T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
89
ISSN:3030-3613
TAHLILNING FIZIK KIMYOVIY USULLARI
Toshkent davlat texnika universiteti ‘‘Metallurgiya’’ kafedrasi dotsenti
Saidova Malika Sayfullayevna
Toshkent Davlat Texnika Universiteti
talabasi
Manzura Muxammatjonova Ga’yrat qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tahlilning fizik-kimyoviy usullarining asosiy
jihatlari, ularning ilmiy tadqiqotlar va sanoatdagi ahamiyati hamda zamonaviy
tendensiyalari tahlil qilinadi. Fizik-kimyoviy tahlilning turli usullari (spektroskopiya,
xromatografiya, elektrokimyoviy usullar va boshqalar) bo'yicha ma'lumotlarning
yig'ilishi, tahlili va talqin qilinishi jarayonlari ko'rib chiqiladi. Shuningdek, fizik-
kimyoviy tahlilning ilmiy tadqiqotlarda, sanoatda, ekologiyada va tibbiyotda
qo'llanilishi o'rganiladi. Maqola kimyogarlar, fiziklar, biologlar, muhandislar, talabalar
va fizik-kimyoviy tahlilga qiziquvchi keng doiradagi o'quvchilar uchun mo'ljallangan.
Kalit so'zlar:
Fizik-kimyoviy tahlil, spektroskopiya, xromatografiya,
elektrokimyoviy usullar, ilmiy tadqiqotlar, sanoat, ekologiya, tibbiyot.
Annotation:
This article analyzes the main aspects of physicochemical methods
of analysis, their importance in scientific research and industry, and modern trends.
The processes of collecting, analyzing, and interpreting data on various
physicochemical methods of analysis (spectroscopy, chromatography, electrochemical
methods, etc.) are examined. The application of physicochemical analysis in scientific
research, industry, ecology, and medicine is also studied. The article is intended for
chemists, physicists, biologists, engineers, students, and a wide range of readers
interested in physicochemical analysis.
Keywords:
Physicochemical
analysis,
spectroscopy,
chromatography,
electrochemical methods, scientific research, industry, ecology, medicine.
Kirish:
Zamonaviy ilm-fan va sanoatda moddalarning tarkibi, tuzilishi va xossalarini
aniqlashda fizik-kimyoviy tahlil usullari muhim ahamiyatga ega. Ushbu usullar kimyo,
fizika, biologiya, geologiya, metallurgiya va boshqa sohalarda keng qo‘llanilib,
moddalarning sifat va miqdoriy tahlilini yuqori aniqlikda amalga oshirish imkonini
beradi.
Xususan, rangli metallurgiya sanoatida mis kabi qimmatbaho metallarni qayta
ishlash va ajratib olishda fizik-kimyoviy tahlil usullarining roli beqiyosdir. Mis
boyitish fabrikalari chiqindilarini qayta ishlash orqali misni ajratib olish texnologiyasi
(Mirzajanova S.B., Saidova M.S., Rakhimov H.Sh.) buning yorqin misolidir.
Shuningdek, rangli metallurgiyada kimyoviy tahlilning zamonaviy usullari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
90
ISSN:3030-3613
(RAGHAVAN, 2012) metallarning xossalarini o‘rganish va texnologik jarayonlarni
optimallashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Fizik-kimyoviy tahlil usullarining nazariy asoslarini o‘rganishda "Tahlilning
fizik-kimyoviy usullari" o‘quv qo‘llanmasi (A.A.Yusupxodjayev, M.S.Saidova, 2020)
muhim manba hisoblanadi. Ushbu qo‘llanmada spektroskopiya, xromatografiya,
elektrokimyoviy usullar va boshqa fizik-kimyoviy tahlil usullarining nazariy va amaliy
jihatlari batafsil yoritilgan.
