T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
47
ISSN:3030-3613
DNK EKSPERTIZASI OTKAZISHDA BIOLOGIK IZLARINING
AHAMIYATI
O’zbekiston Respublikasi Ichki ishlar Vazirligi
Akademiyasi Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi Katta o’qituvchisi, pod polkovnik
Haydarov Ilhom
O’zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Akademiyasi kunduzgi ta’lim 2-
bosqich kursanti, safdor
Oribjonov Saidbek Obro’yjon o’g’li
Annotatsiya
DNK ekspetizasi jinoyatlarni ochish va ularni tergov qilishda muhim rol o’ynaydi.
Bu sohada dnk ekspetizasi, ya'ni identifikatsiya va individualizatsiya uchun
ishlatiladigan biologik belgilar, juda muhim ahamiyatga ega. biologik izlarining dnk
ekspertizadagi roli, ayniqsa, aybdor shaxsni aniqlashda, jinoyatga aloqador shaxslarni
tasvirlashda va tasodifiy yoki maqsadli huquqbuzarliklarni o‘rganishda katta ahamiyat
kasb etadi. biologik izlari odatda eng aniq va o‘ziga xos biologik belgilardan biri bo‘lib,
bu ekspertiza turining jinoyatlarni tergov qilishda qo‘llanilishi juda samarali va aniq
natijalarga olib keladi. Dnk yekspertizasining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri
shundaki, har bir insonning bilogik belgilari boshqa shaxslarning bialogik belgilaridan
sezilarli darajada farq qiladi. Shuning uchun biologik izlar jinoyat joylarida qoldirilgan
izlar sifatida, har bir insonni ajratishga yordam beradigan juda aniq bir vosita sifatida
ishlatiladi. Dnk ekspertizasi o‘tkazish, asosan, jinoyatchilikni identifikatsiyalashda va
jinoyatchining ishtirokini tasdiqlashda samarali hisoblanadi. Jinoyat joyidan topilgan
boshqa biologik izlar (masalan, qon yoki soch izlari) ekspertizada ishlatiladi. Ular,
masalan, huquq-tartibot organlari tomonidan tergov olib borilayotgan jinoyatning
o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi. Biologik izlari bilan bog‘liq dnk
ekspertizalar, jinoyatni sodir etish vaqtida shaxsning holatini yoki maqsadlarini
aniqlashga yordam berishi mumkin.
Misol uchun, qon izlari jangovar yoki kurash holatlarini, shaxsning qo‘lida
qanday qurol bo‘lganini yoki unga o‘ziga xos tarzda qanda ta'sir ko‘rsatilganini
ko‘rsatishi mumkin. O‘zbekiston hududida ham dnk ekspertizalari keng
qo‘llanilmoqda. Bu ekspertiza turi, odatda, jinoyatni aniqlash va jinoyatchilarni izlash
jarayonlarida yordam beradi. DNK aybdor shaxsni aniqlash, shuningdek, jinoyatning
sodir bo‘lishi vaqtida qanday holatlarda yuzaga kelganini aniqlash uchun qo‘llanadi.
Bunday ekspertizalar jinoyat joyida qoldirilgan izlarni tizimli tarzda tahlil qilish va
so‘nggi ilmiy yondashuvlar asosida kuzatish imkonini beradi. Bundan tashqari,
biologik izlari va ularning ekspertizasi jismoniy dalillarni to‘plab, jinoyatni tergov
qilish jarayonida ishonchli va aniqlikni ta'minlaydi. DNK ekspertiza, birinchi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
48
ISSN:3030-3613
navbatda, biologik izlarining qanday hosil bo‘lishi, qayerda va qanday holatda qolishi,
shuningdek, ularni qanday tarzda ajratish va identifikatsiya qilishni o‘rgatadi. Bu
jarayonda zamonaviy texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar, jumladan, maxsus
tahlil usullari va aniq tahlil tizimlari, ekspertlar tomonidan qo‘llaniladi. Natijada,
biologik izlarining ahamiyati yanada oshib, ularni aniqlash va jinoyat joyidagi izlarni
bog‘lash jarayoni yanada samarali bo‘ladi. DNK ekspertizalarda biologik izlari
yordamida jinoyatchilikni aniqlashning ahamiyati shundaki, ular faqat biror jinoyatni
aniqlashda emas, balki ularni tegishli qoidalar asosida tasvirlash va boshqa biologik
izlar bilan birgalikda mukammal izlanishlar o‘tkazishda ham yordam beradi. Biologik
izlari, o‘ziga xos belgilari bilan birga, ko‘plab jinoyatlarni aniqlash va tergov qilishda
yuzaga keladigan ko‘plab muammolarni hal qilishda eng ishonchli va samarali
dalillardan biridir. Shunday qilib, biologik izlarining dnk ekspertizalaridagi roli juda
katta ahamiyatga ega. Bu usul, ayniqsa, jinoyatlarni o‘rganish va jinoyatchilarni
izlashda muhim ahamiyat kasb etadi. biologik izlari yordamida jinoyat joyidagi
dalillarni tahlil qilish va ajratish, zamonaviy texnologiyalar yordamida mukammal
natijalarga erishish mumkin. Shu tarzda, biologik izlarining ekspertizadagi ahamiyati
nafaqat jinoyatlarni aniqlashda, balki jamoat xavfsizligini ta'minlashda ham muhim
vosita hisoblanadi.
