimoiy munosabatlariga va
psixik barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Tug‘ilish kompleksi insonning hayotidagi eng muhim va dastlabki
bosqichlardan biri bo‘lib, uning psixologik va biologik rivojlanishiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Bu tushuncha tug‘ilish jarayonining, shuningdek, odamning dunyoqarashi,
ijtimoiy munosabatlari va psixologik holatiga bo‘lgan ta’sirini ifodalaydi. Tug‘ilish
kompleksi, shuningdek, insonning hayotining dastlabki bosqichlarida yuzaga
keladigan bir qator psixologik holatlar va hissiy tajribalardan iboratdir. Tug‘ilish
kompleksi psixologik nuqtai nazardan insonning birinchi tajribalariga o‘xshab, bu
jarayon davomida bolaning hissiy holati va uning dunyoqarashi shakllanadi. Tug‘ilish
jarayonining intensivligi va tabiati bolaning keyingi rivojlanishiga ta’sir etuvchi eng
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
272
ISSN:3030-3613
muhim omillardandir
1
. Tug‘ilishdan oldingi davr, onaning ruhiy holati, tug‘ilish
jarayoni va uning bolaga bo‘lgan ta’siri psixologik rivojlanishga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Bu jarayonni o‘rganish psixologiyaning yangi imkoniyatlarini ochish va
insonning rivojlanishini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Tug‘ilish
jarayoni faqat biologik yoki psixologik jihatlarni o‘z ichiga olmaydi, balki uning
ijtimoiy o‘lchamlari ham bor. Jamiyatning bolaning tug‘ilishi va uning rivojlanishiga
qanday munosabatda bo‘lishi, bolalarning ijtimoiy muhitda qanday rivojlanishini
belgilaydi. Jamiyatning bola tarbiyasiga ta’siri uning keyingi hayoti va shaxsiyatiga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy sharoitlar va ota-onaning tarbiyasi, bolaning ijtimoiy
hayotda qanday o‘zini tutishini shakllantiradi. Tug‘ilish jarayoni biologik
o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi. Tug‘ilishning biologik jarayoni bolaning jismoniy
rivojlanishiga ta’sir etadi.
Bu davrda bolaning nerv tizimi, a’zolarining rivojlanishi, birinchi marta nafas
olish va boshqa fiziologik jarayonlar amalga oshadi. Biologik jihatlar bolaning ruhiy
holati va ijtimoiy aloqalarini shakllantiruvchi asosiy omillardandir. Tug‘ilish
kompleksi bolaning psixologik rivojlanishiga ta’sir qiladigan eng asosiy bosqichlardan
biridir. Bu jarayon bolaning hissiy holatini, uning ijtimoiy aloqalarini va shaxsiyatini
shakllantiradi. Psixologik rivojlanishning dastlabki bosqichlarida bolaning hayotga
nisbatan tajribalari va ularning ruhiy holati juda muhimdir. Tug‘ilishdan keyingi
davrda bolaning ota-onalari bilan bo‘lgan aloqalari, ularning tarbiyasi, va jamiyatda
o‘z o‘rnini topish jarayoni davom etadi
2
.
Tug‘ilish jarayonining ijtimoiy ta’siri bolaga ijtimoiy o‘rganish va rivojlanish
imkoniyatlarini beradi. Onaning ijtimoiy holati, oila va jamiyatning bolaning hayotiga
ta’siri muhim omillardandir. Ijtimoiy ta’sirlar bolaning kelajakdagi shaxsiyatini
shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ota-onaning bolaning ijtimoiy
munosabatlari, uning o‘rganishi va rivojlanishiga qanday yondoshuvi bu jarayonning
muvaffaqiyatli o‘tishini belgilaydi. Tug‘ilish kompleksi insonning hayotida juda
muhim o‘rin tutadi, chunki bu jarayon bolaning psixologik, ijtimoiy va biologik
rivojlanishiga ta’sir etadi. Tug‘ilish jarayonini o‘rganish nafaqat bolaning hayotidagi
birinchi tajribalarini, balki uning keyingi rivojlanish bosqichlarini ham tushunishga
yordam beradi. Tug‘ilish kompleksining psixologik, ijtimoiy va biologik jihatlari
bolaning rivojlanishiga va shaxsiyatining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa o’rnida shuni ta’kudlay kerakki, tugʻilish kompleksi – bu inson
hayotidagi ilk va eng chuqur jarayonlardan biridir. U nafaqat jismoniy mavjudlikni
anglatadi, balki psixologik va ijtimoiy shakllanishning poydevori bo‘lib xizmat qiladi.
Tugʻilish vaqtida va undan keyingi davrdagi omillar – bu shaxsiyat rivojining dastlabki
1
Bowlby J. Attachment and Loss: Volume I. Attachment. Basic Books. 1969. P.56.
2
Bowlby J. Attachment and Loss: Volume I. Attachment. Basic Books. 1969. P.67.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
273
ISSN:3030-3613
omillari bo‘lib, ularning chuqur o‘rganilishi inson ruhiyatini yanada kengroq anglashga
imkon beradi. Insonni anglash yo‘lida tugʻilish kompleksining psixologik, biologik va
ijtimoiy jihatlari muhim ilmiy kalitlardan biri bo‘lib qoladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Abduqodirov A. va boshq. Psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2010.
2.
Karimova R. A. Oila psixologiyasi asoslari. Toshkent: O‘qituvchi, 2007.
3.
Tadjibaeva N. M. Bola psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2006.
4.
Usmonov M. Ijtimoiy psixologiya asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2012.
5.
Komilov N. Inson falsafasi. Toshkent: Sharq, 2009.
6.
Yo‘ldoshev Q. Shaxs va jamiyat. Toshkent: Ma’naviyat, 2006.
7.
Norqulov N. Umumiy psixologiya. Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2020.
8.
Isroilova Z. S. Pedagogik va yoshga oid psixologiya. Toshkent: Fan va
texnologiya, 2011.
