T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
110
ISSN:3030-3613
DAVLAT XARIDLARINING RIVOJLANISH TARIXI
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI
VAZIRLAR MAHKAMASI HUZURIDAGI
BIZNES VA TADBIRKORLIK OLIY MAKTABI
Talabasi
Janizakov Sardor
Annotatsiya:
Ushbu maqola davlat xaridlarining rivojlanish tarixini turli davrlar
va mamlakatlar misolida o‘rganadi. Maqolada davlat xaridlarining ilk shakllanishidan
boshlab, zamonaviy davlat xaridlarining shakllanishi, uning asosiy tamoyillari,
tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar va rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi.
Shuningdek, davlat xaridlarining iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy omillarga ta’siri ko‘rib
chiqiladi hamda turli mamlakatlarning davlat xaridlaridagi o‘ziga xos tajribalari
yoritiladi. Maqolaning maqsadi davlat xaridlarining evolyutsiyasini kuzatish va uning
hozirgi kundagi ahamiyatini aniqlashdan iborat.
Kalit so‘zlar:
davlat xaridlari, rivojlanish tarixi, davlat buyurtmasi, tender,
elektron xaridlar, davlat boshqaruvi, iqtisodiyot, me’yoriy hujjatlar, xalqaro tajriba.
Annotation:
This article explores the history of the development of public
procurement through the examples of various periods and countries. It analyzes the
evolution of public procurement from its earliest forms to the formation of modern
public procurement, its main principles, regulatory documents, and development
trends. The article also examines the impact of public procurement on economic,
social, and political factors and highlights the specific experiences of different
countries in public procurement. The aim of the article is to trace the evolution of
public procurement and determine its significance in the present day.
Keywords:
public procurement, history of development, government order,
tender, e-procurement, public administration, economy, regulatory documents,
international experience.
Kirish
Davlat xaridlari davlat boshqaruvining muhim bir qismi bo‘lib, davlatning
tovarlar, ishlar va xizmatlarga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish mexanizmi sifatida
tarixiy ildizlarga ega. Davlat xaridlarining rivojlanish tarixi davlatning iqtisodiy va
ijtimoiy roli bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, asrlar davomida sezilarli o‘zgarishlarni
boshidan kechirgan.
Davlat xaridlarining ilk shakllari to‘g‘risida so‘z yuritar ekanmiz,
"davlat
buyurtmasi davlatning o‘z ehtiyojlari uchun tovarlar, ishlar va xizmatlarni sotib
olish jarayoni sifatida qadim zamonlardan beri mavjud bo‘lgan"
1
(Arrowsmith
& Davies, 2013, p. 3).
Umuman olganda Davlat xaridlarini
5 davrga
bo‘lib o‘rganish
mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
111
ISSN:3030-3613
1.
Dastlabki davrlar.
Dastlabki davlat xaridlari insoniyat tarixining ilk
bosqichlarida, ya’ni qadimgi davlatlar vujudga kelishi bilan shakllana boshlagan.
Misr, Mesopotamiya, Xitoy va Rim kabi qadimgi davlatlarda harbiy harajatlarni
ta’minlash, qurilish ishlari, oziq-ovqat ta’minoti va davlatga tegishli boshqa xarajatlar
uchun mahsulot va xizmatlar xarid qilingan. Ushbu davrda davlat xaridlari ko‘pincha
majburiy soliq yig‘imlari yoki davlat zaxiralaridan ajratilgan mablag‘lar orqali
amalga oshirilgan. Ushbu davrlarda xaridlar ko‘pincha markazlashmagan holda,
bevosita muzokaralar yoki oddiy buyurtmalar asosida amalga oshirilgan. Bu esa o‘z
navbatida xaridlarning shaffofligini ta’minlay olmas edi.
2.
O‘rta asrlar davri.
O‘rta asrlarda davlat xaridlari feodal tizim asosida
shakllangan. Monarxlar va hukmdorlar o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun maxsus
shartnomalar asosida xizmatlar va mahsulotlarni sotib olganlar. O‘sha davrda asosiy
xarajatlar harbiy soha, yo‘l va ko‘prik qurilishi hamda saroy hayotini ta’minlashga
qaratilgan bo‘lib, odatda bu xarajatlar soliqlar va davlat zaxiralari hisobidan
moliyalashtirilgan.
