T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
41
ISSN:3030-3613
AVTOMOBIL SHINALARINING TURLARI VA KLASSIFIKATSIYASI
Ilmiy rahbar: “Avtomobilsozlik va transport” kafedrasi
dosenti
I.S.Qosimov
Qulliyev Behzodbek
Andijon davlat texnika instituti
“Energiya mashinasozligi” yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Avtomobil
shinalari,
transport
vositalarining
muhim
komponentlaridan biri bo‘lib, ularning xavfsizligi, qulayligi va ishlash
samaradorligini ta’minlaydi. Ushbu maqolada avtomobil shinalarining turlari va
klassifikatsiyasi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shinalar turli xil materiallar,
dizayn va texnologiyalar asosida ishlab chiqariladi, bu esa ularning ishlash
sharoitlariga mos kelishini ta’minlaydi. Shinalarni klassifikatsiya qilishda ularning
o‘lchamlari, naqshlari, ishlatilish maqsadi va boshqa xususiyatlari inobatga olinadi.
Maqola shinalarning asosiy turlari — yozgi, qishki va barcha mavsumli shinalar,
shuningdek, sport va yo‘l tanlamas shinalarini o‘z ichiga oladi. Har bir tur
uchun
afzalliklar va kamchiliklar ko‘rib chiqiladi, shuningdek, to‘g‘ri tanlov qilish uchun
tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
avtomobil shinalari, shina turlari, klassifikatsiya, yozgi shinalar,
qishki shinalar, barcha mavsumli shinalar, sport shinalari, yo‘l tanlamas shinalar,
o‘lchamlar, naqshlar, ishlatish maqsadi, xavfsizlik.
Kirish.
Avtomobil shinalari transport vositalarining eng muhim tarkibiy
qismlaridan biridir. Ular nafaqat yo‘l bilan aloqani ta’minlaydi, balki haydash
xavfsizligi, qulayligi va avtomobilning umumiy samaradorligiga ham bevosita ta’sir
qiladi. Shinalar turli iqlim sharoitlari, avtomobil turlari va foydalanish maqsadlariga
qarab tasniflanadi. Ushbu maqolada shinalarning asosiy turlari, klassifikatsiyasi, texnik
xususiyatlari, ishlab chiqarish jarayoni, ekologik ta’siri va tarixiy rivojlanishi kabi
mavzular batafsil yoritiladi.
Shinalar foydalanish mavsumiga qarab yozgi, qishki va universal turlarga
bo‘linadi. Yozgi shinalar issiq havo sharoitlarida foydalanish uchun mo‘ljallangan
bo‘lib, harorat 7°C dan yuqori bo‘lganda eng yaxshi samaradorlikni ko‘rsatadi. Ular
qattiq kauchuk aralashmasidan tayyorlanadi, bu esa shinalarning aşınishini kamaytiradi
va yuqori haroratlarda chidamliligini oshiradi. Protektor naqshlari odatda silliq va
simmetrik bo‘lib, quruq yo‘llarda maksimal aloqa maydonini ta’minlaydi. Nam
yo‘llarda suvni chiqarib yuborish uchun maxsus kanallar (grooves) mavjud. Masalan,
Michelin Pilot Sport 4 modeli yuqori tezlikda barqarorlik va yo‘l bilan mustahkam
aloqa uchun mashhur. Yozgi shinalar yoqilg‘i tejamkorligini oshiradi, chunki ularning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
42
ISSN:3030-3613
aylanish qarshiligi past bo‘ladi. Biroq, sovuq havoda qattiqlashib, elastikligini
yo‘qotadi, bu esa tormoz masofasini uzaytiradi.
Qishki shinalar sovuq iqlim sharoitlari, qor va muzli yo‘llar uchun maxsus ishlab
chiqariladi. Ularning kauchuk aralashmasi yumshoqroq bo‘lib, -40°C gacha bo‘lgan
haroratlarda ham moslashuvchanligini saqlaydi. Protektorlarida chuqur naqshlar va
lamellar (kichik kesiklar) mavjud bo‘lib, bu qor va muzda yaxshi ushlashni
ta’minlaydi. Masalan, Nokian Hakkapeliitta 10 modeli qattiq qish sharoitlarida
sinovdan o‘tgan. Qishki shinalar ba’zi mamlakatlarda qonuniy talab sifatida
qo‘llaniladi, masalan, Germaniyada qishda maxsus belgilangan shinalarsiz haydash
jarimaga sabab bo‘ladi. Ular xavfsizlikni oshiradi, lekin issiq havoda tez aşınadi va
shovqin darajasi yuqori bo‘ladi.
Universal (barcha mavsumli) shinalar: Universal shinalar yil davomida
foydalanish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, o‘rtacha iqlim sharoitlarida qulaylik yaratadi.
