T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
205
ISSN:3030-3613
OʻQUVCHILARDA INTERNET VA ONLAYN O‘YINLARGA TOBELIKNI
OLDINI OLISHNING DOLZARB MASALALARI
Shamsiyeva Maxfuza Anvarovna
Fargʻona viloyati Fargʻona tumanidagi 10-umumta’lim maktabi amaliyotchi
psixologi
ANNOTATSIYA
Maqolada bugungi kunda virtual olam ta’sirini kuchayishi, shaxsdagi internet va
kompyuter o‘yinlariga tobelikning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari fikr yuritiladi.
Kalit so
‘
z:
ijtimoiy ong, internet, virtual borliq, tobelik, elektron, OAVlarning
yoshlarga psixologik ta’siri, ommaviy kommunikatsiya, neyrolingvistik dasturlash,
elektron o’yinlar.
KIRISH
Biz yashab turgan yangi dunyoda texnologiyalar misli ko‘rilmagan darajada
rivojlanmoqda va kompyuterlar oddiy, hatto zarur narsalarga aylandi. Internetning
afzalliklari haqida hamma biladi, aksariyat odamlar undan nafaqat ma’lumot qidirish,
balki virtual olamga haqiqatdan qochish uchun ham foydalanadilar. Virtual borliq - bu
inson tomonidan kompyuter texnologiyalaridan foydalangan holda yaratilgan dunyo.
Virtual reallikning so‘ngi texnologiyalari sizga xayoliy dunyoga to‘liq sho‘ng‘ish
uchun ko‘zoynak va dubulg‘a yaratishga imkon beradi. Ular sizga haqiqiy hayotdan
butunlay uzoqlashishga imkon beradi.
Yangi texnologiyalar haqida bilib, odamlar virtual olamga shoshilishmoqda,
ammo ular virtual haqiqatning psixologik ta’siri xavfli bo‘lishi mumkinligini
unutishadi. Bugungi kunda hayot muammolaridan qochib, boshqa dunyoga tushib
ketishingizga imkon beradigan ko‘plab qurilmalar mavjud. Virtual haqiqat tizimining
rivojlanishi shu darajaga yetdiki, odam tom ma’noda ikkinchi dunyoda yashaydi, o‘zini
virtual olamga to‘liq singdiradi.
Virtual borliq bizga boshqa dunyoga tashrif buyurish, dam olish va
muammolardan tanaffus qilish, shuningdek yangi hissiyotlarni olish imkoniyatini
beradi, ammo uning salbiy tomonlari ham bor. Virtual olamga tez-tez sho‘ng‘ish bilan,
odam o‘z qahramonining roliga juda odatlanib qolishi mumkin, bu uning hayotdagi
xatti-harakatlariga ta’sir qiladi. Shuningdek, odam vaqt boshqaruvini yo‘qotishi va
antisotsial bo‘lishi mumkin.
Internetga qaramlik psixologik muammolarni keltirib chiqaradi:
Xo‘sh, internetga haddan ortiq bog‘lanib qolishi qanday oqibatlarga olib kelishi
mumkin?
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
206
ISSN:3030-3613
Tobelik birinchi navbatda ziddiyatli xatti-harakatlar, surunkali depressiya, real
ijtimoiy munosabatlardan virtual olamni afzal ko‘rish, jamiyatdagi moslashish
qiyinchiliklari, ijtioiy noqulaylik, internetdan foydalanish qobiliyatining susayishiga
olib kelishi mumkin.
Internetdan foydalanish, o‘smir shaxsida "o‘qish" va "o‘rganish"ga intilish
o‘rniga "izlash"ni afzal ko‘rishni yuzaga keltiradi.