Kalit so‘zlar :
biologik izlar, dnk ekspertizasi, jinoyat joyi, dnk ekspertizasi
texnalogiyalari, kimyoviy reagentlar, biologik izlarni olish usullari, kimyoviy reaksiya.
Аннотация
ДНК
-
тестирование играет важную роль в раскрытии и расследовании
преступлений. В этой области большое значение имеет экспертиза ДНК, т.е.
биологических
маркеров,
используемых
для
идентификации
и
индивидуализации. Роль биологических следов в ДНК-экспертизе особенно
важна для установления виновного лица, описания лиц, причастных к
преступлению, а также расследования случайных или умышленных
преступлений. Биологические следы обычно являются одними из самых точных
и специфических биологических признаков, и использование этого вида
экспертизы в уголовных расследованиях приводит к очень эффективным и
точным результатам. Одной из уникальных особенностей ДНК-тестирования
является то, что биологические характеристики каждого человека существенно
отличаются от биологических характеристик других людей. Вот почему
биологические следы используются как следы, оставляемые на месте
преступления, как весьма специфический инструмент, помогающий распознать
каждого человека. Тестирование ДНК в первую очередь эффективно для
выявления преступлений и подтверждения причастности преступника. Другие
биологические следы, обнаруженные на месте преступления (например, следы
крови или волос), используются в судебной экспертизе. Они помогают,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
49
ISSN:3030-3613
например,
определить
специфику
преступления,
расследуемого
правоохранительными органами. Анализы ДНК, связанные с биологическими
следами, могут помочь определить состояние или намерения человека на момент
совершения преступления. Например, пятна крови могут указывать на ситуации
боя или борьбы, на то, какое оружие было в руках у человека или как он
подвергся определенному виду воздействия.
ДНК-экспертиза также широко применяется в Узбекистане. Этот вид
экспертизы обычно помогает в процессе раскрытия преступлений и поиска
преступников. ДНК используется для установления личности преступника, а
также для определения обстоятельств преступления. Подобные экспертизы
позволяют проводить систематический анализ и отслеживать следы,
оставленные на месте преступления, на основе новейших научных подходов.
Кроме того, биологические следы и их исследование обеспечивают надежность
и точность в процессе сбора вещественных доказательств и расследования
преступления. ДНК-экспертиза в первую очередь изучает, как образуются
биологические следы, где и в каком состоянии они сохраняются, а также как их
разделять и идентифицировать. В этом процессе эксперты используют
современные технологии и инновационные подходы, в том числе специальные
методы анализа и точные системы анализа. В результате возрастет значимость
биологических следов, что повысит эффективность их идентификации и
процесса связывания следов на месте преступления. Важность использования
биологических следов в ДНК-экспертизах для выявления преступлений
заключается в том, что они не только помогают идентифицировать
преступление, но и описать его в соответствии с соответствующими правилами
и провести тщательное исследование в сочетании с другими биологическими
следами. Биологические следы, наряду с их уникальными характеристиками,
являются одним из самых надежных и эффективных доказательств при решении
многих задач, возникающих при раскрытии и расследовании многих
преступлений. Таким образом, роль биологических следов в ДНК-экспертизах
имеет большое значение. Этот метод особенно важен при расследовании
преступлений и розыске преступников. Используя биологические следы, можно
анализировать и разделять улики на месте преступления, достигая при этом
отличных результатов с помощью современных технологий. Таким образом,
биологические следы в криминалистике играют важную роль не только в
раскрытии преступлений, но и в обеспечении общественной безопасности.
