T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
77
ISSN:3030-3613
“SHAXS XUSUSIYATLARINI OʻRGANISH” TESTI ASOSIDA DELIKVENT
XULQ-ATVOR ANIQLANGAN OʻQUVCHILAR BILAN KORREKSION
MASHGʻULOTLAR OLIB BORISH
O’ktamov Sarvar Mixtatovich
Toshkent viloyati Bo’stonliq tumani 17-umumiy o’rta ta’lim maktabi
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Voyaga yetmaganlarni orasida noqonuniy xatti-harakatlarni sodir
etilishi bu juda achinarli holatlardan hisoblanadi. Delikvent ahloqni yuzaga kelishi
sabablari va unga ta’sir etuvchi omillar turlicha bo‘lishi mumkin. Maqolada delikvent
ahloqni kelib chiqish sabablari, uni bartaraf etish usullari o‘rganib chiqilgan.
Shuningdek mavzu yuzasidan fikrlar bildirilib, taklif va xulosalar berib o‘tilgan
Kalit so‘zlar:
delikvent
,
stereotiplar, huquqbuzarlik
,
shaxsiy omillar
,
depressiya
,
oila ta’siri
,
oiladagi nizolar
,
ta'limning kamchiligi,
ommaviy axborot
vositalari.
Kirish.
Jamiyat taraqqiyoti va rivoji uning o‘sib kelayotgan yosh avlodiga
bog‘liqdir. Bugungi kunda shiddat bilan rivojlanib borayotgan zamonimizda
o‘smirlarning har tomonlama sog‘lom voyaga yetishi har bir katta avlodning
vazifasidir. O‘smirlar o‘rtasida jinoyatchilikni kelib chiqishi sabab va omillari
dolzardir. Avvalo delikvent xatti-harakatlari nima?
–
degan savolga javob bersak.
Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyat harakatlari yoki ijtimoiy
normalarni buzuvchi harakatlar-delikvent axloq sifatida tasniflanadi. Masalan,
o'g'irlik, vandalizm, hujum, giyohvand moddalarni iste'mol qilish, uydan qochish,
maktabdan qochish. Og'irligi, kichik jinoyatlardan tortib og'ir jinoyatchiliklar bo'lishi
mumkin. Noqonuniy xatti-harakatlar ko'pincha ommaviy axborot vositalarida
buzg'unchilik yoki mayda o'g'irlik sifatida tasniflangan bo‘lib, huquqbuzarlik huquqiy
va ijtimoiy me'yorlarni buzuvchi xatti-harakatlarning keng doirasini o'z ichiga oladi.
Bu, birinchi navbatda, yoshlar bilan bog'liq bo'lib, ko'p qirrali sabablar va jiddiy
oqibatlarga olib keladigan murakkab masalalardan biri hisoblanadi. Shuni yodda tutish
kerakki, huquqbuzarlik faqat ma'lum bir ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda kelib chiqishi yoki
etnik kelib chiqishi bilan bog'liq emas. Uning sabablarini tushunish va har tomonlama
bartaraf etish huquqbuzarliklarning oldini olish va yoshlarni ijobiy qarorlar qabul
qilishiga ko‘maklashish otaonalar va pedagoglar hamda mas’ul vazifani bajaruvchi
shaxslarning oldilarida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Inson dunoyga
kelganida jinoyatchi yoki huquqbuzar bo‘ib kelmaydi. Huquqbuzarlikni sabablarini
o‘rganish jarayonida ijtimoiy me’yorlar va qonunlarni buzuvchi harakatlarni o‘z ichiga
olgan jarayonlar nazarda tutiladi. O‘smir nega jinoyat sodir etadi yoki huquqbuzarlikka
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
78
ISSN:3030-3613
moyil bo‘ladi?- buning sabablari turlicha. Eng birinchi biz oila muhiti ta’sirini
ko‘rishimiz mumkin. Bundan tashqari shaxsiy omillar, depressiya, tashvish, ijtimoiy-
iqtisodiy, do‘stlar ta’siri, shuningdek internet olamidagi turli yot g‘oyalarni ham
ko‘rishimiz mumkin.