Ko‘pgina yoshlar ota-onalari tomonidan taqiqlangan saytlarga tez-tez tashrif
buyurishlarini ochiq tan olishadi. Bu saytlar pornografiya va o‘z joniga qasd qilish,
terroristikni targ‘ib qiluvchi, video o‘yinlarga qaramlik va millatchi tashkilotlarni aks
etiruvchilardir. Bundan tashqari, ko‘plab buzg‘unchilik maqsadida tashkil etilgan
saytlar o‘spirinlarda ruxsat etilganlik va jazolanmaslik ilyuziyasini shakllantirshini o‘z
oldiga vazifa qilib olgan. Bu ijtimoiy normalarni buzilishi, qilishi uchun javobgarlik
hissini yo‘qolishi, axloqiy qadryatlar tizimini izdan chiqarishi mumkin.
Internetga qaram shaxslarning asosiy muammolari o‘zini o‘zi qabul qilish
sohasidir. Qaram o‘smirlar atrofdagilar bilan yaqin muloqot qilishda va o‘zlarini
namoyon etishida qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Ularda ko‘p hollarda o‘z "Men"i va tanadagi ehtiyojlarini anglashda ham jiddiy
muammolar kuzatiladi. Bundan tashqari o‘z-o‘ziga baho hamda o‘z-o‘zini qadrlash
mexanizmlariga ham jiddiy putur yetishi mumkin.
Internetni jalb qilish ishni boshqarish istagi bilan bog‘liq kompyuter dasturlari;
ular boshqarishi mumkin bo‘lgan ushbu moyillik inson munosabatlari sohasi va
odamlarni manipulyatsiya qilishga urinishlari ko‘pincha muvaffaqiyatsizlik bilan
tugaydi, bu bolalarni yopiqlik holatiga hamda dezadaptatsiyaga olib kelishi mumkin.
Zamonaviy bolalar kompyuter o‘yinlari olami hamda ijtimoiy tarmoqlar kengayib
borayotgan davrda o‘sib, ulg‘aymoqda. Bu quvonarli hol albatta. Biroq har narsaning
me’yori bo‘lmog‘i zarur. Bolalar virtual olamning haqiqiy olam emasligini bilib
borishlari shart. Ba’zan bolalar kattalar tomonidan nazoratsiz va ularning ruxsatisiz
tarmoqqa tashrif buyurish imkoniga ega bo‘lib qoladilar. Bolalar va o‘smirlar Internet
tarmog‘ida sayr qilarkan, ularga umuman kirish mumkin bo‘lmagan saytlarga duch
kelishlari mumkin.
Tabiiyki, bunday axborotlar qiziquvchan bola va o‘smirni o‘ziga ko‘proq jalb
etadi. Biror harakatni amalga oshirishda bolalarga qanchalik ruxsat etilmasa, ularda
shunchalik yuqori darajada qiziqish uyg‘onishi barchaga ma’lum. O‘smirlar
tarmoqdagi nosog‘lom turmush tarzidan axborot beruvchi ayrim manbalarga duch
kelsalar, yanada qiziqib, mazkur axborotlarga alohida e’tibor qaratishlari ehtimoldan
holi emas. Shu sababdan kattalar farzand tug‘ilgan kundan boshlab ulariga issiq
choynak, qozonlarga yaqinlashish, pichoq, qaychi kabi o‘tkir uchli narsalarga tegish
mumkin emasligini onglariga singdirganlari kabi, tarmoqdagi axborotlar ham xavfli
ekanligini tushuntirishlari, ularda axborotlardan to‘g‘ri foydalanish salohiyatlarini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
207
ISSN:3030-3613
shakllantirishlari zarur. Albatta, Internet tarmog‘i manbalari zamonamiz o‘smirlari
bilim doirasini, dunyoqarashini kengaytirishi bilan ayrim jihatlariga ko‘ra ularning
tarbiyasiga nafaqat salbiy, balki xavfli ta’sir ko‘rsatishi ham mumkinligini
unutmasligimiz zarur.