Ключевые слов
а: биологические следы, ДНК-экспертиза, место
преступления, технологии ДНК-экспертизы, химические реагенты, методы
получения биологических следов,
химическая реакция.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
50
ISSN:3030-3613
Annotation
DNA expertise plays an important role in solving and investigating
crimes. In this field, DNA expertise, that is, biological signs used for identification and
individualization, is of great importance. The role of biological traces in DNA expertise
is especially important in identifying the guilty party, describing persons involved in a
crime, and studying accidental or purposeful offenses. Biological traces are usually one
of the most accurate and specific biological signs, and the use of this type of expertise
in investigating crimes leads to very effective and accurate results. One of the
distinctive features of DNA expertise is that the biological signs of each person differ
significantly from the biological signs of other people. Therefore, biological traces are
used as traces left at crime scenes, as a very specific tool that helps to distinguish each
person. Conducting DNA expertise is mainly effective in identifying crimes and
confirming the involvement of the criminal. Other biological traces found at a crime
scene (such as blood or hair) are used in forensics. They can, for example, help law
enforcement agencies identify the specific characteristics of a crime being investigated.
DNA forensics can help determine a person's condition or intentions at the time of the
crime. For example, blood traces can indicate the circumstances of a fight or struggle,
what kind of weapon a person had in their hands, or how they were specifically
affected.
DNA forensics is also widely used in Uzbekistan. This type of forensics usually
helps in the process of identifying a crime and searching for criminals. DNA is used to
identify the guilty party, as well as to determine the circumstances under which the
crime occurred. Such forensics allow for a systematic analysis of traces left at the crime
scene and their tracking based on the latest scientific approaches. In addition, biological
traces and their examination provide reliability and accuracy in the process of
investigating a crime by collecting physical evidence. DNA examination, first of all,
teaches how biological traces are formed, where and in what condition they remain, as
well as how to separate and identify them. In this process, modern technologies and
innovative approaches, including special analysis methods and precise analysis
systems, are used by experts. As a result, the importance of biological traces increases,
and the process of their detection and linking traces at the crime scene becomes more
effective. The importance of identifying crimes using biological traces in DNA
examinations is that they help not only in identifying a crime, but also in describing
them based on the relevant rules and conducting thorough research in conjunction with
other biological traces. Biological traces, along with their unique characteristics, are
one of the most reliable and effective evidence in solving many problems that arise in
the detection and investigation of many crimes. Thus, the role of biological traces in
DNA examinations is of great importance. This method is especially important in the
study of crimes and the search for criminals. Using biological traces, it is possible to
analyze and separate evidence at crime scenes, and with the help of modern
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
51
ISSN:3030-3613
technologies, excellent results can be achieved. Thus, the importance of biological
traces in forensics is not only an important tool in detecting crimes, but also in ensuring
public safety.
Keywords
:biological traces, DNA examination, crime scene, DNA examination
technologies, chemical reagents, methods for obtaining biological traces,
chemical
reaction.
Kirish
DNK ekspertiza, jinoyatlarni tergov qilish va aybdorlarni aniqlashda muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan sohalardan biridir. Bu soha turli xil biologik izlarni tahlil qilib,
ular orqali jinoyatlarni ochish va sodir etgan shaxslarni aniqlashga yordam beradi.
DNK ekspertiza turlaridan biri sifatida qon izlari tahlili, jinoyatchilikni tergov qilishda
qo‘llaniladigan eng ishonchli va samarali metodlardan hisoblanadi. Qon tahlili asosan
jinoyat joylaridan topilgan qon izlari orqali amalga oshiriladi va bu jarayonning
samaradorligi, uning jiddiy ilmiy asoslariga va texnologik rivojlanishlarga
asoslanadi.Qon izlari o‘zining o‘ziga xos va noyob xususiyatlari bilan boshqa biologik
izlardan farq qiladi, shuning uchun ular dnk ekspertizalarda jinoyatchini aniqlashda
yoki jinoyat joyini tahlil qilishda katta ahamiyatga ega. biologik izlari har bir insonning
tana shakli, tartibi va holati bilan o‘ziga xosdir. Shu sababli, ularning yordamida har
bir shaxsni aniq identifikatsiya qilish mumkin. biologik izlarining ahamiyati, ayniqsa,
jinoyat joylaridan topilgan izlarni analiz qilishda yaqqol namoyon bo‘ladi.