3.
Yangi davr (XVII-XIX asrlar).
Davlat xaridlarining rivojlanishida
muhim burilish nuqtasi XVII-XIX asrlarga to‘g‘ri keladi. Bu davrda:
-
Markazlashgan davlat boshqaruvi rivojlandi.
-
Milliy iqtisodiyot va bozor munosabatlari shakllandi.
-
Davlat buyurtmalari ortib bordi. Ayniqsa, sanoat inqilobi natijasida davlat
tomonidan sanoat korxonalaridan harbiy texnika, yo‘l infratuzilmasi va boshqa
muhim loyihalar uchun xaridlar amalga oshirilgan.
Keyinchalik, davlatlarning iqtisodiy faoliyati kengayishi bilan davlat xaridlariga
bo‘lgan talab ham ortib bordi. XIX asrga kelib,
"davlat xaridlarining hajmi oshishi
bilan birga, xarid jarayonlarida shaffoflik, adolat va tejamkorlik kabi
tamoyillarga ehtiyoj sezila boshladi"
2
(Thai, 2009, p. 15).
Bu davrda tender tizimi
kabi raqobatbardosh xarid usullari ilk bor qo‘llanila boshlandi.
4.
XX asr – zamonaviy davlat xaridlari tizimining shakllanishi.
XX asr
davlat xaridlari tizimining keng ko‘lamda rivojlanish davri hisoblanadi. Xususan:
Urush davri xaridlari
: Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari vaqtida
davlatlar harbiy ehtiyojlarni qondirish maqsadida katta miqdorda mahsulot va
xizmatlar xarid qilgan.
Davlat byudjeti va iqtisodiy siyosat
: XX asrda davlat xaridlari faqat
harbiy sohaga emas, balki ijtimoiy himoya, infratuzilma, ta’lim va sog‘liqni saqlash
kabi tarmoqlarga ham qaratildi.
Davlat xaridlarini tartibga solish
: Davlat xaridlari qonuniy asosda
tartibga solina boshlandi, ochiq tanlovlar, tenderlar va shaffoflik tizimlari rivojlandi.
XX asr davomida davlat xaridlari yanada murakkablashdi va professional
boshqaruvni talab qila boshladi. "Ikkinchi jahon urushidan keyin davlat xaridlari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
112
ISSN:3030-3613
nafaqat davlat ehtiyojlarini qondirish, balki iqtisodiy siyosatni amalga oshirishning
muhim vositasiga aylandi"3 (McCrudden, 2007, p. 28). Bu davrda davlat xaridlarini
tartibga soluvchi qonunchilik bazasi shakllana boshladi.
5.
XXI asr – raqamli davlat xaridlari tizimi.
Hozirgi vaqtda davlat
xaridlari raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt yordamida yanada shaffof va
samarali bo‘lib bormoqda. XXI asrda davlat xaridlarining rivojlanishiga quyidagilar
ta’sir ko‘rsatmoqda:
-
Elektron davlat xaridlari tizimi: Xaridlarning elektron platformalar orqali
amalga oshirilishi korrupsiyani kamaytirish va shaffoflikni oshirish imkonini
bermoqda.
-
Barqaror rivojlanish va ekologik me’yorlar: Davlat xaridlari ekologik toza
va ijtimoiy jihatdan mas’uliyatli mahsulotlarga yo‘naltirilmoqda.
-
Xalqaro standartlarga mos kelish: Jahon banki, BMT va boshqa xalqaro
tashkilotlar davlat xaridlarida ochiqlik va samaradorlikni oshirish bo‘yicha tavsiyalar
ishlab chiqmoqda.
XXI asrga kelib, axborot texnologiyalarining rivojlanishi davlat xaridlarida ham
inqilobiy o‘zgarishlarga olib keldi.
"Elektron xaridlar tizimining joriy etilishi
xarid jarayonlarining shaffofligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish va
ishtirokchilar uchun qulaylik yaratish imkonini berdi"
4
(Snider & Thai, 2018, p.
45).
Hozirgi kunda davlat xaridlari nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va ekologik
maqsadlarga ham xizmat qilishi dolzarb masala bo‘lib turibdi.
