T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
238
ISSN:3030-3613
MAHALLIY BYUDJET DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISH VA
SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi o’quvchisi
Uralov Ubaydullo Xayit ogli
ANNOTATSIYA
Maqolada mahalliy byudjetlarning daromadlar bazasini shakllantirish, mahalliy
byudjetlar daromadlari va xarajatlari samaradorligini ta’minlashning ilmiy-amaliy
jihatlari yoritilgan. Hududlarning iqtisodiy salohiyatidan oqilona foydalanish,
shuningdek, mahalliy budjet xarajatlaridan oqilona va samarali foydalanish hisobiga
mahalliy byudjetlar daromadlari barqarorligini ta’minlash imkoniyatlari asoslab
berilgan. Tadqiqotlar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Kalit so'zlar
: mahalliy byudjet; mahalliy byudjet daromadlari; mahalliy byudjet
xarajatlari; mahalliy hokimiyat organlari; mahalliy soliqlar va yig'imlar; hududlar;
mintaqaviy iqtisodiyot.
Kirish
Bugungi
kunda
mamlakatimizni
ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish
va
liberallashtirish, samarali soliq-byudjet siyosatidan foydalangan holda iqtisodiyotni
barqaror rivojlantirish, makroiqtisodiy barqarorlik va milliy iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini ta’minlashga qaratilgan islohotlarni amalga oshirish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Davlat boshqaruvini markazsizlashtirish jarayonini davom
ettirish joylarda davlat siyosatini amalga oshirishda mahalliy va hududiy hokimiyat
organlarining mas’uliyatini oshirishga, respublika davlat hokimiyati organlarining
vakolatlarini mahalliy davlat hokimiyati organlariga bosqichma-bosqich o‘tkazishga,
shuningdek, hududiy davlat hokimiyati organlarining tuman, shahar hokimiyati
organlariga vakolatlari.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti ta’kidlaganidek: “Moliya sohasida soha va
hududlarni mutanosib rivojlantirish hisobidan mahalliy byudjetning daromad bazasini
kengaytirish zarur. Eng muhimi, tuman va shaharlarda mahalliy byudjetlarning
kengaytirilishi aholining turmush darajasi va turmush sharoitini, umuman, barqarorlik
va osoyishtalikni yuksaltirishga xizmat qilishi kerak”. Hududlarning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash nuqtai nazaridan hududlarning moliyaviy bazasini
mustahkamlash, mahalliy byudjetlarning daromad qismini kengaytirish bo‘yicha
hududlarning zaxira va imkoniyatlarini ishga tushirish, bu boradagi ishlar ustuvor
vazifalardan biri, shuningdek subventsiyali rayonlar va shaharlarda sanoat va
xizmatlarning jadal rivojlanishi hisobiga bunday hududlarni qisqartirish hisoblanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
239
ISSN:3030-3613
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi
bo‘yicha Harakatlar strategiyasida viloyatlar, tumanlar va shaharlarni xalqaro
standartlar asosida rivojlantirish vazifasi belgilangan va bu vazifani amalga oshirishda
quyidagi masalalar hal etilgan:
— Hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasidagi tafovutlarni, birinchi
navbatda, viloyat iqtisodiyotini modernizatsiya va diversifikatsiya qilishni
kengaytirish hisobiga sanoat va eksport salohiyatini oshirish hisobiga qisqartirish
shuningdek, rivojlanish darajasi nisbatan past boʻlgan tumanlar va shaharlarning jadal
rivojlanishiorqali.
— Sanoat va xizmat ko‘rsatish sohasining jadal rivojlanishi hisobiga tuman va
shaharlarning subsidiyaga qaramligini qisqartirish, mahalliy byudjetlar daromad
bazasini kengaytirish va boshqalar. Bu vazifalarning to‘liq amalga oshirilishi
mamlakatimiz hududlarini barqaror rivojlantirish hisobidan mahalliy byudjetlar
daromadlarini oshirish imkonini bermoqda.
