T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
320
ISSN:3030-3613
PORTLATISH JIHOZLARI EKSPERTIZASING OBYEKTLARI VA
ULARNING TADQIQOT JARAYONIDA YUZAGA KELADIGAN
MUAMMOLAR
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi Kriminalistik
ekspertizalar kafedrasi dotsenti, mayor
Zulfiqorov Abduvaxob Abdumalik o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
kunduzgi ta’lim 2-o‘quv kursi 229-guruh kursanti, safdor
Ozodboyev Umidjon Qurbonnazar o‘g‘li
Annotatsiya:
Portlatish jihozlari ekspertizasi portlatish jarayonlarida
foydalaniladigan jihozlar va uskunalarning xavfsizligini va samaradorligini ta'minlash
uchun muhim o'rin tutadi. Bu ekspertiza jarayoni portlovchi moddalar, detonatorlar,
boshqaruv tizimlari va xavfsizlik mexanizmlarining to'g'ri ishlashini tekshiradi.
Tadqiqotlar davomida yuzaga keladigan muammolar orasida texnik noaniqliklar,
portlovchi moddalar tarkibining noto'g'ri tahlili, xavfsizlik standartlariga muvofiqlik,
monitoring tizimlarining samaradorligi va normativ-huquqiy hujjatlarning to'liqligi
kabi qiyinchiliklar mavjud. Ushbu muammolarni hal qilish uchun mutaxassislarning
chuqur tahlil va monitoring yondoshuvi talab qilinadi, chunki portlatish jarayonlaridagi
xatoliklar katta xavflarga olib kelishi mumkin.
Аннотация:
Опыт работы со взрывным оборудованием необходим для
обеспечения безопасности и эффективности оборудования и инструментов,
используемых в процессах взрывных работ. В ходе этого процесса проверки
проверяется
правильность
функционирования
взрывчатых
веществ,
детонаторов, систем управления и механизмов безопасности. К проблемам,
возникающим при проведении исследований, относятся технические
неопределенности, неправильный анализ состава взрывчатых веществ,
соблюдение норм безопасности, эффективность систем контроля, полнота
нормативно-правовых документов. Решение этих проблем требует углубленного
анализа и мониторинга со стороны экспертов, поскольку ошибки в процессах
взрывных работ могут привести к серьезным рискам.
Annotation:
Blasting equipment expertise is essential to ensure the safety and
efficiency of equipment and tools used in blasting processes. This examination process
checks the proper functioning of explosives, detonators, control systems and safety
mechanisms. Problems that arise during research include technical uncertainties,
incorrect analysis of the composition of explosives, compliance with safety standards,
the effectiveness of monitoring systems, and the completeness of regulatory and legal
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
321
ISSN:3030-3613
documents. Solving these problems requires an in-depth analysis and monitoring
approach by experts, as errors in blasting processes can lead to major risks.
Kalit so’zlar:
Portlatish jihozlari ekspertizasi, obyektlar, tadqiqot jarayoni,
texnik holat, xavfsizlik, portlovchi moddalar, detonatorlar, boshqaruv tizimlari,
xavfsizlik standartlari, monitoring tizimi, normativ hujjatlar, muammolar, texnik
noaniqliklar, tarkib tahlili, normativ muvofiqlik, huquqiy talablar, samaradorlik, xavf-
xatarlar, ekspluatatsiya, texnik tahlil, xavfsizlik qoidalari, jihozlar holati, materiallar
bardoshliligi.
Kirish:
Portlatish jihozlari ekspertizasi – portlatish jarayonlarida foydalaniladigan
jihozlar va uskunalarning texnik holatini, xavfsizlikni va samaradorlikni ta'minlash
uchun amalga oshiriladigan kompleks tekshiruvdir. Ushbu ekspertiza jarayonida
portlovchi moddalar, detonatorlar, boshqaruv tizimlari va xavfsizlik mexanizmlarining
to'g'ri ishlashi, shuningdek, me'yoriy hujjatlarning mavjudligi va mosligi aniqlanadi.
Portlatish jarayonlari ko'plab sanoat sohalarida, ayniqsa, tog'-kon, qurilish va
geologiya tarmoqlarida keng qo'llaniladi, shuning uchun xavfsizlik va texnik
ishonchlilikni ta'minlashning ahamiyati katta.