Bundan tashqari, metallurgik jarayonlarning termodinamik jihatlarini tahlil qilish
(Berdiyarov B.T., Khojiev Sh.T., Ismailov J.B., Alamova G.Kh., 2022) va
pirometallurgik agregatlarning tuzilishi va ishlash prinsiplarini o‘rganish (Hojiyev Sh.,
Soatov A., Usmonova D., 2024) fizik-kimyoviy tahlil usullarini amaliy qo‘llashda
muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada yuqoridagi adabiyotlar asosida tahlilning fizik-kimyoviy
usullarining asosiy jihatlari, ularning ilmiy tadqiqotlar va sanoatdagi ahamiyati hamda
zamonaviy tendensiyalari tahlil qilinadi.
Metodologiya:
Ushbu maqola fizik-kimyoviy tahlil usullarining nazariy va
amaliy jihatlarini tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, quyidagi metodologik
yondashuvlardan foydalanadi:
1.
Adabiyotlarni tahlil qilish:
Maqolaning asosiy manbalari sifatida ilmiy
maqolalar, o‘quv qo‘llanmalar va monografiyalar tanlab olindi. Xususan, "Tahlilning
fizik-kimyoviy usullari" o‘quv qo‘llanmasi (A.A.Yusupxodjayev, M.S.Saidova, 2020)
fizik-kimyoviy tahlil usullarining nazariy asoslarini o‘rganishda muhim manba
hisoblanadi. Shuningdek, rangli metallurgiyada kimyoviy tahlilning zamonaviy
usullari (RAGHAVAN, 2012) va metallurgik jarayonlarning termodinamik jihatlari
(Berdiyarov B.T., Khojiev Sh.T., Ismailov J.B., Alamova G.Kh., 2022) bo‘yicha ilmiy
maqolalar tahlil qilindi.
2.
Tizimli
tahlil:
Fizik-kimyoviy
tahlil
usullarining
turli
xillari
(spektroskopiya, xromatografiya, elektrokimyoviy usullar va boshqalar) o‘zaro
bog‘liqlikda va tizimli ravishda tahlil qilinadi. Bunda har bir usulning nazariy asoslari,
amaliy qo‘llanilishi va afzalliklari ko‘rib chiqiladi.
3.
Qiyosiy tahlil:
Fizik-kimyoviy tahlil usullarining turli xillari o‘zaro
qiyoslanadi va ularning afzalliklari va kamchiliklari aniqlanadi. Shuningdek, ushbu
usullarning rangli metallurgiya va boshqa sohalarda qo‘llanilishi qiyosiy tahlil qilinadi.
4.
Amaliy misollar:
Maqolada fizik-kimyoviy tahlil usullarining amaliy
qo‘llanilishini ko‘rsatish uchun rangli metallurgiya sanoatidan misollar keltiriladi.
Xususan, mis boyitish fabrikalari chiqindilarini qayta ishlash orqali misni ajratib olish
texnologiyasi (Mirzajanova S.B., Saidova M.S., Rakhimov H.Sh.) fizik-kimyoviy
tahlil usullarining amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi.
Muhokama:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
91
ISSN:3030-3613
Ushbu maqolada fizik-kimyoviy tahlil usullarining zamonaviy ilm-fan va
sanoatdagi ahamiyati, shuningdek, ularning rangli metallurgiya sohasidagi qo‘llanilishi
tahlil qilindi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, fizik-kimyoviy tahlil usullari moddalarning
tarkibi, tuzilishi va xossalarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu usullarning keng
qo‘llanilishi ilmiy tadqiqotlar va texnologik jarayonlarning rivojlanishiga katta hissa
qo‘shadi.
Xususan, rangli metallurgiya sanoatida mis boyitish fabrikalari chiqindilarini
qayta ishlash orqali misni ajratib olish texnologiyasi (Mirzajanova S.B., Saidova M.S.,
Rakhimov H.Sh.) fizik-kimyoviy tahlil usullarining amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi.
Shuningdek, rangli metallurgiyada kimyoviy tahlilning zamonaviy usullari
(RAGHAVAN, 2012) metallarning xossalarini o‘rganish va texnologik jarayonlarni
optimallashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
"Tahlilning fizik-kimyoviy usullari" o‘quv qo‘llanmasi (A.A.Yusupxodjayev,
M.S.Saidova, 2020) fizik-kimyoviy tahlil usullarining nazariy asoslarini o‘rganishda
muhim manba hisoblanadi. Ushbu qo‘llanmada spektroskopiya, xromatografiya,
elektrokimyoviy usullar va boshqa fizik-kimyoviy tahlil usullarining nazariy va amaliy
jihatlari batafsil yoritilgan.
