T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
70
ISSN:3030-3613
SEZGILAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA SEZGILARNING NERV-
FIZIOLOGIK ASOSLARI
Shomurotov Ulug’bek Melikboboyevich
Denov tadbirkorlik va pedogogika instituti
Pedogogika va psixologiya kafedra
o’qtuvchisi
ulugbekshomurotov986@gmail.com
Talabalar :
Ismoilov Nodirjon Anvar õģli
Toshpulatov Asilbek Rashidovich
Niyozqulov Tavakkal Hakimzoda oʻğli
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada bizni o‘rab turgan tashqi olamdagi
narsa va hodisalarning juda ko‘p belgi va xususiyatlari mavjud.Masalan,narsalarning
rangi, ta’mi, hidi, qattiq yoki yumshoqligi, g‘adir-budur yoki tekisligi, harorat va
boshqalar. Ana shu narsa va hodisalarning turli xil belgi, xususiyatlarini biz ham
turlicha sezgi a’zolarimiz orqali ongimizda aks ettirishimiz haqida so’z borgan.
Kalit so’zlar
:sezgilar, nerv-fiziologiyasi, ong, miya.
Abstract
:This scientific article contains many signs and characteristics of
things and phenomena in the external world that surround us. For example,
things' color, taste, smell, hardness or softness, roughness or flatness, temperature,
etc. It has been said that we alsoт.
Keywords:
nerv, Sensations,neorophysiology,counssenes,brain
Kirish
Sezgi jarayonining buzilishi xar erda bo’lishi mumkin bu sensor retseptordan
boshlab to perseptiv interpretatsiyada tugaydi. Masalan, inson ko„zida katarakta bilan
tug’ilsa uni ko’zlari yorug’likni ko’rmaydi, bu jarayonda eng murakkab mexanizm
ishlasa xam ko„rish ma’lumotlarini bilolmaydi. Miyasi shikastlangan bemorlarda
ham qandaydir sezgi va idrok zanjirlari bor. Miya po’stlog’ining chakka qismi
buzilganda, inson yuzini tanish javobgarligi yo’qoladi va bu kasallikprosopagnoziya
deb nomlanadi. Unda sezgilari normal, lekin idroki normal emas. U ma’lumotlarni
ko’rib qabul qila oladi va insonni yuz tuzilishini xarakterlab bera oladi, lekin uni
taniy olmaydi. Unga notanish chexrani ko’rsatishganda u bunga e’tibor beraydi.
Unga tanish chexrani ko’rsatishganda, avtonom nerv sistemasi reaksiyasi shuni
ko„rsatadiki u xavotirlanadi va terlashni boshlaydi, lekin bu inson kimligini aytib bera
olmaydi. U o’z chexrasini ko’zguda ko’rganda, yana shu chalkashlikga keladi.
Miyani buzilganligi sababli, u ma‟lumotlarni sxema bo’yicha tepadan pastga qrab
ishlolmaydi
–to„plangan bilimlarni sensor ma‟lumotlar bilan bog„lay
olmaydi.Tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalarning turli xil belgi hamda
xususiyatlari har doim ham bizning sezgi a‟zolarimizga ta‟sir etib turadi. Natijada
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
71
ISSN:3030-3613
bizda turli sezgilar hosil bo„ladi. CHunonchi, nurlarning ko’zimizga ta’sir qilishi
natijasida ko„rish sezgisi, har xil tezlik va kuchlanishdagi havo to’lqinlarining
qulog„imizga ta’sir etishi natijasida eshitish sezgisi, nafas olish paytida havo bilan
birga burun bo„shlig„iga kirgan har turli modda zarrachalarining ta‟siri natijasida
hid sezgisi, biror narsani qo„limiz yoki badanimizga tegib ta’sir etish natijasida teri
(taktil –biror narsaning terimizga tegishi) yoki bosim sezgisi va shu kabi sezgilarhar
doim hosil bo„ladi.Demak,sezgideb, atrofimizdagi narsa va hodisalarning sezgi
a‟zolarimizga bevosita ta‟sir etishi natijasida ularning ayrim belgi va xususiyatlarini
miyamizda aks ettirilishini aytamiz.Sezgi bilish jarayonlari ichida oddiy psixologik
jarayon bo’lib, tashqi olamdagi narsa va hodisalarni aks ettiradi. Tashqi olamdan
kelayotgan qo„zg„atuvchilarning muayyan retseptorlarga bevosita ta‟sir etish orqali
ayrim belgi va xususiyatlarni va organizm ichki holatini aks ettiradi. Ma‟lumki,
insondan sezishning dastlabki bosqichi hissiy bilishdan boshlanib, keyinchalik u
mantiqiy bilishga o’tadi. Sezgi ham oddiy psixologik jarayon bo’lgani bilan uning
yuzaga kelishi o’z-o’zidan hosil bo„l idrok bilan bog’liq bo’ladi, lekin narsa va
hodisani idrok qilishdan oldin uni sezish lozim, shu bois sezgilar materiyaning sezgi
a‟zolarimizga ta‟siri natijasidir. Sezgi axborotlarini qabul qilib, tanlab, to„plab, har bir
sekundda axborotlar oqimini qabul qilib va qayta ishlab miyaga etkazib beradi.