Ularning kauchuk aralashmasi yozgi va qishki shinalarning o‘rtacha xususiyatlarini
birlashtiradi. Protektor naqshlari o‘rtacha chuqurlikda bo‘lib, quruq, nam va engil qorli
yo‘llarda ishlay oladi. Goodyear Vector 4Seasons Gen-3 kabi modellar ushbu toifada
yetakchi hisoblanadi.
Afzalliklari: mavsumiy almashuvga hojat yo‘q, bu esa xarajatlarni kamaytiradi.
Kamchiliklari: ekstremal sharoitlarda (qattiq qor yoki juda issiq havo) maxsus
shinalarga nisbatan zaifroq.
Tur
Mavsum Kauchuk
turi
Protektor Afzalliklari Kamchiliklari
Yozgi
shinalar
Yoz
Qattiq
Silliq,
sekis
Tezlikda
barqarorlik,
tejamkorlik
Qishda
samarasiz
Qishki
shinalar
Qish
Yumshoq
Chuqur,
lamelli
Qor va
muzda
ushlash
Issiqda tez
eskiradi
Universal
shinalar
Yil
davomida
O‘rtacha
O‘rtacha
chuqurlik
Iqtisodiy,
ko‘p qirrali
Ekstremal
sharoitda zaif
Shinalarning konstruktsiyasi bo‘yicha klassifikatsiyasi
Shinalar ichki tuzilishiga
qarab diagonal va radial turlarga bo‘linadi.
Diagonal shinalar: Diagonal shinalarda kord qatlamlari (poliester yoki neylon
iplar) diagonal burchak ostida joylashgan. Bu konstruktsiya shinalarni mustahkam
qiladi va ularni og‘ir yuklarga chidamli qiladi. 20-asrning birinchi yarmida diagonal
shinalar avtomobilsozlikda asosiy tur edi, lekin hozirda ular asosan qishloq xo‘jaligi
texnikalari (traktorlar) va eski yuk mashinalari uchun ishlatiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
43
ISSN:3030-3613
Afzalliklari: arzon narx va mustahkamlik. Kamchiliklari: yo‘l bilan aloqa
maydoni kichik, bu esa barqarorlikni pasaytiradi; shuningdek, yoqilg‘i sarfi yuqori va
tezlikka moslashuvi past.
Radial shinalar: Radial shinalarda kord qatlamlari shina markazidan tashqariga
radial tarzda joylashgan. Bu tuzilish shinalarga elastiklik beradi va yo‘l bilan aloqa
maydonini kengaytiradi. Zamonaviy avtomobillarning 95% dan ortig‘i radial shinalar
bilan jihozlanadi. Ular yoqilg‘i tejamkorligini oshiradi, chunki aylanish qarshiligi past
bo‘ladi. Masalan, Bridgestone Potenza radial shinalarning mashhur namunasi
hisoblanadi.
Afzalliklari: yuqori tezlikda barqarorlik, uzoq xizmat muddati. Kamchiliklari:
ishlab chiqarish narxi yuqori.
Jadval: Diagonal va radial shinalarning taqqoslanishi:
Tur
Kord
joylashuvi
Foydalanish
sohasi
Afzalliklari
Kamchiliklari
Diagonal
Diagonal
Eski
mashinalar,
texnikalar
Mustahkamlik,
arzon narx
Zaif
barqarorlik,
yuqori sarf
Radial
Radial
Zamonaviy
avtomobillar
Elastiklik,
tejamkorlik
Yuqori narx
Shinalarning foydalanish maqsadi bo‘yicha turlari
. Shinalar avtomobil turi va
foydalanish maqsadiga qarab tasniflanadi.
Yengil avtomobil shinalari: Yengil avtomobillar (sedanlar, hatchbeklar,
krossoverlar) uchun shinalar eng keng tarqalgan turdir. Ular qulaylik, jim ishlash va
yoqilg‘i tejamkorligiga e’tibor qaratib ishlab chiqariladi. Masalan, Continental
PremiumContact 6 modeli shahar haydash uchun ideal.
Yuk mashinalari uchun shinalar: Yuk mashinalari va avtobuslar uchun shinalar
og‘ir yuklarni ko‘tarishga mo‘ljallangan. Ular qalin devorlarga va mustahkam kord
qatlamlariga ega. Michelin X Line Energy uzoq masofalarda tejamkorlik va
chidamlilik bilan ajralib turadi.
Sport shinalari: Sport shinalari yuqori tezlik va manevrlik uchun mo‘ljallangan.
Ular past profilli bo‘lib, yo‘l bilan maksimal aloqa ta’minlaydi. Pirelli P Zero modeli
Formula-1 texnologiyalaridan ilhomlanib yaratilgan.