O‘z navbatida O‘zbekistonda ham davlat xaridlarini
uch bosqichga
bo‘lib
o‘rganish mumkin.
1-bosqich: 2018-yilgacha bo‘lgan davr.
Uzoq yillar davomida O‘zbekistonda
davlat xaridlari tartibsiz amalga oshirilgan. Xarid qilish mexanizmlari asosiy
me’yoriy hujjatlar bilan tartibga solinmagan. 2018-yilga kelib, bu sohadagi huquqiy
bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida O‘RQ-472-sonli "Davlat xaridlari to‘g‘risida"gi
Qonun qabul qilindi. Ushbu qonun davlat xaridlari jarayonini tartibga solish,
shaffoflikni oshirish va korrupsiyani kamaytirishga qaratilgan edi.
2-bosqich: 2018-2021-yillar.
2018-yilda qabul qilingan O‘RQ-472-sonli qonun
davlat xaridlarini huquqiy jihatdan tartibga soldi, biroq u bozor iqtisodiyotiga to‘liq
moslashmaganligi sababli va electron xaridlarni rivojlantirish maqsadida 2021-yilda
684-sonli yangi qonun ishlab chiqildi va kuchga kirdi. Ushbu yangi qonun davlat
xaridlarining elektron shaklga o‘tishiga, shaffoflikni oshirishga hamda ishtirokchilar
uchun ochiq raqobat muhitini yaratishga qaratilgan edi.
3-bosqich: 2021-yildan hozirgi kungacha.
O‘RQ-684-sonli qonun, 2021-yil
22-aprelda tasdiqlanib, 24-iyuldan kuchga kirdi. Bu qonun davlat xaridlari jarayonini
yanada takomillashtirdi va xalqaro standartlarga moslashtirdi. Jumladan:
-
Davlat xaridlarini rejalashtirish va amalga oshirish shaffofligi oshirildi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
113
ISSN:3030-3613
-
O‘zbekiston Respublikasi hududida xalqaro moliyaviy tashkilotlar
tomonidan moliyalashtirilgan loyihalar uchun ham davlat xaridlari qoidalari
qo‘llanilishi belgilandi.
-
Elektron auksionlar orqali xarid jarayoni yanada samarali tashkil etildi
Ushbu maqola davlat xaridlarining rivojlanish tarixini yuqorida keltirilgan
tendensiyalar va bosqichlar orqali tahlil qilishga qaratilgan. Maqsad davlat
xaridlarining evolyutsiyasini kuzatish, uning hozirgi kundagi ahamiyatini aniqlash va
kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlarini belgilashdan iborat.
Metodologiyalar:
Tarixiy tahlil: Ushbu tadqiqotning asosiy metodologiyasi tarixiy tahlil
bo'ladi. Bu davlat xaridlarining turli davrlardagi rivojlanishini o'rganish, asosiy
bosqichlarni aniqlash va har bir bosqichning o'ziga xos xususiyatlarini tahlil qilishni
o'z ichiga oladi. Tarixiy manbalar, qonun hujjatlari, statistik ma'lumotlar va mavjud
tarixiy tadqiqotlar asosiy ma'lumot manbalari bo'ladi.
Solishtiruv tahlili: Turli mamlakatlar yoki mintaqalardagi davlat
xaridlarining rivojlanish tendensiyalari qiyosiy tahlil qilinishi mumkin. Bu
o'xshashliklar va farqlarni aniqlash, shuningdek, muvaffaqiyatli tajribalarni o'rganish
imkonini beradi.
Hujjatlarni tahlil qilish: Davlat xaridlarini tartibga soluvchi qonunlar,
qarorlar, nizomlar va boshqa me'yoriy hujjatlar davlat xaridlarining rivojlanish
bosqichlarini, asosiy tamoyillarini va tartibga solish mexanizmlarini aniqlash uchun
tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili: Mavzuga oid ilmiy maqolalar, kitoblar, hisobotlar va
boshqa adabiyotlar davlat xaridlarining rivojlanish tarixi bo'yicha mavjud bilimlarni
tizimlashtirish va tahlil qilish uchun o'rganiladi.