Mahalliy byudjetlar darajasida mahalliy byudjetlarning daromad bazasini ularni
soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarning alohida turlari bilan birlashtirish orqali
tubdan mustahkamlash, viloyatlar, shaharlar va tumanlar budjetlarini subsidiyalardan
chiqarib tashlash hamda bosqichma-bosqich amalga oshirish soliq-byudjet siyosatining
ustuvor vazifalari, ularning daromadlari yuqori bo‘lgan byudjetlarning taqsimlanishiga
bog‘liqligini kamaytirish, bundan kelib chiqib, mahalliy davlat hokimiyati organlari
tomonidan hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish masalalarini hal etish yer
resurslarini ko‘paytirish va mas’uliyatini tizimli asosda qo‘shimcha zahiralarni
aniqlash sifatida belgilangan va mahalliy byudjet daromadlarini oshirish hisoblanadi.
Mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirish, mahalliy byudjetlar xarajatlaridan
samarali foydalanishga erishish, hududlarning barqaror rivojlanishini ta’minlash,
mahalliy davlat hokimiyati organlarining moliyaviy mustaqilligi va mas’uliyatini
yanada oshirish chora-tadbirlarini amalga oshirishda ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar
ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.
Federal shtatlarda mahalliy byudjet daromadlarining qariyb 35 % foizi soliqlar
hisobidan shakllantiriladi (Shveytsariya sezilarli darajada farq qiladi - undagi soliqlar
munitsipal daromadlarning 58 % ni tashkil qiladi). Avstraliya, Kanada va AQSHda
mulk solig'idan tushumlar (uning bozor qiymatini soliqqa tortish) mahalliy
byudjetlarda muhim o'rin tutadi. Shveytsariya va Germaniyada mahalliy byudjetlarda
shaxsiy daromad solig'i ustunlik qiladi, u Germaniyada to'liq federal darajada va
qisman Shveytsariyada mahalliy darajada belgilanadi. Bilvosita soliqlar faqat AQShda
mahalliy darajada muhim rol o'ynaydi. Soliq vakolatlari hajmi va munitsipalitetlarning
daromadlari tarkibi bo'yicha Rossiya Germaniyaga eng yaqin hisoblanadi, ammo
shunga qaramay, ko'proq soliqlar mahalliy byudjetlarga tushadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
240
ISSN:3030-3613
Mahalliy byudjetlar daromadlarining barqarorligini ta’minlash, shuningdek,
mahalliy byudjetlar xarajatlaridan samarali foydalanish ham iqtisodiy, ham huquqiy
omillarga bog‘liq. Ayrim iqtisodchilar bu omillarga mahalliy davlat hokimiyati
organlarining vakolat va mas’uliyatini oshirish orqali erishish mumkinligini e’tirof
etishsa, ba’zi iqtisodchilar esa daromadlar va xarajatlar mutanosiblikka erishish orqali
amalga oshirilishi mumkinligini tan olishadi. Xususan, A.Islomqulovning fikricha,
mahalliy byudjet daromadlari, bir tomondan, yalpi ichki mahsulot qiymatining ishlab
chiqarish jarayoni ishtirokchilari o‘rtasida taqsimlanishi natijasi bo‘lsa, ikkinchi
tomondan, bu qiymat hisoblanadi va u mahalliy ahamiyatga ega fondni shakllantirishga
xizmat qiladi.
M.Xaydarovning ta’kidlashicha, byudjet tizimi byudjetlarini markazsizlashtirish
byudjet daromadlari va turli darajadagi boshqaruv organlari vakolatlari o‘rtasidagi
byudjet xarajatlari bo‘yicha majburiyatlarga nisbatan mutanosiblikni ta’minlashga
qaratilgan qator chora-tadbirlarni amalga oshirish bilan bog‘liq. Markazsizlashtirish
natijasida davlat xizmatlarini tashkil etish va ko‘rsatish shunday ta’minlanadiki, ular
mahalliy aholi ehtiyojlarini to‘liq qondirishni ta’minlashi shart.
Mahalliy budjetning daromadlari va davlat byudjeti xarajatlari mahalliy
byudjetlarning hududlarda istiqomat qiluvchi aholini ta’minlovchi daromad qismini va
uning natijalarini mamlakatda yaratilgan milliy daromadni taqsimlash asosida
mustahkamlashga yo‘naltiriladi.