Shaxsiy omillar
:
bunda
shaxsning
psixologik xususiyatlar muhim rol o'ynaydi
Agressiya va qoidalarni buzish bilan tavsiflangan xulq-atvori buzilgan bolalarda
huquqbuzarlik xavfi yuqori bo‘ladi. Bundan tashqari shaxsiy omillar kognitiv
nuqsonlar qaror qabul qilish va muammolarni hal qilish ko'nikmalariga to'sqinlik
qilishi mumkin, bu esa yoshlarni tengdoshlarining bosimiga va xavfli tanlovlarga
ko'proq moyil bo‘ladi. Depressiya
,
tashvish va hissiy beqarorlik kabi ruhiy salomatlik
muammolari ham huquqbuzarlikka hissa qo'shishi mumkin. Bu sharoitlar yolg'izlik,
g'azab va umidsizlikni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa huquqbuzarlik bilan
kurashish mexanizmi sifatida namoyon bo'ladi. Bundan tashqari, giyohvand
moddalarni suiiste'mol qilish ko'pincha delikvent bilan birga sodir bo'ladi.
Giyohvandlik va alkogol o‘smirlarda nafaqar o‘smirlarda balki hammada fikrlashni
buzishi, tajovuzkorlikni kuchaytirishi va bu odatni qondirish uchun pulga bo'lgan
ehtiyojni keltirib chiqaradi. Bu esa o‘z navbatida o‘g‘irlik yoki boshqa jinoiy faoliyatga
olib kelishi mumkin.
Oila ta’siri
:
Huquqbuzarlik ko‘pincha oiladagi disfunktsiya bilan bog‘liq.
Nazorat, hissiy qo‘llab-quvvatlash va aniq chegaralar yo‘qligi bilan ajralib turadigan
beparvo ota-onalar yoshlarni o‘zlarini ishonchsiz his qilishlari va uydan tashqarida,
deviant tengdoshlar guruhlari orasida bo‘lishiga sababchi bo‘lib qoladilar. Qattiq va
jazolovchi ota-onalar ham salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Doimiy tanqid va
jismoniy jazo norozilik va isyonni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa yoshlarni
huquqbuzarliklarga olib keladi.
Oiladagi nizolar
: bola shaxsida
stressli muhitni yaratadi, bu esa yoshlarda
sog‘lom kurashish mexanizmlarini rivojlantirishni qiyinlashtiradi. Oiladagi
zo‘ravonlikka guvoh bo‘lish bu masalani yanada murakkablashtiradi, chunki
zo‘ravonlikka duchor bo‘lgan bolalarning o‘zlari zo‘ravonlik qurboni yoki jinoyatchiga
aylanish ehtimoli ko‘proq. Bundan tashqari, ajralish yoki ajralish natijasida buzilgan
uylar beqarorlik, hissiy iztirob va ijobiy rol modellarining etishmasligiga olib kelishi
mumkin, bu esa delikvetlikga hissa qo‘shishi mumkin.
Ijtimoiy va madaniy ta’sirlar
:
Oiladan tashqari ijtimoiy va madaniy omillar
ham bola kamolotiga katta ta’sir ko'rsatadi.Tengdoshlar bosimi, ayniqsa o‘smirlik
davrida katta rol o‘ynaydi. O‘smirda tan olinish istagi yoshlarni guruhning
taxminlariga moslashish uchun huquqbuzarik qilishga olib kelishi mumkin.
Zo‘ravonlikka ta’sir qilish jamiyat ichida yoshlarni tajovuzkorlikka befarqligi va
huquqbuzarlik xatti-harakatlarini normallashtirishi mumkin. Jinoyatchilik darajasi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
79
ISSN:3030-3613
yuqori bo‘lgan jamoalar huquqbuzarlik odatiy hol bo‘lib ko‘rinadigan muhitni yaratadi.
Bu esa jinoiy xatti-harakatlarning oqibatlarini kamaytiradi.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar
ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Kambag‘allik ta’lim
imkoniyatlaridan, ijobiy namunalar va ko‘ngilochar tadbirlardan foydalanish
imkoniyatini cheklashi o‘smirga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Kam ta’minlangan
oilalarda yashovchi yoshlar kelajakka umidsizlikni his qilishlari mumkin, bu esa ularni
ijtimoiy hayotga jalb qilishga ko‘proq moyil qiladi. Guruhlar yoki huquqbuzarlik
faoliyati bundan tashqari, huquqbuzarliklarni davolashda irqiy va etnik tafovut mavjud.