Yo‘ltanlamas shinalar: Yo‘ltanlamas (off-road) shinalar qishloq yo‘llari, loy va
toshli zaminlar uchun mo‘ljallangan. BFGoodrich All-Terrain T/A KO2 modeli og‘ir
sharoitlarda yuqori chidamlilik ko‘rsatadi.
Shinalarning o‘lchami va texnik xususiyatlari.
Shinalar o‘lchami sidewall’da
ko‘rsatiladi, masalan, 205/55 R16:
-205: Kenglik (mm).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
44
ISSN:3030-3613
-55: Profil balandligi kenglikning 55% ini tashkil qiladi.
-R: Radial konstruktsiya.
-16: Disk diametri (dyuym).
Yuk indeksi (masalan, 91 – 615 kg) va tezlik indeksi (masalan, H – 210 km/soat)
ham muhim ko‘rsatkichlardir.
Shinalarning ishlab chiqarish jarayoni, shinalar murakkab texnologik jarayon
orqali ishlab chiqariladi:
-Kauchuk aralashmasini tayyorlash: Tabiiy va sintetik kauchuk, uglerod qorasi va
kimyoviy qo‘shimchalar aralashtiriladi.
-Kord qatlamlarini shakllantirish: Poliester, neylon yoki po‘lat simlar shina
skeletini hosil qiladi.
-Protektor qoliplash: Maxsus mashinalarda protektor naqshlari shakllantiriladi.
-Vulkanizatsiya: Shinalar 150-170°C haroratda qizdirilib, mustahkamlanadi.
Shinalar brendlari taqqoslanishi:
-Michelin: Chidamlilik va tejamkorlik bilan mashhur.
-Bridgestone: Yuqori tezlik va sport shinalari bo‘yicha yetakchi.
-Goodyear: Universal shinalarda kuchli.
Jadval: Mashhur shina brendlari
Brend
Afzalliklari
Mashhur model
Michelin
Chidamliklik,
tejamkorlik
Pilot sport 4
Bridgestone
Tezlik, barqarorlik
Potenza RE-71R
Goodyear
Ko‘p qirrali
Vector 4Seasons Gen-3
Shinalarning ekologik ta’siri: Shinalar ishlab chiqarishda katta miqdorda resurslar
(neft, suv) sarflanadi. Eski shinalar qayta ishlanmasa, atrof-muhitga zarar keltiradi.
Hozirda shinalarni maydalab, yo‘l qoplamalari yoki kauchuk plitkalar tayyorlashda
foydalanilmoqda.
Shinalarning tarixiy rivojlanishi:
-1844: Charlz Guddiyr kauchukni vulkanizatsiya qilish usulini ixtiro qildi.
-1888: Jon Danlop pnevmatik shinani yaratdi.
-1940-yillar: Radial shinalar paydo bo‘ldi.
Xulosa
. Avtomobil shinalari avtomobilsozlik sohasining muhim qismi bo‘lib,
ularning turlari va klassifikatsiyasi haydash sharoitlari, avtomobil turlari va
foydalanish maqsadlariga qarab aniq tanlanadi. Ushbu maqolada shinalarning
mavsumiy turlari (yozgi, qishki va universal), konstruktsiyasi (diagonal va radial),
foydalanish sohasi (yengil avtomobillar, yuk mashinalari, sport va yo‘ltanlamas
shinalar), texnik xususiyatlari, ishlab chiqarish jarayoni, brendlar taqqoslanishi,
ekologik ta’siri va tarixiy rivojlanishi kabi jihatlari batafsil yoritildi. Har bir shina turi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
45
ISSN:3030-3613
o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega bo‘lib, haydovchilar uchun eng muhimi
ularning ehtiyojlari va iqlim sharoitlariga mos variantni tanlashdir. To‘g‘ri shina
tanlash avtomobilning xavfsizligi, samaradorligi va chidamliligiga bevosita ta’sir
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qosimov, I. S., and Qulliyev Behzodbek. "AVTOMOBIL SHINALARINI
ISHLAB
CHIQARISHNING
ZAMONAVIY
TEXNOLOGIK
JARAYONLARI."
TADQIQOTLAR
58.3 (2025): 29-31.
2.
Каримходжаев, Н., and И. С. Косимов. "РАЗРАБОТКА И ПРИМЕНЕНИЕ
ЗАКОНОМЕРНОСТЕЙ ПРОЦЕССОВ ВОССТАНОВЛЕНИЯ ЭЛЕМЕНТОВ
ДВИГАТЕЛЯ."
Educational Research in Universal Sciences
3.9 (2024): 18-26.
3.
Michelin Technical Guide (2022). Tire Technology and Performance. Clermont-
Ferrand: Michelin Group.
4.
Bridgestone Corporation (2021). Annual Report on Tire Manufacturing and
Sustainability. Tokyo: Bridgestone Press.
5.
Goodyear Tire & Rubber Company (2019). All-Season Tire Development. Akron,
OH: Goodyear Publications.