Metallurgik jarayonlarning termodinamik jihatlarini tahlil qilish (Berdiyarov
B.T., Khojiev Sh.T., Ismailov J.B., Alamova G.Kh., 2022) va pirometallurgik
agregatlarning tuzilishi va ishlash prinsiplarini o‘rganish (Hojiyev Sh., Soatov A.,
Usmonova D., 2024) fizik-kimyoviy tahlil usullarini amaliy qo‘llashda muhim
ahamiyatga ega.
Zamonaviy tendensiyalar esa tahlil jarayonlarining avtomatlashtirilishi,
miniatyurizatsiyasi va yuqori sezgirligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, bu sohaning
yanada rivojlanishiga zamin yaratadi.
Shu bilan birga, fizik-kimyoviy tahlil usullarining qo‘llanilishida ayrim
muammolar ham mavjud. Xususan, ba’zi usullarning yuqori narxi, murakkab asbob-
uskunalarning mavjudligi va yuqori malakali mutaxassislarning yetishmasligi kabi
muammolar mavjud.
Kelgusida fizik-kimyoviy tahlil usullarining rivojlanishi va ularning amaliy
qo‘llanilishini kengaytirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish zarur:
Yangi va arzon fizik-kimyoviy tahlil usullarini ishlab chiqish.
Tahlil jarayonlarini avtomatlashtirish va raqamlashtirish.
Mutaxassislarning malakasini oshirish.
Ilmiy tadqiqotlar va sanoat korxonalari o‘rtasidagi hamkorlikni
kuchaytirish.
Ushbu chora-tadbirlar fizik-kimyoviy tahlil usullarining zamonaviy ilm-fan va
sanoatdagi ahamiyatini yanada oshirishga xizmat qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
92
ISSN:3030-3613
Asosiy qism:
1. Fizik-kimyoviy tahlil usullarining tasnifi va nazariy asoslari:
Fizik-kimyoviy tahlil usullari moddalarning tarkibi, tuzilishi va xossalarini
aniqlash uchun turli xil fizik-kimyoviy hodisalardan foydalanadi. Ushbu usullar
quyidagi turlarga bo‘linadi:
Spektroskopik usullar:
moddalarning elektromagnit nurlanish bilan o‘zaro
ta’sirini o‘rganadi (misol uchun, atom-absorbsion spektroskopiya, infraqizil
spektroskopiya, ultrabinafsha spektroskopiya).
Xromatografik usullar:
moddalar aralashmasini ajratish va tahlil qilish uchun
qo‘llaniladi (misol uchun, gaz xromatografiyasi, suyuqlik xromatografiyasi).
Elektrokimyoviy usullar:
elektrod jarayonlarini o‘rganadi (misol uchun,
potensiometriya, voltamperometriya).
Termik tahlil usullari:
moddalarning harorat o‘zgarishiga reaksiyasini
o‘rganadi (misol uchun, differensial termik analiz).
Ushbu usullarning nazariy asoslari "Tahlilning fizik-kimyoviy usullari" o‘quv
qo‘llanmasida (A.A.Yusupxodjayev, M.S.Saidova, 2020) batafsil yoritilgan.
2. Fizik-kimyoviy tahlil usullarining rangli metallurgiyada qo‘llanilishi:
Rangli metallurgiyada fizik-kimyoviy tahlil usullari xom ashyo va
mahsulotlarning tarkibini aniqlash, texnologik jarayonlarni nazorat qilish va
metallarning xossalarini o‘rganish uchun keng qo‘llaniladi.