Ozchilikdagi yoshlar ko‘pincha nomutanosib ravishda politsiya tomonidan nazorat
qilinadi va huquqbuzarlikda ayblanadi, bu esa adolatsizlik va begonalashish tuyg‘usini
uyg‘otadi, bu esa huquqbuzarliklarni yanada kuchaytiradi.
Ta’limning kamchiligi
:
Maktabdagi muvaffaqiyatsizlik va maktabni tashlab
ketish huquqbuzarlik bilan chambarchas bog‘liqdir. Maktabda kurashayotgan yoshlar
umidsizlik va o‘zini past baholaydilar, bu esa ularni isyonkor xatti-harakatlarga moyil
qiladi. Bundan tashqari, resurslarning etishmasligi, nazoratning yetarli emasligi va
zo‘ravonlik madaniyati bo‘lgan maktablar huquqbuzarlikni rivojlantiradigan muhitni
yaratishi mumkin.
Ommaviy axborot vositalarining roli
:
Ommaviy axborot vositalarida
zo‘ravonlik va jinoiy faoliyatni tasvirlashning ta’siri davom etayotgan munozara
mavzusidir. Aniq sabab-oqibat munosabatlari noaniq bo‘lib qolsa-da, zo‘ravonlik
mazmuniga haddan tashqari ta’sir qilish atrofdagilarni zo‘ravonlikka befarq qoldirishi
va huquqbuzarlik xatti-harakatlarini normallashtirishi mumkin. Bundan tashqari,
ommaviy axborot vositalarida jinoiy hayot tarzini ko‘rsatuvchi omillar jinoyatchilikni
ayrim yoshlar uchun jozibali ko‘rsatishi mumkin.
Xulosa:
Huquqbuzarlik bitta omil bilan yuzaga kelmaydi; aksincha, u individual,
oilaviy, ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy ta’sirlarning murakkab o‘zaro ta’siridan kelib
chiqadi. Ushbu ko‘p qirrali sabablarni tushunish samarali aralashuv strategiyalarini
ishlab chiqish uchun juda muhimdir. Xavf ostida bo‘lgan yoshlarni erta aniqlash va
qo‘llab-quvvatlash,
shuningdek,
oila
va
mahallalarni
mustahkamlash
huquqbuzarliklarning oldini olishda muhim omil hisoblanadi. Bundan tashqari,
ijtimoiy va iqtisodiy tengsizliklarni bartaraf etish, ta’lim imkoniyatlarini yaxshilash va
ijobiy ijtimoiy me’yorlarni ilgari surish sog‘lom rivojlanishni ta’minlaydigan va
huquqbuzarlik xavfini kamaytiradigan muhitni yaratiladi. Huquqbuzarlik, ayniqsa,
voyaga etmaganlar, individual, ijtimoiy va jamoaviy omillarning kombinatsiyasi
ta’sirida murakkab hodisadir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, turli xil xavf omillari
huquqbuzarlik rivojlanishiga yordam beradi, ammo bu xavf omillariga ega bo‘lgan
barcha shaxslar jiddiy yoki surunkali jinoiy xatti-harakatlar bilan shug‘ullanishmaydi.
Huquqbuzarlik xulq-atvorini tekshirishda biologik, psixologik, xulq-atvor va atrof-
muhitning o‘zaro ta’sirini hisobga olish kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
80
ISSN:3030-3613
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Smit, Jon. Delekvint: keng qamrovli tadqiqot. Nyu-York: Akademik matbuot,
2023.
2.
Braun, Sara. Delekvintning kelib chiqishini o'rganish. London: Ilmiy nashrlar,
2022.
3.
Garsiya, Mariya. Zamonaviy jamiyatda Delekvint fenomeni. Los-Anjeles: Tadqiqot
instituti, 2021.
4.
Chen, Vey. Delekvintning madaniy oqibatlarini tahlil qilish. Pekin: Akademik
nashriyot uyi, 2020.
5.
Patel, Rajesh. Delekvintning shaxslarga psixologik ta'siri. Mumbay: Behavioral
Studies Journal, 2019.
6.