U.O‘roqov mahalliy byudjetlarning daromad bazasini kengaytirish, qo‘shimcha
daromad manbalarini yaratish va zaxiralarni aniqlashda mahalliy hokimiyat
organlarining manfaatdorligini oshirish zarur, deb hisoblaydi. N.Yo‘ldosheva esa
mahalliy byudjetlarni tartibga solish usullarini takomillashtirish orqali ularning
daromad
manbalarini
mustahkamlash
va
xarajatlar
majburiyatlarini
optimallashtirishga erishish mumkinligini ta’kidlaydi.Muallifning fikricha, mahalliy
byudjetlarning moliyaviy barqarorligini taʼminlashva ularning mustaqilligini oshirish
uchun, birinchi navbatda, byudjet orqali tartibgasolishni hisobga olish kerak, chunki
bu mutanosiblikni taʼminlash maqsadida ularoʻrtasida mablagʻlarni qayta
taqsimlashning eng muhim mexanizmi byudjet tizimibyudjetlarining daromadlari va
xarajatlari hisoblanadi.
Yuqoridagi olim-iqtisodchilar tomonidan bildirilgan fikr va mulohazalar asosida
mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirish va joriy sharoitda xarajatlarni
optimallashtirishning dolzarb moliyaviy jihatlari o‘rganildi. Shuningdek,
markazsizlashtirish asosida mahalliy davlat hokimiyati organlarining moliyaviy
resurslarini shakllantirish, hududning iqtisodiy salohiyatidan oqilona foydalanishni
rag‘batlantirish yo‘llari ochildi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
241
ISSN:3030-3613
Bizning fikrimizcha, mahalliy byudjetlar daromadlari barqarorligini ta’minlash
va mahalliy byudjetlar xarajatlari samaradorligiga erishishda, birinchi navbatda,
hududlarning iqtisodiy salohiyatini oshirish va soliqqa tortish manbalarini ko‘paytirish
chora-tadbirlarini amalga oshirish bugungi kunda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Mahalliy budjetlar daromadlarini mustahkamlash, xarajatlarini barqarorlashtirish,
ularning daromadlari bazasini kengaytirish hal qilinishi kerak bo‘lgan dolzarb
masalalardan biridir. Mahalliy byudjetlarning daromad bazasi bevosita hududlarda
hosil bo'ladigan milliy daromadga, ya'ni ishlab chiqarishning rivojlanish darajasiga,
daromadlarning doimiy va bosqichma-bosqich kamayib borishiga bevosita bog'liqdir.
Mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirishning ichki zaxiralari hududlarda ishlab
chiqarishni rivojlantirish, iqtisodiy islohotlarni joylarda muvaffaqiyatli amalga
oshirish bilan chambarchas bog‘liq. Mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini
to‘g‘ri tashkil etish har bir hududning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishining asosiy
talablaridan biridir.
Mahalliy byudjetlarning daromadlari mahalliy davlat hokimiyati organlarining
hududiy ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlarni moliyalashtirishga qaratilgan moliyaviy
resurslari manbai hisoblanadi.
1-jadval –
Jadvaldagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, tahlil qilingan yillarda viloyatlar
mahalliy byudjetlari daromadlari o‘sish tendentsiyasiga ega. Mahalliy byudjetlar
O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjetining muhim qismi bo‘lib, mahalliy davlat
hokimiyati organlari faoliyatini moliyalashtirishning muhim manbai hisoblanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
242
ISSN:3030-3613
Mahalliy byudjetlar mahalliy ehtiyojlarni to'liq qondirish va ularning
bajarilishini davlat tomonidan markazlashtirilgan tartibda amalga oshirilayotgan
chora-tadbirlar bilan chambarchas bog'liq holda amalga oshirish imkonini beradi.
Hududlarning mahalliy davlat hokimiyati organlariga mahalliy byudjetlar
daromadlarini oshirish va resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish vazifasi kiritildi.
Bugungi kunda markaziy darajada byudjetlararo munosabatlar birmuncha
barqarorlashgan bo‘lsa-da, mahalliy byudjetlar darajasida byudjetlararo munosabatlar
muammolari saqlanib qolgan.
1-rasm
Bu yillarda mahalliy byudjetning daromadlari mahalliy budjet xarajatlariga
nisbatan doimiy ravishda past bo‘lib kelmoqda. Ayniqsa, keyingi yillarda ular
orasidagi farq sezilarli darajada farqlandi, ya’ni xarajatlar keskin oshganini ko‘ramiz.