Yaqindagina ota-onalar bolalarning kompyuter o‘yinlariga berilib, ularga
bog‘lanib qolishlari xavfidan cho‘chib, oldini olishga harakat qilgan bo‘lsalar, hozirgi
vaqtda bu xavfga yana ijtimoiy tarmoqlar xavfi ham qo‘shildi. Bolalar va o‘smirlarning
hovli va ko‘chalardagi muloqotlari hozirda haqiqiy hayotdan asosan, aynan,
chetichegarasi yo‘q ijtimoiy tarmoqlarga ko‘chdi. Mazkur muloqotlar bolalarga shunisi
bilan ham qiziqroqki, avvolo, tarmoqda o‘zlariga ko‘proq «do‘st» orttirish imkoni
mavjud. Tarmoqda muloqot qilarkan, bolalar o‘zlarini omadli bola qilib ko‘rsata
oladilar.
O‘zgalar rolida o‘zlarini taqdim etib, turli yolg‘on dunyolarga berilib ketadilar.
Uyatchang va tortinchoq bolalar uchun ehtimol tarmoqdagi muloqotlarning foydali
jihatlari bordir, vaqti kelib, haqiqiy hayotda bu muloqotlar o‘z samarasini berishi ham
mumkin.
Internet — bu deyarli barcha qiziqishlarni qondirish makonidir. Ba’zan
tarmoqda ayrim axborotlarni izlab o‘tirishning ham hojati bo‘lmaydi. Ular har yerda
o‘zlari taqdim etilaverishi sababli osongina erishish mumkin. Zamonaviy pedagog va
psixologlar hozirga qadar virtual muloqot bola shaxsiy shakllanishiga qanday ta’sir
etishi haqida bir xulosaga kelmaganlar. Ayrimlar bu faqat salbiy xususiyatlarnigina
shakllantiradi deb bilib, bolalarning insonlararo munisabatlarida o‘zlarini tutish,
histuyg‘ularini namoyon etish va mimikalariga yomon ta’sir etishini ta’kidlasalar,
boshqalar virtual muloqot — zamonaviy kommunikatsiyaning juda qulay va yengil
usulidir deb biladilar. Bolani Internetda muloqot qilishga o‘rganib borishida, ularga
tarmoqda umuman, o‘z shaxsiy ma’lumotlari, uy telefoni raqami, manzili, shuningdek,
ota-ona va yaqinlarining shaxsiy ma’lumotlarini berish mumkin emasligini tushuntirish
zarur.
Virtual «do‘stlari» orasida yomon niyatli kimsalarga duch kelish xavfi va ular
bilan haqiqiy hayotda uchrashishlari, ishonuvchan odatlariga ko‘ra begonalar bilan
dildan suhbatlashishlari xavfini alohida ta’kidlashlari zarur.
Bunday muloqotlar ko‘pincha kiberjinoyatchilar uchun juda qulay sharoit
ekanligini har bir o‘smir bilmog‘i lozim. Ommaviy tarqatiladigan spam, iltimos bilan
murojaat etiladigan SMS xabarlar, allaqanday shubhali «Tanlov»lar haqidagi
e’lonlarga ishonmaslik — umuman, kompyuterga zanjirsiz bog‘lanib, butun hayot
yo‘lini qora dog‘ bilan bulg‘ashiga olib kelishi mumkin bo‘lgan xavfli axborotlarga
aldanmaslikni onglariga singdirish zarur.
Bugungi kunda ayrim ommaviy ijtimoiy tarmoqlarda 13 yoshga to‘lmagan bolalarni
ro‘yxatga olmaslik uchun cheklovlar qo‘yilgan. Ayrim kompyuter operatsion
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
208
ISSN:3030-3613
tizimlarida ham «ota-ona» nazorati funksiyasi mavjud bo‘lib, bolalarni tizimdan
foydalanish vaqtlariga cheklov qo‘yish imkoni mavjud. U kompyuterdan o‘rnatilgan
vaqtdan ortiqcha foydalanish imkonini bermaydi va avtomatik ravishda ishini
to‘xtatadi. Agar farzandingizga kompyuter sotib olib, undan bilimlari doirasini
kengaytirish maqsadida foydalanishiga ruxsat bergan ekansiz, bu bilan o‘zingizning
ham oldingizga mas’uliyatli vazifalar paydo bo‘lganini unutmasligingiz zarur.