Masalan, agar jinoyat joyida qon yoki so’lak izlari mavjud bo‘lsa, ularni to‘g‘ri
tahlil qilish orqali jinoyatni amalga oshirgan shaxsni aniqlash mumkin bo‘ladi. Bu
jarayon faqatgina biologik izlarini o‘rganish bilan cheklanmaydi, balki, jinoyatning
qanday amalga oshirilganligi, huquqbuzarlikning xarakteri, va jinoyatchining fizikal
holati haqida ham ko‘plab ma'lumotlar olish imkonini beradi. Biologik tahlil olib
borish uchun turli xil ilmiy usullar va texnologiyalar ishlatiladi. Ulardan eng ko‘p
qo‘llaniladigan usullardan biri bu zamonaviy texnologiyalar bo‘lib, ular biologik
izlarini aniqlash, o‘rganish va solishtirishda katta ahamiyatga ega. Masalan
,
X-
xromosoma markeri
tahlil, biologik izlarining mikroskopik o‘lchamlarini aniqlash va
maxsus texnik vositalar yordamida bu izlarni boshqa biologik izlaridan farqlash
usullari kiritilgan. Shu bilan birga, jinoyat joyida qoldirilgan biologik izlarini tekshirish
jarayonida ilg‘or kompyuter tizimlari va dasturlaridan foydalanish mumkin. Bular
ekspertlarga tez va samarali ravishda aniq va to‘g‘ri tahlil qilish imkonini beradi, bu
esa jinoyatchilikni aniqlashda ahamiyatli omil hisoblanadi.
Asosiy qism
Biologik izlari dnk ekspertizada qo‘llaniladigan va juda samarali bo‘lgan dalil
sifatida tanilgan. DNK sud tibbiyotida (yoki sud-genetika) huquqiy va jinoyat ishlarida
olingan biologik materiallardan DNK tahlilini amalga oshirishni anglatadi. Bu soha
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
52
ISSN:3030-3613
DNKning aniq va ishonchli identifikatsiyasi, qarindoshlikni tekshirish, jinoyatlarni
fosh etish va o‘lim sabablarini aniqlashda katta ahamiyatga ega.Ularning o‘ziga xosligi
shundaki, har bir insonning hujayralari o‘ziga xos shaklga, tuzilishga va holatga ega
bo‘ladi. Shu sababli, biologik izlar har bir shaxsni aniq va ishonchli tarzda
identifikatsiya qilishga yordam beradi. Jinoyat joylarida biologik izlari topilgan
taqdirda, ular orqali jinoyatchini aniqlash va jinoyatning qanday sodir etilganini
tushunish mumkin. Dnk ekspertizasi biologik izlar sifatida tanib olinadi va ularning
tahlil qilinishi orqali jinoyatchilikni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Biologik
izlarining dnk ekspertizadagi o‘rni shundan iboratki, ular o‘zining noyob va o‘zgarmas
xususiyatlari bilan boshqa izlardan ajralib turadi. hujayralar har bir inson uchun o‘ziga
xos va individual bo‘lib, ular hech qachon takrorlanmaydi. Bu xususiyat Biologik
izlarini jinoyatlarni aniqlashda, ayniqsa jinoyatchini aniqlashda samarali vosita sifatida
qo‘llashga imkon beradi. Asosan qon tahlili otkazilganda insondan namuna uchun qon
olish mumkun.
Qon namunalari DNK ekspertizasida eng keng qo‘llaniladigan obyektlardan
biridir. Qon, uning tarkibidagi hujayralarda DNK mavjud bo‘lib, bu hujayralar orqali
shaxsni aniqlash, qarindoshlikni tekshirish, genetik kasalliklarni o‘rganish va boshqa
biologik tahlillarni amalga oshirish mumkin. Qondan DNKni ajratib olish uchun tahlil
qilish jarayonida biologik hujayralardan DNKni ekstraksiya qilish jarayoni o‘tadi.
