T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
239
ISSN:3030-3613
STRESSNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Niyozova Feruza Boboyevna
Qashqadaryo viloyati Qarshi tumani 12-sonli
umumtaʼlim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hozirgi kundagi asosiy muammolardan biri
boʻlgan insonlarning ruhiy muammolari, stress haqida yoritilgan. Shu bilan birgalikda
maqolada umumiy olingan ma’lumotlarga asoslanib bir qancha yechimlari ham keltirib
oʻtilgan.
Kalitsoʻzlar:
Stress, ruhiy muammolar, muvaffaqiyat,muvaffaqiyatszlik,
jismoniy mashqlar, psixologik chidamlilik, ijtimoiy muhit, shax xususiyatlari.
KIRISH
Hamma buni boshidan kechirgan, hamma bu haqda gapiradi, lekin stress nima
ekanligini deyarli hech kim tushunmaydi. Koʻp soʻzlar modaga aylanadi, agar ilmiy
tadqiqotlar kundalik xulq-atvorga yoki hayotning asosiy masalalari haqidagi fikrimizga
ta'sir qiladigan yangi tushunchaning paydo boʻlishiga olib keladi. "Darvin
evolyutsiyasi", "allergiya" yoki "psixoanaliz" atamalari yashash xonalarida va mexnat
suhbatlarida allaqachon oʻz choʻqqisiga chiqqan. Ammo bunday suhbatlarda aytilgan
fikrlar kamdan -kam hollarda bu tushunchalarni kiritgan olimlarning ishini oʻrganishga
asoslangan. Hozirgi kunda ma'muriy yoki dispetcherlik ishining stressi, atrof -
muhitning ifloslanishi, nafaqaga chiqish, jismoniy stress, oiladagi muammolar yoki
qarindoshining oʻlimi haqida koʻp gapirilmoqda. Ammo oʻz e'tiqodlarini himoya
qiladigan qizgʻin munozarachilarning koʻpi "stress" atamasining asl ma'nosini va uning
mexanizmlarini izlaydilar. Koʻp odamlar stress va xafagarchilik oʻrtasida farq borligini
hech oʻylamaganlarmi? Stress soʻzi, muvaffaqiyat, muvaffaqiyatsizlik va baxt kabi, har
xil odamlar uchun har xil ma'noga ega. Shuning uchun, uning ta'rifini berish juda qiyin,
garchi u bizning kundalik nutqimizga kirgan boʻlsa.
Stress-bu tananing har qanday talabga oʻziga xos boʻlmagan javobidir. Bu ta'rifni
tushunish uchun, avvalo, oʻziga xos boʻlmagan soʻz bilan nimani nazarda
tutayotganimizni tushuntirishimiz kerak, tanaga berilgan har bir talab qaysidir ma'noda
oʻziga xos yoki oʻziga xosdir. Sovuqda biz koʻproq issiqlikni chiqarish uchun
qaltiraymiz va teridagi qon tomirlari torayib, tananing sirtidan issiqlik yoʻqotilishini
kamaytiradi. Biz quyoshda terlaymiz va terning bugʻlanishi bizni sovutadi.
Agar biz juda koʻp shakar iste'mol qilgan boʻlsak va qondagi qand miqdori
me'yordan oshsa, biz qondagi qand miqdori normal holatga qaytishi uchun bir qismini
chiqarib tashlaymiz, qolganini kuydiramiz. Zinadan maksimal tezlikda yugurish kabi
mushaklarning harakatlari mushaklar va yurak -qon tomir tizimiga katta talablar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
240
ISSN:3030-3613
qoʻyadi. Mushaklar bu gʻayrioddiy ish uchun qoʻshimcha energiya manbaiga muhtoj,
shuning uchun yurak urishi tezlashadi va kuchayadi, yuqori qon bosimi qon tomirlarini
kengaytiradi va mushaklarga qon oqimini yaxshilaydi. Har bir dori va gormon oʻziga
xos ta'sir koʻrsatadi. Diuretiklar siydik miqdorini oshiradi, adrenalin gormoni yurak
urish tezligini oshiradi va qon bosimini koʻtaradi, insulin gormoni esa shakarni
pasaytiradi. Biroq, ular tanadagi qanday oʻzgarishlarga olib kelmasin, bu agentlarning
barchasida umumiylik bor. Ular restrukturizatsiyani talab qilmoqdalar. Bu talab oʻziga
xos emas, u nima boʻlishidan qat'i nazar, yuzaga kelgan qiyinchiliklarga moslashishdan
iborat.