Natijalar :
Davlat
xaridlarining
bosqichlari: Tadqiqot
davlat
xaridlarining
rivojlanishida bir necha asosiy bosqichlarni aniqlashi mumkin. Bularga ilk davr
(markazlashmagan xaridlar), raqobat tamoyillarining paydo bo'lishi (tenderlar),
professionalizatsiya davri (qonunchilikning shakllanishi), elektron xaridlar davri va
zamonaviy tendensiyalar (barqaror xaridlar, strategik xaridlar) kirishi mumkin.
Asosiy omillar: Davlat xaridlarining rivojlanishiga ta'sir etgan asosiy
omillar aniqlanishi mumkin. Bularga davlatning iqtisodiy roli, siyosiy tizim,
texnologik taraqqiyot, ijtimoiy talablar va korrupsiyaga qarshi kurash kabi omillar
kiradi.
Tartibga solishning evolyutsiyasi: Tadqiqot davlat xaridlarini tartibga
soluvchi qonun hujjatlari va me'yoriy bazaning rivojlanishini ko'rsatishi mumkin. Bu
jarayonda shaffoflik, adolat, tejamkorlik va samaradorlik tamoyillarining
mustahkamlanishi kuzatilishi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
114
ISSN:3030-3613
Turli mamlakatlar tajribasi: Turli mamlakatlarning davlat xaridlaridagi
o'ziga xos tajribalari, ularning muvaffaqiyatlari va kamchiliklari qiyosiy tahlil
qilinishi mumkin. Bu orqali eng yaxshi amaliyotlar va saboqlar aniqlanishi mumkin.
Zamonaviy tendensiyalar: Tadqiqot davlat xaridlarining hozirgi kundagi
asosiy tendensiyalarini (elektron xaridlar, barqaror xaridlar, innovatsion xaridlar,
strategik hamkorlik) va ularning kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini ochib berishi
mumkin.
Ushbu kabi natijalar davlat xaridlarining o'tmishini tushunish, hozirgi holatini
baholash va kelajakdagi rivojlanish yo'nalishlarini belgilash uchun muhim
ahamiyatga ega
Muhokama (Adabiyotlardan foydalanib):
Olingan natijalarni muhokama qilishda mavjud adabiyotlardagi ma'lumotlar
bilan solishtirish, o'xshashliklar va farqlarni aniqlash muhim ahamiyatga ega.
Masalan, tadqiqot davlat xaridlarining ilk bosqichlarida markazlashuv darajasi past
bo'lganligini aniqlagan bo'lsa, bu holat Arrowsmith va Davies (2013) o'zlarining
"Principles of Public Procurement" asarida ta'kidlagan "dastlabki davrlarda davlat
xaridlari ko'pincha tarqoq va norasmiy xususiyatga ega bo'lgan" degan fikri bilan mos
keladi.
Shuningdek, tadqiqotda XIX asrda tender tizimining paydo bo'lishi raqobat va
shaffoflikni oshirishga qaratilganligi aniqlangan bo'lsa, bu **Thai (2009)**ning
"International Handbook of Public Procurement" kitobida keltirilgan "davlat
xaridlarining hajmi ortishi bilan adolatli va ochiq tanlov mexanizmlariga ehtiyoj
kuchaygan" degan argumentini qo'llab-quvvatlaydi.
XX asrda davlat xaridlarining professionalizatsiyalashuvi va qonunchilik
bazasining shakllanishi bo'yicha olingan natijalar **McCrudden (2007)**ning
"Buying Social Justice: Equality in Public Procurement" maqolasida bayon
etilgan "davlat xaridlarining iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlarga xizmat qilishi uchun
huquqiy asoslar yaratish zaruriyati"g'oyasi bilan uyg'unlashadi.
Elektron davlat xaridlarining rivojlanishi bo'yicha tadqiqot xulosalari **Snider
va Thai (2018)**ning "Public Procurement and Contract Administration: A 21st
Century
Perspective"
asarida
ta'kidlangan "raqamli
texnologiyalar
davlat
xaridlarining samaradorligi, shaffofligi va qulayligini sezilarli darajada oshirishi
mumkin" degan fikrini tasdiqlaydi.
Qisqacha aytganda nafaqat o'xshashliklarni, balki tadqiqot natijalari va
adabiyotlardagi qarashlar o'rtasidagi farqlarni ham tahlil qilish muhimdir. Agar
tadqiqotda adabiyotlarda kam o'rganilgan yoki yangi jihatlar aniqlangan bo'lsa, bu
alohida ta'kidlanishi kerak.
