T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
208
ISSN:3030-3613
AYOLLARGA NISBATAN ZO‘RAVONLIKKA BARHAM BERISHNING
PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Masharifova Guljahon Baxtiyor qizi
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ellikqal’a tumani 32-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada o‘zbek oilalaridagi ayollarga nisbatan zo‘ravonlik muammosi
muhokama qilinadi. Ayollarga nisbatan zo‘ravonlik o‘zi nima, qanday ko‘rinishlari va
turlari mavjud ekanligi haqida so‘z boradi. Oilaviy zo‘ravonlik qurboniga aylangan
ayollar psixikasidagi o‘zgarishlar yoritib beriladi. Bundan tashqari oilaviy
zo‘ravonlik keltirib chiqarishi mumkin bulgan oqibatlar va ularni oldini olish bo‘yicha
tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
oilaviy zo‘ravonlik, ayollar zo‘ravonligi, bolalarga nisbatan
zo‘ravonlik, zo‘ravon shaxs,xavf omillari ruhiy kamsitilish, iqtisodiy zo‘ravonlik,
jismoniy zo‘ravonlik, psixologik zo‘ravonlik.
KIRISH
Oilaviy zo‘ravonlik jinsga asoslangan zo‘ravonlikning eng keng tarqalgan shakli
hisoblanadi. Oilaviy zo‘ravonlik bu - biror-bir oila a’zosiga oilaning boshqa bir a’zosi
tomonidan do‘q-po‘pisa qilinishi, bosim o‘tkazilishi, haqorat qilinishi natijasida
vujudga keluvchi jarayon bo‘lib, u oiladagi insonlar o‘rtasida sodir bo‘ladi. Har bir
inson oiladagi zo‘ravonlikning qurboni yoki ijrochisiga aylanishi mumkin. Biroq, qayd
etilgan holatlarning aksariyati erkaklar tomonidan ayollarga nisbatan sodir etiladi.
Oilaviy zo‘ravonlik BMT tomonidan erkaklar va ayollar o‘rtasidagi kuchlarning
tengsizligi ifodasi sifatida belgilanadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Oiladagi zo‘ravonlik bu yashirish, bostirish, toqat qilish yoki azob chekish emas.
Oiladagi zo‘ravonlik holati, agar yuzaga kelsa, kelajakda uning takrorlanishiga yo‘l
qo‘ymaslik uchun uni to‘xtatish kerak. Oiladagi zo‘ravonlik yuzaga kelgan vaziyatda
nima qilish kerakligini tushunishga yordam beradigan bir qator oddiy qadamlar
mavjud. Oiladagi zo‘ravonlik, xoh bola, xoh kattalar, keksa odam, ayol yoki erkak
bo‘lsin, har birimizning qurbonimiz bo‘lishi mumkin. Turmush o‘rtog‘i o‘z xotiniga
nisbatan tajovuzni, aksincha, ota-onalar farzandlariga, farzandlar esa ota-onaga,
akauka va opa-singillarga bir-biriga nisbatan tajovuzkorlikni namoyon qilishi
mumkin.
Bolalar o‘zlarining birodarlariga yoki opa-singillariga nisbatan zo‘ravonlik
shaklida tajovuzkorlikni ko‘rsatishi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
209
ISSN:3030-3613
Oilada o‘zaro muloqot jarayonida tabiiy ravishda nizolar va janjallar paydo
bo‘lishi mumkin, ammo ularning hammasi ham zo‘ravonlik emas. Oiladagi
zo‘ravonlikda zo‘ravonlik shakllarining takrorlanib turadigan davrlari mavjud.
1-davr. Oilada taranglikning kuchayishi. O‘zaro munosabatlarda norozilik
kuchayadi va oila a’zolari o‘rtasidagi aloqa buziladi.
2-davr. Zo‘ravonlik hodisasi. Og‘zaki, hissiy yoki jismoniy zo‘ravonlik avj
oladi, g‘azab, tortishuvlar, ayblovlar, tahdidlar, qo‘rqitishlar bilan birga keladi.