Ekspertiza jarayonida yuzaga keladigan muammolar ko'pincha texnik
noaniqliklar, portlovchi moddalar tarkibining to'g'ri tahlil qilinmasligi, xavfsizlik
standartlariga rioya qilinmasligi va monitoring tizimlarining samaradorligi bilan
bog'liq bo'ladi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun mutaxassislarning yuqori
darajadagi bilimlari va tizimli yondoshuvi zarur. Shunday qilib, portlatish jihozlari
ekspertizasi nafaqat texnik tahlilni, balki xavfsizlik va me'yoriy talablarga moslikni
ta'minlashda ham muhim rol o'ynaydi.
1.
Portlatish jihozlari ekspertizasining obyektlari
Portlatish jihozlari ekspertizasining obyektlari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1.
Portlatish usullari va jihozlari:
o
Portlatish vositalari: maxsus portlovchi moddalar, detonatorlar, kabel
tizimlari, detonatsiya uskunalari.
o
Portlatish moslamalari: boshqaruv panellari, masofadan boshqarish
tizimlari, va boshqalar.
2.
Xavfsizlik va Boshqaruv Tizimlari:
o
Portlatish jarayonini monitoring qilish uchun mo'ljallangan tizimlar.
o
Portlatish xavfsizlik uskunalari: portlovchi moddalarni xavfsiz saqlash,
portlatish jarayonining nazorati.
3.
Tashqi Va Ichki Xavfli Faktorlar:
o
Yoqilg'i va portlovchi moddalar bilan ishlashdagi xavf-xatarlarni o'rganish.
o
Uskunaning materiallar va mexanizmlarining yaxlitligi va bardoshliligi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
322
ISSN:3030-3613
Portlatish jihozlari ekspertizasining obyektlari, portlatish jarayonida
ishlatiladigan va xavfsizlikni ta'minlash uchun tekshiriladigan jihozlar va uskunalar
to'plamidan iborat. Bu obyektlar portlatish jarayonining samaradorligi, xavfsizligi va
qonuniy talablar asosida ishlashini ta'minlashga xizmat qiladi. Portlatish jihozlari
ekspertizasi quyidagi obyektlarni o'z ichiga oladi:
1.
Portlovchi moddalar
: Portlatish jarayonida ishlatiladigan barcha turdagi
portlovchi moddalar, shu jumladan, o'qlovchi moddalar, trinitrotoluol (TNT) kabi
portlovchi moddalar, va ularning saqlash sharoitlari. Moddalar tarkibi, ularning sifatini
ta'minlash uchun zarur bo'lgan maxsus saqlash, tashish va qo'llash shartlari ham
ekspertiza predmetidir.
2.
Detonatorlar
: Portlatish jarayonini boshlash uchun ishlatiladigan
detonatorlar va boshqa turdagi portlovchi mexanizmlar. Detonatorlarning ishlashini va
xavfsizligini tekshirish, ularning turg'unligini va tezlikda ishlashini ta'minlash
muhimdir.
3.
Boshqaruv tizimlari
: Portlatish jarayonini boshqaruvchi mexanik va
elektron tizimlar. Bunga portlatish uskunalarini masofadan boshqarish tizimlari,
signalizatsiya va monitoring tizimlari kiradi. Boshqaruv tizimlarining to'g'ri ishlashi
xavfsizlikni ta'minlashda asosiy omil hisoblanadi.
4.
Xavfsizlik uskunalari
: Portlatish jarayonida xavfsizlikni ta'minlash uchun
ishlatiladigan uskunalar. Bunga portlovchi moddalarni xavfsiz saqlash uchun
ishlatiladigan konteynerlar, portlashdan himoyalovchi qoplamalar va yong'inni
o'chirish tizimlari kiradi.
5.
Monitoring va nazorat tizimlari
: Portlatish jarayonini kuzatib borish va
natijalarni nazorat qilish uchun ishlatiladigan sensorlar, kameralar va boshqa
monitoring uskunalari. Ushbu tizimlar portlatishning xavfsizligini va muvaffaqiyatini
ta'minlashda yordam beradi.
6.