DNKni ajratib olishda hujayra devorlarini sindirish va DNKni suyuqlikdan ajratib olish
uchun kimyoviy reaktsiyalar yoki mexanik usullar qo‘llaniladi. Qon namunalaridan
olingan DNK, yuqori aniqlik bilan shaxsni aniqlash va boshqa genetik tahlillarni
o‘tkazish imkoniyatini beradi. Bu, sud ekspertizasi, tibbiy tekshiruvlar yoki ilmiy
tadqiqotlar uchun juda muhimdir. Shuning uchun ularni foydalanishda saqlashgga
katta etibor beriladi. Qon namunalarini saqlash uchun sovutish yoki maxsus saqlash
sharoitlari zarur, chunki DNKni uzoq vaqt saqlashda parchalanish ehtimoli bor.
Boshqa materiallarga nisbatan qon namunasi DNKni ko‘proq vaqt davomida saqlash
imkonini beradi. .Bundan tashqari solak va boshqa biologik izlar orqali aniqlash
mumkun.
Hozirda dnk ekspertizasini otkazishda asosan namunalar bazasini yoqligi va
zarur texnik jihozlarning yetarlicha emasligi asosiy muammo bolib kelmoqda. Buning
yechimi esa namunalar bazasini yaratish va genom bo’yicha ro’yxatdan otkazishni
amalga oshirish kerak. Mening fikrim shuki genom to’g’risidagi davlat qonunida
genom boyicha royxatga olishga ma’sul etib surishtiruv, tergovga qadar tekshiruv va
boshqa organlar belgilandi. dnk ekspertizasining bazasini yaratishda O’zbekiston
Respublikasi sog’liqni saqlash vazirligi ham masul etib belgilansa biologik namunalar
bazasini yaratish ancha tezlashadi. Sababi yurtimizda har yili oila qurishda,
haydovchilik uchun guvohnama olishda tibbiy korikdan o’tishda, qon topshirish uchun
borganda va boshqa hollarda ulardan namunalar olinsa baza yaratilishi tezlashadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
53
ISSN:3030-3613
Asosiy muammolardan yana biri bu chet el fuqarolarining dnk namunasi qanday
olinadi degan fikr keladi. Bunga keladigan bolsak ular chegaradan o’tayotganda ularda
kasalik va virus yo’qligini tekshirish maqsadida qon tahlili o’tkaziladi. Ushbu qon
tahlili otkazilganda ularni qon namunalarini ham olish va bazaga kiritish zarur deb
o’ylayman. Bundan tashqari dnk ekspertizasini otkazishda zarur texnalogiyalarning
kamligi va ayrim texnalogiyalarning mavjud emasligi muammo bo’lib qolmoqda va
bularni yechimiga keladigan bo’lsak avvalo O’zbekiston Respublikasida ushbu
texnalogiyalarni ishlab chiquvchi korxonalarni yakka yoki boshqa davlatlar bilan
hamkorlikda qurishi yoki olish hajmini yuqorilashtirishi zarur.
Xulosa
O’zbekiston Respublikasida jinoyatlarni tergov qilishda ekspertiza o’tkazishda
dnk ekspertizasini o’tkazish muhim ahamiyatga egadir. Bu ekspertiza o’tkazish orqali
biz jinoyatchi shaxsning rivojlanganlik darajasi, jinoyatdagi rolini bilib olish mumkin.
Ushbu amaliyotlardan kelib chiqib aytish mumkinki respublikamizda ushbu dnk
ekspertizasini keng joriy etishimiz va buni amaliyotda keng qo’llashimiz zarur.
DNK
ekspertizasi o’tkazish
dalilning haqiqiyligini ta'minlashda va adolatni qaror topishida
muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
2.
O’zbekiston Respublikasi “genom to’grisida” gi qonun O’RQ-649-son 24.11.2020-
yil
3.
“ Sud ex uz” internet sayti
4.
Birinchi tibbiy yordam : Darslik / D.Nuraliyev va boshq. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi.
5.
Dnk ekspertizasi o’quv qo’llanma.