3-davr. Yarashish. Zo‘ravon shaxs kechirim so‘raydi, sababini tushuntiradi,
aybni jabrlanuvchiga yuklaydi, ba’zida sodir bo‘lgan voqeani rad etadi yoki
jabrlanuvchini voqealarni bo‘rttirib ko‘rsatishiga ishontiradi.
4-davr. O‘zaro munosabatlardagi tinch davr ("asal oyi"). Zo‘ravonlik davri
unutiladi, tajovuzkor kechiriladi. Ushbu bosqich "asal oyi" deb nomlanadi, chunki bu
bosqichda sheriklar o‘rtasidagi munosabatlarning sifati asl nusxasiga qaytadi.
Odatda, so‘nggi davr ya’ni asal oyidan keyin munosabatlar birinchi bosqichga
qaytadi va sikl takrorlanadi. Vaqt o‘tishi bilan har bir bosqich oralig‘i qisqaradi,
zo‘ravonlik xolatlari tez-tez uchraydi va ko‘proq zarar keltiradi. Zo‘ravonlik qurboni
vaziyatni o‘zi hal qila olmaydi.
Shuni ta’kidlash kerakki, bunday vaziyatda aql bilan ongli ravishda harakat
qilish juda qiyin bo‘lib qoladi. Agar insonga eng yaqin odamlaridan tahdid tug‘ilsa,
qaror qabul qilish va zo‘ravonlik xolatini tugatish uchun ulkan jasorat talab etiladi.
Yuz berayotgan bu sharmandalik xolatini, qarindoshlar, qo‘shnilar yoki ishdagi
hamkasblar bilib qolishidan qo‘rqish, ko‘pincha, bu muammoni hal qilishga to‘sqinlik
qiladi. Bundan tashqari, bizning mentalitetimizda oilada yuzaga keladigan muammolar
haqida sukut saqlash kerak degan qarashlarning mavjudligi muammoni yashirishga
majbur etadi. Odatda ko‘pchilik shunday qiladi: jimgina chidaydi va hamma narsa
o‘tib ketishini kutadi. Afsuski, bu zo‘ravonlik yana va yana bir necha marta sodir
bo‘ladi. Oiladagi zo‘ravonlik va oddiy, shaxslararo nizo o‘rtasidagi asosiy farq mana
shu. Uyingizdagi zo‘ravonlikni bir marotaba to‘xtatish to‘g‘risida qaror qabul qilish
insonni yanada azoblanishdan qutqaradi. Izlanishlarga ko‘ra, ayollar va qizlar
ko‘pincha oilaviy zo‘ravonlikdan aziyat chekishadi. BMT ma’lumotlariga ko‘ra,
dunyodagi ayollarning taxminan 70 foizi hayoti davomida zo‘ravonlikni boshdan
kechirgan. Erkaklar ko‘pincha turmush o‘rtog‘i, ota onasi, farzandlari, xonadoshlariga
nisbatan tajavvuzkorlik namoyon etsa, ayollarda esa asosan, ota-onalar va bolalarga
nisbatan kuzatiladi. Turmush o‘rtog‘i va sherigiga nisbatan zo‘ravonlik kamdan-kam
holatlarda qayd etiladi. Oiladagi zo‘ravonlikning bir necha turlari mavjud: jismoniy,
jinsiy, psixologik va iqtisodiy.
Jismoniy zo‘ravonlik - bu jabrlanuvchiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita ta’sir
o‘tkazish, jismoniy zarar yetkazish maqsadida, kaltaklash, tan jarohati yetkazish,
tanaga og‘ir shikast yetkazish, kaltaklash, turtish, tepish, tarsaki ko‘rinishida bo‘ladi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
210
ISSN:3030-3613
Jinsiy zo‘ravonlik - bu odam o‘z xohishlariga qarshi jinsiy aloqada bo‘lishga majbur
qilish, tahdid qilish yoki aldangan paytdagi zo‘ravonlik harakati.