Asilova, S. X. (2023). O ‘QUVCHILARNI KASB-HUNARGA YO
‘NALTIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK MEXANIZIMLARI.
7.
Alijon, M., Rahmonjon, A., & Asilova, S. (2023). TA'LIM JARAYONIDA ISH
STRESSI BILAN BOG'LIQ MUAMMOLARGA PSIXOLOGIK YECHIM.
QO
‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
, 854-860.
8.
Asilova, S., & Abdulxaqov, N. (2024). MAKTAB BITIRUVCHILARINI KASB-
HUNAR
TANLASH
MUAMMOLARIGA
PSIXOLOGIK
YORDAM.
Interpretation and researches
.
9.
Xatamboyevna, A. S. (2024). O ‘QUVCHILARNI KASB-HUNARGA YO
‘NALTIRISDA PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK YORDAM.
JOURNAL OF
MULTIDISCIPLINARY BULLETIN
,
7
(1), 16-20.
10.
Asilova, S. X. (2023). MAKTAB BITIRUVCHILARINI KASB TANLASH
MUAMMOLARI VA ULARNI BARTARAF ETISH USULLARI.
YOUTH,
SCIENCE,
EDUCATION:
TOPICAL
ISSUES,
ACHIEVEMENTS
AND
INNOVATIONS
,
2
(8), 12-16.
11.
Rahmonjon,
A.,
&
Asilova,
S.
(2023).
BILISH
JАRАYONLАRI
PАTOLOGIYАSI.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
, 770-772.
12.
Alijon, M., Iqlimaxon, A., & Asilova, S. (2023). BOSHLANG ‘ICH SINF O
‘QUVCHILARINI MAKTABGA MOSLASHUVIDA PSIXOLOGIK YORDAM.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
, 861-
13.
864.
14.
Xatamboyevna, A. S. (2023). MAKTABGACHA TA ‘LIM TASHKILOTLARIDA
15.
TARBIYALANAYOTGAN 6-7 YOSHLI BOLALARNI IJTIMOIY-HISSIY
RIVOJLANISHINING
SHARTSHAROITLARI.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR
16.
JURNALI
,
2
(17), 344-350.
17.
Raximjonovna, U. N. (2023). O ‘SMIR YOSHIDAGI O ‘QUVCHILARDA
“TARBIYA” FANINI O ‘QITISH ORQALI MUSTAQIL FIKRLASHGA O
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
81
ISSN:3030-3613
‘RGATISH. Finland International Scientific Journal of Education, Social Science
& Humanities, 11(6), 232-237.
18.
Asilova, S. X. (2023). O ‘QUVCHILARNI KASB-HUNARGA YO
‘NALTIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK MEXANIZIMLARI.
19.
Xursanov, O. (2023). TALABALARNI HAMKORLIK TEXNOLOGIYASI
ASOSIDA
O‘QUV
-
MA’NAVIY
MOSLASHUVCHANLIK
IMKONIYATLARINI
OSHIRISH
TEXNOLOGIYASI
(1
-
KURS
TALABALARI MISOLIDA). Educational Research in Universal Sciences, 2(12),
264–269. Retrieved from
http://erus.uz/index.php/er/article/view/5519
20.
Umarov Tokhirjon. (2024). PROVISION OF PSYCHOLOGICAL SERVICES IN
EXTREME SITUATIONS IS SOCIAL. International Multidisciplinary Journal of
Universal
Scientific
Prospectives,
2(2),
1–6.
Retrieved
from
https://izlanuvchi.uz/index.php/iz/article/view/28
21.
Умаров
Тoхиржон.
(2024).
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ
ПРИНЦИПЫ
ОТНОШЕНИЙ МЕЖДУ ПРЕДСТАВИТЕЛЯМИ РАЗНЫХ РЕЛИГИЙ.
Yosh
Tadqiqotchi
Jurnali
,
3
(2),
18–25.
Retrieved
from
https://2ndsun.uz/index.php/yt/article/view/655
22.
Умаров, Т. (2024). ВЛИЯНИЕ СОВРЕМЕННЫХ ИГРУШЕК НА ДЕТСКУЮ
23.
ПСИХОЛОГИЮ.
Integration of Economy and Education in the 21st century
,
2
(2), 18-21.