So'nggi yillarda mahalliy byudjet daromadlari bilan solishtirganda, hududlarda
xarajatlarni oshirish tendentsiyasi kuzatilmoqda. Bu, o'z navbatida, ushbu xarajatlarni
moliyalashtirish uchun qo'shimcha mablag'larni talab qiladi va yuqori byudjetdan
subsidiyalar, o'zaro hisob-kitoblar yoki transfertlar shaklida moliyaviy yordamni talab
qiladi.
Hududlar bo‘yicha xarajatlar ijrosida respublika hududlari mahalliy byudjetlari
daromadlarini shakllantirish, tafovutlar saqlanib qolmoqda. Mahalliy budjetlar
daromadlari va xarajatlarining o‘zgarish dinamikasini tahlil qilsak, ayrim mahalliy
byudjetlarda daromadlarga nisbatan xarajatlar miqdori ortib borayotganini ko‘ramiz.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
243
ISSN:3030-3613
Bizning fikrimizcha, daromad manbalarini byudjetlar o'rtasida taqsimlash
quyidagi mezonlarga asoslanishi kerak:notekis taqsimlangan soliqlar resurs-soliqlar
turli hududlarda respublika budjetining soliqqa tortish bazasiga va markazlashtirilgan
qo‘shilgan qiymat solig‘I iqtisodiy barqarorlikka muvofiq, aksiz solig‘i to‘liq
qo‘shilishi kerak; Hozirgi vaqtda tadbirkorlikni rivojlantirish, kichik biznesni qo'llab-
quvvatlash bo'yicha asosiy talablar mahalliy hokimiyat organlari zimmasiga
yuklatilgan. Bu mazkur korxonalar tomonidan to‘lanadigan daromad solig‘ini mahalliy
byudjetlarga to‘liq undirish zarurligini belgilaydi;Shaxsiy daromad solig'i respublika
va mahalliy byudjetlar o'rtasida teng taqsimlanishi kerak. Chunki bu soliq doimiy
yashash tamoyili asosida undiriladi va mahalliy moliya organlarining bu pulni
undirishdan manfaatdorligi ortadi. Boshqa tomondan, bu soliqlar respublika byudjeti
daromadlarida salmoqli ulushni egallaydi. Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqqan
holda, mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirish, ularning barqarorligini ta’minlash
bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish, mahalliy byudjetlar xarajatlaridan samarali
foydalanishga erishish, shuningdek, mahalliy davlat hokimiyati organlarining
mas’uliyatini oshirish bugungi kunning eng dolzarb muammosi hisoblanadi.
Adabiyotlar
1.
2021-yil uchun O‘zbekiston Respublikasining Davlat budjeti to‘g‘risida//
https://lex.uz/ru/docs/-5186044
2.
2020-yil
uchun
O‘zbekiston
Respublikasining
Davlat
budjeti
to‘g‘risida//https://lex.uz/docs/-4635016
3.
Soliq va budjet siyosatining 2019-yilga mo‘ljallangan asosiy yo‘nalishlari qabul
qilinganligi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun
hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida//https://lex.uz/docs/-
4123665
4.
Burxonov E.M. Mahalliy byudjetlarni muvozanatlashning iqtisodiy va huquqiy
masalalari. – Toshkent: Узбекистон, 2017.
5.
Сирожиддинова З.Х., Вахобов А.В., Сиддиков Ж.Р. Государственный бюджет
Республики Узбекистан. Учебное пособие. -Т.: ТФИ, 2021.
6.
Рўзиев З.И. Маҳаллий бюджет даромадларини шакллантириш ва
самарадорлигини ошириш истиқболлари// Инновацион технологиялар, №. 3
(39), 2020.
7.
Rustamova M.M., Dementiev A.N. O’zbekiston Respublikasi byudjet tizimining
muvozanatlashning ba'zi muammolari // O’zMU axborotnomasi. 2020.
8.
Чеснокова Л.А. "Совершенствование механизма распределения налоговых
доходов по уровням бюджетной системы РФ". Автореферат диссертации на
соискание ученой степени кандидата экономических наук. Саранск, 2021.
9.
Юлдошева Н.Н. Маҳаллий бюджетлар мустақиллигини ошириш масалалари//
Экономика и финансы (Узбекистан). №3. 2021.