Psixologik zo‘ravonlik - inson psixikasiga zarar yetkazish, haqorat qilish, qo‘rqitish,
tahdid qilish, shantaj qilish, nazorat qilish kabilar
Iqtisodiy zo‘ravonlik - bu moddiy bosim bo‘lib, o‘qishni, ishlashni ta’qiqlash,
moddiy yordamdan mahrum qilish va daromadlarni to‘liq nazorat qilishda o‘zini
namoyon qiladi. Shuni yodda tutish kerakki, shaxsiy daxlsizlik va xavfsizlik har
qanday shaxsning ajralmas huquqi xisoblanadi. 1948 yilda Birlashgan Millatlar
Tashkiloti tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida
barcha insonlar zo‘ravonliksiz yashash huquqiga ega ekanligi ta’kidlangan. Insonni
manipulyatsiya qilish va o‘z kuchlarini ko‘rsatish uchun tajovuzkorlar turli xil
xattixarakatlardan foydalanadilar:
Hukmronlik – zo‘ravon o‘zaro munosabatlar uchun javobgarlikni his qilishlari
kerak. Ular turmush o‘rtog‘i va boshqa oila a’zolari uchun qarorlar qabul qilishadi,
ularning nima qilishini aytib berishadi va so‘roqsiz ularga bo‘ysunishni kutishadi.
Zo‘ravon o‘z qurboniga xizmatkor, bola yoki hatto uning mol-mulki kabi munosabatda
bo‘lishi mumkin.
Xo‘rlik -
tajovuzkor o‘z qurbonini nomukammal, kamsitilgan his qilishi uchun
hamma narsani qiladi. Bunday vaziyatda, u o‘z qurbonining hech nimaga
arzimasligiga va hech kim u bilan boshqa munosabatlarni o‘rnatishini istamasligiga
ishonsa, ketish haqida qaror qabul qilish ehtimoli kamroq bo‘lishini kutadi. Ta’qib
qilish, suiiste’mol qilish, tanbeh berish va ijtimoiy kamsitish qurbonning
qadrqimmatini pasaytirish va o‘zini nochor his qilish uchun qilingan zo‘ravonlik
qurolidir.
Izolyatsiya – zo‘ravon qurbonini o‘ziga bog‘liqligini oshirish uchun uni tashqi
dunyodan uzib qo‘yishga harakat qiladi. U oilasi yoki do‘stlarini ko‘rishni ta’qiqlashi
yoki hatto ish yoki maktabga borishini ta’qiqlashi mumkin. Qurbon biror narsa qilishi,
biron joyga borishi yoki kimnidir ko‘rishi uchun ruxsat so‘rash kerak bo‘lishi mumkin.
Tahdidlar - tajovuzkorlar, odatda, qurbonlarini o‘zidan uzoqlashishini oldini olish
uchun tahdidlardan foydalanadilar yoki ular haqida xabar berolmasligi uchun
qo‘rqitishga harakat qilishadi. Zo‘ravonlik qurboniga, farzandlariga, boshqa oila
a’zolariga yoki hatto uy hayvonlariga zarar yetkazish yoki o‘ldirish bilan tahdid qilishi
mumkin. U, shuningdek, o‘z joniga qasd qilish bilan tahdid qilishi mumkin, o‘z
qurboniga qarshi soxta ayblovlar qo‘zg‘atishi yoki tegishli tashkilotlarga xabar berishi
mumkin.
Bezorilik – zo‘ravon o‘z qurbonini bo‘ysundirish uchun turli xil bezorilik
xarakatlaridan foydalanishi mumkin. Bunday xarakatlarga tahdid soluvchi ko‘rinish
yoki imo-ishoralar, mol-mulkni yo‘q qilish va uy hayvonlariga og‘riq keltirish kiradi.