Xulosa va takliflar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
115
ISSN:3030-3613
O‘zbekiston Respublikasida davlat xaridlari tizimi uch bosqichda rivojlanib
keldi. Dastlabki yillarda bu jarayon aniq huquqiy asosga ega bo‘lmagan. 2018-yilda
472-sonli qonunning qabul qilinishi davlat xaridlarini tartibga solishga xizmat qildi.
Biroq, mazkur qonun bozor mexanizmlariga yetarlicha mos kelmaganligi sababli
2021-yilda 684-sonli qonun qabul qilindi. Yangi qonun elektron xaridlar tizimini joriy
etish, shaffoflikni oshirish va korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha muhim qadam
bo‘ldi.
Bugungi kunda davlat xaridlari raqamlashtirilgan, xalqaro me’yorlarga
yaqinlashmoqda va samaradorlik ortib bormoqda. Shunga qaramay, ba’zi
kamchiliklar hali ham mavjud bo‘lib, davlat xaridlarini yanada takomillashtirish
zarurati saqlanib qolmoqda.
Takliflar
1.
Elektron tizimlarni yanada takomillashtirish
-
Xarid platformalarini funksional imkoniyatlarini kengaytirish va
avtomatlashtirish darajasini oshirish.
-
Sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili asosida tenderlar shaffofligini
yanada kuchaytirish.
2.
Korrupsiyaga qarshi kurash choralarini kuchaytirish
-
Davlat
xaridlarida
ishtirok
etuvchi
subyektlarning
manfaatlar
to‘qnashuvini oldini olish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar ishlab chiqish.
-
Xarid jarayonlarini nazorat qiluvchi mustaqil mexanizmlar joriy etish.
3.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash
-
Davlat xaridlarida mahalliy ishlab chiqaruvchilarga ustuvorlik berish
orqali milliy iqtisodiyotni mustahkamlash.
-
Mahalliy kompaniyalarning xalqaro standartlarga javob beradigan
mahsulotlar ishlab chiqarishiga rag‘bat yaratish.
4.
Xalqaro tajribalarni o‘rganish va qo‘llash
-
Jahon banki, BMT va boshqa xalqaro tashkilotlarning davlat xaridlari
bo‘yicha ilg‘or tajribalarini amaliyotga joriy etish.
-
Xalqaro elektron xarid tizimlariga integratsiyalashish orqali O‘zbekiston
davlat xaridlarining raqobatbardoshligini oshirish.
5.
Davlat xaridlari jarayonida jamoatchilik ishtirokini kengaytirish
-
Davlat xaridlari bo‘yicha axborotlarni ochiq ma’lumotlar portallarida
e’lon qilish orqali shaffoflikni ta’minlash.
-
Nodavlat tashkilotlar va fuqarolik jamiyati institutlarining nazorat
mexanizmlarini kuchaytirish.
Bu takliflarning amalga oshirilishi davlat xaridlari tizimini yanada samarali,
shaffof va korrupsiyadan xoli bo‘lishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda davlat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
116
ISSN:3030-3613
xaridlarini rivojlantirish orqali iqtisodiyotning barqaror o‘sishiga hissa qo‘shish
mumkin.
Adabiyotlar ro'yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 22.04.2021 yildagi O‘RQ-684-son
2.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 09.04.2018 yildagi O‘RQ-472-son
3.
Arrowsmith, S., & Davies, A. (2013).
Principles of Public Procurement
. Tottel
Publishing.
4.
Thai, K. V. (2009).
International Handbook of Public Procurement
. CRC Press.
5.
McCrudden, C. (2007). Buying Social Justice: Equality in Public
Procurement.
Oxford Journal of Legal Studies
,
27
(1), 27-57.
6.
Snider, K. F., & Thai, K. V. (2018).
Public Procurement and Contract
Administration: A 21st Century Perspective
. Routledge.
7.
Kenneth Lysons va Brian Farringtonning “Procurement and Supply Chain
Management”
8.
Peter Baily, David Farmer, Barry Crocker, David Jessop va David Jones
“Procurement Principles and Management”
9.
Stephen Guthning “Project Procurement Management: A Guide to Structured
Procurements”