Xususan, mis boyitish fabrikalari chiqindilarini qayta ishlash orqali misni ajratib
olish texnologiyasida (Mirzajanova S.B., Saidova M.S., Rakhimov H.Sh.) fizik-
kimyoviy tahlil usullari misning miqdorini aniqlash va ajratish jarayonini nazorat qilish
uchun muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, rangli metallurgiyada kimyoviy tahlilning zamonaviy usullari
(RAGHAVAN, 2012) metallarning xossalarini o‘rganish va texnologik jarayonlarni
optimallashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
Metallurgik jarayonlarning termodinamik jihatlarini tahlil qilish (Berdiyarov
B.T., Khojiev Sh.T., Ismailov J.B., Alamova G.Kh., 2022) va pirometallurgik
agregatlarning tuzilishi va ishlash prinsiplarini o‘rganish (Hojiyev Sh., Soatov A.,
Usmonova D., 2024) fizik-kimyoviy tahlil usullarini amaliy qo‘llashda muhim
ahamiyatga ega.
3. Fizik-kimyoviy tahlil usullarining boshqa sohalarda qo‘llanilishi:
Fizik-kimyoviy tahlil usullari nafaqat rangli metallurgiyada, balki boshqa
sohalarda ham keng qo‘llaniladi:
Ekologiya:
atrof-muhitdagi ifloslantiruvchi moddalarni aniqlash.
Tibbyot:
biokimyoviy tahlillar, dori vositalarining tarkibini aniqlash.
Oziq-ovqat sanoati:
oziq-ovqat mahsulotlarining sifatini nazorat qilish.
Geologiya:
minerallarning tarkibini aniqlash.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
93
ISSN:3030-3613
4. Zamonaviy tendensiyalar:
Fizik-kimyoviy tahlil usullari doimiy ravishda rivojlanib bormoqda. Zamonaviy
tendensiyalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Avtomatlashtirish va raqamlashtirish:
tahlil jarayonlarini avtomatlashtirish va
natijalarni raqamli formatda qayta ishlash.
Miniatyurizatsiya:
tahlil asboblarining o‘lchamlarini kichraytirish va ularni
mobil qilish.
Yuqori sezgirlik va aniqlik:
tahlil natijalarining sezgirligi va aniqligini oshirish.
Ushbu asosiy qism fizik-kimyoviy tahlil usullarining asosiy jihatlarini, ularning
rangli metallurgiya va boshqa sohalardagi ahamiyatini hamda zamonaviy
tendensiyalarini yoritadi.
Xulosa:
Fizik-kimyoviy tahlil usullari zamonaviy ilm-fan va sanoatning ajralmas qismi
bo‘lib, moddalarning tarkibi, tuzilishi va xossalarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu usullarning keng qo‘llanilishi rangli metallurgiya, ekologiya, tibbiyot, oziq-
ovqat sanoati va boshqa sohalarda ilmiy tadqiqotlar va texnologik jarayonlarning
rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Zamonaviy tendensiyalar esa tahlil jarayonlarining
avtomatlashtirilishi, miniatyurizatsiyasi va yuqori sezgirligini ta’minlashga qaratilgan
bo‘lib, bu sohaning yanada rivojlanishiga zamin yaratadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Mirzajanova S.B., Saidova M.S., Rakhimov H.Sh. TECHNOLOGY OF COPPER
SEPARATION THROUGH RECYCLING OF COPPER ENRICHMENT
FACTORY WASTE.
2.
“Tahlilning fizik-kimyoviy usullari.” o‘quv qo‘llanma. A.A.Yusupxodjayev,
M.S.Saidova. 2020-109-127b.
3.
Modern Analytical Chemistru. Chemical analysis in non ferrous extractive
metallurgy, by RAGHAVAN. 2012
4.
Berdiyarov B.T., Khojiev Sh.T., Ismailov J.B., Alamova G.Kh. Thermodynamic
aspects of the process of reducing zinc ferrite with elemental sulfur // Texnika
yulduzlari,
1
№ 4, 2022. P. 75-79.
5.
Hojiyev Sh., Soatov A., Usmonova D. Metallurgiya pechlari: Pirometallurgik
agregatlarning tuzilishi va ishlash prinsipi. – London: “GlobeEdit”, 2024. – 154 b.
– ISBN 978-620-6-79638-1.