Tashqi va ichki omillarni baholash tizimlari
: Portlatish jarayonining
samaradorligini va xavfsizligini ta'minlash uchun tashqi omillar (masalan, harorat,
namlik) va ichki omillar (portlovchi moddalar bilan aloqada bo'lgan materiallar)
ta'sirini baholash uchun ishlatiladigan uskunalar.
Portlatish jihozlari ekspertizasi, ya'ni portlovchi moddalar va ularning
ekspluatatsiyasi bilan bog'liq jihozlarning tekshirilishi, xavfsizlikni ta'minlash
maqsadida amalga oshiriladi. Bunday ekspertiza jarayonida bir qancha muammolar
yuzaga kelishi mumkin:
1.
Texnik
noto'g'ri
ko'rsatkichlar
:
Portlatish
jihozlarining
texnik
xususiyatlarini aniq aniqlash qiyin bo'lishi mumkin, chunki ular murakkab
konstruktsiyalarga ega va vaqt o'tishi bilan o'zgarishi mumkin.
2.
Sertifikatlash va standartlarga muvofiqlik
: Portlatish jihozlari uchun
maxsus xavfsizlik sertifikatlari va standartlari mavjud. Lekin ba'zi hollarda, ushbu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
323
ISSN:3030-3613
jihozlar ko'rsatilgan talablar va standartlarga mos kelmasligi mumkin. Shu bilan birga,
ba'zi hududlarda ushbu standartlarning yangilanishi va ularning qabul qilinishi ham
kechikishi mumkin.
3.
Materiallar va komponentlarning sifati
: Portlatish jihozlarining ishlashiga
ta'sir etuvchi asosiy omillardan biri — ularning tarkibidagi materiallar. Ekspertiza
jarayonida materiallar sifati, ularning uzoq muddatli ekspluatatsiyadagi bardoshliligi
va xavfsizlikka ta'siri to'g'risida aniq xulosalarga kelish qiyin bo'lishi mumkin.
4.
Ishlab
chiqaruvchi
ma'lumotlarining
etishmasligi
:
Portlatish
jihozlarining xavfsiz ishlashini tekshirishda ishlab chiqaruvchining qo'llanmalari va
texnik hujjatlari juda muhim. Ammo ba'zan ushbu ma'lumotlar to'liq bo'lmasligi yoki
yangilanmagan bo'lishi mumkin.
5.
Dinamik yuk va stress testlari
: Portlatish jihozlarini tekshirayotganda,
ularning ish faoliyatini muammosiz bajarishi uchun yuk va stress testlari o'tkazilishi
zarur. Ammo bu jarayon, ayniqsa, katta o'lchamli va qiyin sharoitda ishlovchi jihozlar
uchun ko'proq vaqt va resurs talab qilishi mumkin.
6.
Xavfsizlik choralarining samaradorligi
: Portlatish jihozlari bilan bog'liq
ekspertiza jarayonida, xavfsizlikni ta'minlash uchun olib boriladigan chora-
tadbirlarning samaradorligi doim tekshirilishi kerak. Biroq, ba'zida xavfsizlik
protokollarining bajarilishi yoki ular bilan bog'liq muammolar aniq bo'lmasligi
mumkin.
7.
Odam omili
: Ekspertiza jarayonida mutaxassislarning tajribasi va malakasi
ham muhim. Yomon o'qitilgan yoki tajribasiz ekspertlar noto'g'ri xulosalar chiqarishi
yoki tekshiruvni noto'g'ri olib borishi mumkin.
Xulosa:
Portlatish jihozlari ekspertizasi jarayonida, obyektlar va tadqiqotlar bir-biri
bilan chambarchas bog'liq va xavfsizlikni ta'minlash uchun yuqori aniqlik va tajriba
talab etadi. Ekspertiza jarayonida texnik xususiyatlar, materiallar, xavfsizlik
choralarining samaradorligi va ishlab chiqaruvchi hujjatlari muhim rol o'ynaydi. Har
qanday muammo xavfsizlikka to'sqinlik qilishi mumkin, shuning uchun har bir
muammo tizimli tarzda hal qilinishi va barcha me'yorlar to'liq bajarilishi kerak.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
2.
Vikipedia internet ma'lumotlar portali
3.
Lex.uz normativ-hujjatlar sayti
4.
Vazirlar Mahkamasi qarorlari
5.
O'z.Res.IIV Akademiyasi Axborot resurslar markazi