Natijada tevarak -atrofdagi tashqi olamni va organizm o’z ichki holatini adekvat “mos”
aks ettirishi hosil bo’ladi. Sezgi a‟zolari tashqi olamninginson ongiga olib kiradigan
yo’llaridan biridir.Sezgilarning nerv –fiziologik asoslariMa‟lumki, sezgilar faqatgina
tashqi ta’sirlar natijasida hosil bo’lmay, balki organizmning ichki holatida ham
amalga oshiriladi. Sezgi nerv tizimining u yoki bu qo„zg„atuvchidan ta’sirlanuvchi
reaksiyalari tarzida hosil bo’ladi va har qanday psixik hodisa kabi reflektorlik
xususiyatiga egadir. Sezgilarning nerv –fiziologik asosini qo’zg’atuvchining
o’ziga aynan o’xshaydigan analizatorga ta‟siri natijasidahosil bo’ladigan nerv
jarayoni tashkil qiladi. SHuningdek,sezgilarning nerv fiziologik asosini o’rganishda
I.P.Pavlov ta’biri bilan aytgandaanalizator apparati tashkil etadi.Analizator –tashqi va
ichki muhitdan keladigan ta’sirotlarni qabul qilib olib, fiziologik jarayon bo’lgan
qo’zg’alishni psixik jarayonga, ya‟ni sezgilarga aylantiruvchi nerv mexanizmlari
tizimi. Analizator apparati 3 qismdan tashkil topgan bo’lib, ular quyidagilardan iborat:
(retseptor) –tashqi quvvatni nerv jarayoniga o’tkazadigan maxsus transformator
qismi;Analizatorning periferik bo’limining markaziy analizator bilan bog’laydigan
yo’llarni ochadigan afferent (markazga intiluvchi) va efferent (markazdan qochuvc
olamda to„g„ri mo„ljal olishning organizmning yashash sharoitlariga muvofiq
tarzdagi faoliyatining negizini ta‟minlaydi.
Xulosa:
Sezgilar insonning tashqi va ichki muhit bilan aloqasining asosiy
vositasi hisoblanadi. Ular bizni atrofimizdagi dunyo haqida ma'lumot bilan ta'minlaydi,
xavfdan ogohlantiradi va hayotimizni mazmunli qiladi. Sezgilarning nerv-fiziologik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
72
ISSN:3030-3613
asoslari murakkab jarayon bo'lib, unda retseptorlar, nerv tolalari va miya ishtirok etadi.
Sezgilarning fiziologik mexanizmlarini tushunish bizga quyidagi imkoniyatlarni
beradi:Inson organizmining ishlashini yaxshiroq tushunish.Sezgi buzilishlarini erta
aniqlash va davolash.Insonning sezgi qobiliyatlarini rivojlantirish.Texnologiyalarni
inson ehtiyojlariga moslashtirish. Kelajakda sezgilarning nerv-fiziologik asoslari
bo'yicha olib boriladigan tadqiqotlar insoniyatga yanada ko'proq foyda keltirishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
:
1. G„oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob
2. A.X.Югай, Н.А.Мираширова“Общаяпсихология”–Tашкент20