Bu xolat bo‘ysunmaslik dahshatli oqibatlarga olib kelishi mumkin degan signaldir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
211
ISSN:3030-3613
Rad etish va aybdorlik - zo‘ravonlar, hatto, kechirilishi mumkin bo‘lmagan narsalar
uchun ham kechirim so‘rashga usta. Ular o‘zlarining haqoratli va tajovuzkor xatti-
harakatlarini yomon bolalik yoki yomon kun oqibatida ayblashadi va hatto buning
uchun o‘z qurbonini ayblashlari mumkin. Zo‘ravon zo‘ravonlikni minimallashtirishi
yoki hatto uning sodir bo‘lganligini rad etishi mumkin. U o‘zining zo‘ravonlik va
qo‘pol muomalasi qurbonining aybi deya mas’uliyatni unga yuklashga harakat qiladi.
Ushbu xarakatlarni o‘z vaqtida tashxislash qo‘pol munosabatlardan chiqish uchun
to‘g‘ri tanlov qilishga imkon beradi!
XULOSA
Shuni yodda tutish kerakki, tajovuzkorlar o‘zlarining xatti-harakatlarini
boshqarishga qodir - ular buni har doim qilishadi!
•
zo‘ravonlar kimga qarshi zo‘ravonlik qilishni tanlaydilar. Ular xafa qilganlarni
haqorat qilmaydi, tahdid qilmaydi yoki ularga hujum qilmaydi. Qoida tariqasida, ular
yaqin odamlariga, o‘zlarini yaxshi ko‘raman deb da’vo qilganlarga nisbatan
zo‘ravonlik ishlatadilar.
•
zo‘ravonlar zo‘ravonlikni qachon va qaerda qo‘llashni diqqat bilan tanlaydilar.
Atrofda ularning zo‘ravonlik xatti-harakatlarini ko‘radigan odamlar bor ekan, ular
o‘zlarini nazorat qilishadi. Ular o‘zlarini jamoat joylarida hech narsa bo‘lmagandek
tutishlari mumkin, ammo ular qurbonlari bilan yolg‘iz qolishlari bilan zo‘ravonlik
qilishadi.
•
zo‘ravonlar o‘zlarining zo‘ravonlik xatti-harakatlarini, bu ularga foyda keltirishi
mumkinligini ko‘rganlarida to‘xtatishga qodir. Aksariyat zo‘ravonlar, aslida ularning
manfaatlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan zo‘ravonlik xatti-harakatlarini to‘xtata
oladi (masalan, polisiya kelganida).
•
zo‘ravonlar ko‘pincha zo‘ravonlikni ko‘rinadigan izlar bo‘lmaydigan tarzda
ishlatadilar. Jismoniy zo‘ravonlik bilan g‘azablanib harakat qilish o‘rniga, zarbalarni
ko‘karishlar ko‘rinmaydigan joylarga ehtiyotkorlik bilan yo‘naltiradi.
Oiladagi zo‘ravonlik - bu bir oila a’zosining boshqa oila a’zosiga nisbatan
qasddan qilingan jismoniy, psixologik va jinsiy xatti-harakatlari, uning huquqlari,
erkinliklari, qonuniy manfaatlarini buzish va unga jismoniy va (yoki) ruhiy azob
berish.Shunday ekan bu illatni oldini olish va yo‘q qilish barchamizning vazifamizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Pulatova Sh.A, Murodov A.Sh Zo‘ravonlikdan jabrlanganlar huquqlarini himoya
qilish va zo‘ravonlikning oldini olish: Uslubiy qo‘llanma. –T.,Baktria press, 2020.
– 56 B.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi // URL:
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ijtimoiy reabilitatsiya qilish va
moslashtirish, shuningdek, oilaviy-maishiy zo‘rlik ishlatishning oldini olish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
212
ISSN:3030-3613
tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 02.07.2018 yildagi PQ-
3827-sonli Qarori// URL:
4.
2019 yil 2 sentyabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikas«Xotin-qizlarni
tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida» Qonuni