Stressga munosabat nuqtai nazaridan, biz duch keladigan vaziyat yoqimli yoki
yoqimsiz boʻlishi muhim emas. Qayta qurish yoki moslashishga boʻlgan ehtiyojning
intensivligi muhim. Biroq bu shunday miqdoriy biokimyoviy oʻlchovlar shuni
koʻrsatadiki, ba'zi reaktsiyalar oʻziga xos emas va ta'sir qilishning barcha turlari uchun
bir xil boʻladi. Uzoq vaqt davomida tibbiyot bunday stereotipik javob mavjudligini tan
olmadi. Turli vazifalar, aslida hamma vazifalar bir xil fidoyilikni talab qilishi kulgili
tuyuldi. Ammo agar siz bu haqda oʻylayotgan boʻlsangiz, unda kundalik hayotda oʻziga
xos hodisalar bir vaqtning oʻzida umumiy oʻziga xos boʻlmagan xususiyatlarga ega
boʻlgan shunga oʻxshash vaziyatlar koʻp uchraydi.
Jismoniy mashqlarni boshlash uchun siz boshlangʻich pozitsiyasini egallashingiz
kerak: orqa tomon yotib, oyoqlari bir -biridan yoyilib, oyoq barmoqlari tashqariga
burildi, qoʻllar tanasi boʻylab erkin yotadi (kaftlar yuqoriga). Bosh biroz orqaga
tashlangan. Butun vujudi boʻshashadi, koʻzlari yumiladi, burun orqali nafas oladi.
Quyidagi vaziyatda stressdan halos boʻlish va dam olish mashqlariga misollar
keltirilgan:
1. Koʻzlaringizni yumib, taxminan 2 daqiqa harakatsiz yoting. Siz turgan xonani
tasavvur qilishga harakat qiling. Birinchidan, butun xonani (devorlar boʻylab) aqliy
yurishga harakat qiling, soʻngra tananing butun perimetri boʻylab - boshdan to
tovongacha va orqada harakat qilish.
2.Nafasingizni diqqat bilan kuzatib turing, burun orqali nafas olayotganingizni
passiv ravishda anglab oling. Siz nafas olayotgan havo siz chiqarayotgan havodan bir
oz sovuqroq ekanligiga e'tibor berishlik. Nafas olishingizga 1-2 daqiqa e'tiboringizni
qarating. Boshqa hech narsa haqida oʻylamaslikka harakat qilish.
3. Sayoz nafas oling va nafasingizni bir zum ushlab turing. Shu bilan birga, butun
mushaklarni bir necha soniya davomida keskin tarang qilib, butun tanadagi
kuchlanishni sezishga harakat qilish. Nafas olayotganda dam olish va 3 marta
takrorlash.
Oddiy sharoitda hech kim nafas olish haqida oʻylamaydi yoki eslamaydi. Ammo,
negadir, me'yordan chetga chiqish paydo boʻlganda, toʻsatdan nafas olish qiyinlashadi.
Nafas olish qiyinlashib, ogʻirlashib, stress yoki stress bilan kechadi. Va aksincha,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
241
ISSN:3030-3613
kuchli qoʻrquv, biror narsani keskin kutish bilan odamlar beixtiyor nafaslarini ushlab
turadilar (nafaslarini ushlab turadilar). Biror kishi nafasni ongli ravishda nazorat qilib,
uni tinchlantirish, kuchlanishni engillashtirish uchun ishlatishi mumkin - mushak va
ruhiy, shuning uchun nafasni avtoregulyatsiya qilish gevşeme va kontsentratsiya bilan
birgalikda stress bilan kurashishning samarali vositasiga aylanishi mumkin. Stressga
qarshi nafas olish mashqlari har qanday pozitsiyada bajarilishi mumkin. Faqat bitta
shart kerak: umurtqa pogʻonasi qat'iy vertikal yoki gorizontal holatda boʻlishi kerak.
Bu tabiiy, erkin, kuchlanishsiz nafas olish, koʻkrak va qorin muskullarini toʻliq
choʻzish imkonini beradi. Boshning toʻgʻri pozitsiyasi ham juda muhim: u boʻyniga
tekis va erkin oʻtirishi kerak.
Boʻshashgan, tik turgan bosh koʻkragini va tananing boshqa qismlarini ma'lum
darajada yuqoriga choʻzadi. Agar hamma narsa tartibda boʻlsa va mushaklar
boʻshashsa, siz doimo nafasingizni erkin boshqarishingiz mumkin. Biz bu erda qanday
nafas olish mashqlari haqida batafsil toʻxtalmaymiz (ularni adabiyotda topish oson),
lekin biz quyidagi xulosalarni beramiz.