Ayrim mamlakatlarda bolalarning o‘z tarmoqlari mavjud bo‘lib, ularda: ovozli
o‘yinlar, multfilmlar, harflari yirik shriftda va bolalarga mos tushunarli tilda bayon
etilgan matnlar berilgan. Mazkur saytlar kattalar ham kirib, ularni o‘rganishlari imkoni
mavjud. Bunday tarmoq manbalarida bolalarga haqiqiy hayotdagi kabi virtual olamda
ham tartib-intizom qoidalari mavjudligini tushuntirib borish eng birinchi navbatdagi
vazifadir.
Kompyuter va axborot kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) taraqqiyoti
davrida tug‘ilib, ulg‘ayayotgan bolalar AKT sohasida dolzarb bilim va malakalarni jajji
kichkintoy davrilaridanoq o‘zlashtirib bormoqdalar. Ayrim sohalarda hatto kattalarga
qaraganda, ko‘proq bilimga ega ekanliklari hech kimni taajjubga ham solmay qo‘ydi.
Biroq shunday bo‘lsada, har qanday xavf-hatarning oldini olish maqsadida, ularga
ko‘zquloq bo‘lish va Internet haqiqiy hayotdan uzoq ekanligi, undagi ko‘plab manbalar
haqiqatga to‘g‘ri kelmasligini tushuntirish biz kattalarning kechiktirib bo‘lmaydigan
vazifamiz hisoblanadi. Xalqimizga xos, asrlar osha shakllangan ta’lim-tarbiya usullari
qatorida
farzandlarning
kundalik
hayoti,
ularning
nimalar
bilan
shug‘ullanayotganliklaridan o‘z vaqtida voqif bo‘lib borish talabi ham mavjud. Mana
shu ota-bobolarimizdan qolgan tarbiyaviy usullarni har qanday davrda ham unutmaslik
hamda o‘z o‘rnida to‘g‘ri qo‘llashimiz zarur.
Bundan tashqari, hozirgi davrda jahonning qator davlatlarida o‘z salbiy
ta’sirlarini namoyon etib ulgurgan. Internet tarmog‘idan bolalarni himoya etishga
xizmat qiluvchi texnik imkoniyatlar mavjud — bu maxsus dasturlar bo‘lib, ular aynan
salbiy ta’sir etuvchi, axloqsizlik, yomon odatlarni targ‘ib qiluvchi saytlarning
ochilishiga yo‘l bermaydi, ya’ni agar o‘smir shunday axborotlarni hatto izlash tizimiga
kiritsa, izlash natijalari samarasiz bo‘ladi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O’G’Li, A. N. K. (2021). O’SMIRLARDA AXBOROT-PSIXOLOGIK
XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
2.
IMKONIYATLARI.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences
,
1
(5), 433-438.
3.
Юсупова, О. С., & Умирова, С. М. Отношение формы и содержания в
художественно-эстетическом выражении.
Научный вестник scientific reports
,
127.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
209
ISSN:3030-3613
4.
Utanova,
U.
(2021).
“KOMPYUTER
AXBOROT
MADANIYATI”SUBMADANIYATNING VUJUDGA KELISHI.
Камолиддин
Беҳзод
номидаги
Миллий
рассомлик
ва
дизайн
институти
АХБОРОТНОМАСИ илмий-амалий журнали
,
5
(03), 62-66.
5.
Mohinur, D. (2021). USE OF MOBILE AND COMPUTER GAMES AS A
PSYCHOLOGICAL TOOL
TO
SHAPE
STUDENT LEARNING
PROCESSES.
Academicia Globe: Inderscience Research
,
2
(03), 10-13. [5]
Otabaeva, F. T. (2019). TECHNOLOGY USING THE CASE-STUDY METHOD
IN THE STUDY OF COMPUTER GRAPHICS.
Scientific Bulletin of Namangan
State University
,
1
(12), 348-355.