Mutaxassislar psixologik chidamlilikka bir qator omillarni, jumladan, ilgari qayd
etilgan nazorat va oʻzini oʻzi qadrlash, shuningdek, tanqidiylik darajasi, optimizm,ichki
qarama-qarshiliklarning mavjudligi, shaxsiy ma'noga ta'sir qiladigan e'tiqodlar va
axloqiy qadriyatlar bilan bogʻliq. stressli vaziyat.[90-96]
Har bir inson stressli vaziyatlarni engish uchun oʻziga xos qobiliyatga ega. Har
bir insonning stressning oʻziga xos "boʻsagi darajasi" bor. Tanqidiylik inson uchun
xavfsizlik, barqarorlik va voqealarni bashorat qilishning ahamiyati darajasini aks
ettiradi. Inson uchun xavfsizlik, barqarorlik va bashorat qilish hissi qanchalik muhim
boʻlsa, u stressli hodisaga shunchalik ogʻriqli boʻladi. Shuningdek, optimistik va
quvnoq insonlar psixologik jihatdan chidamliroq ekanligi qayd etildi. Insonning stressli
hodisaning ma'nosini shaxsiy tushunishi katta ahamiyatga ega. Mashhur psixiatr
V.Frankl oʻz asarlarida (xususan, “Ma’no izlagan odam” kitobida) inson undagi
ma’noni koʻrsa, har qanday narsaga chidashi mumkinligini ishonchli koʻrsatgan. Oʻz-
oʻzini baholash - bu sizning imkoniyatlaringizni baholash. Agar odamlar oʻzlarini va
shunga mos ravishda oʻzlarining qobiliyatlarini etarlicha yuqori baholasalar, ehtimol
ular stressli vaziyatlarni engib oʻtish mumkin va shuning uchun hissiy munosabat
nuqtai nazaridan kamroq qiyin deb bilishadi. Shunday qilib, stress yuzaga kelganda,
oʻzini-oʻzi hurmat qiladigan odamlar oʻzini past baholaydiganlarga qaraganda
yaxshiroq kurashadi, bu ularga oʻz imkoniyatlari haqida qoʻshimcha ma'lumot beradi
va oʻz navbatida, oʻz-oʻzini hurmat qilishni yanada kuchaytirishga yordam beradi.
Xulosa. Qiyin vaziyatlarga duch kelgan odam har kuni atrofidagi jismoniy va
ijtimoiy muhitga moslashadi. Psixologik stress - bu turli xil ekstremal ta'sirlarga
(stressorlarga) javoban yuzaga keladigan keng koʻlamli hissiy holatlar va inson
harakatlariga ishora qilish uchun ishlatiladigan tushuncha. Psixologik stressning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
242
ISSN:3030-3613
rivojlanishiga koʻplab omillar ta'sir qiladi, ular orasida stressli hodisaning
xususiyatlari, voqeani shaxs tomonidan talqin qilish, odamning oʻtmishdagi
tajribasining ta'siri, vaziyatdan xabardorligi (xabardorligi), individual va shaxsiy
xususiyatlar. bir kishining. Oʻz navbatida, stress insonning ruhiy jarayonlariga,
xususan, yuqori ruhiy funktsiyalarga ta'sir qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1.
Ibragimov X.I., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi. Darslik. - T.: Fan va
texnologiyalar nashriyoti, 2008.
2.
Xaydarov F.I., Xalilova N.I. «Umumiy psixologiya» T.: Fan va texnologiyalar 2010
yil.
3.
Yo‘ldoshyev, S., & Sultonaliyeva, G. (2023). SUITSIDAL HOLAT VA UNING
KELIB CHIQISH SABABLARI. Журнал Педагогики и психологии в
современном
образовании,
3(1).
извлечено
от
https://ppmedu.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/view/7726
4.
Yuldashev,
S.,
&
Arakulov,
G.
(2023).
ETHNOPSYCHOLOGICAL
CHARACTERISTICS OF AGGRESSIVE BEHAVIOR IN FAMILY DISPUTES.
International Journal of Contemporary Scientific and Technical Research, (Special
Issue), 81-88.
5.
Джуманов, Ш.З. (2018). Бўлажак ўқитувчининг шахс бўлиб шаклланишида
коммуникатив қобилиятнинг моҳияти.
FarDU–ilmiy xabarlar.–Фарғона
,
5
, 113-
116.
