T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
204
ISSN:3030-3613
FARZAND TARBIYASIDA ZO’RAVONLIK OQIBATLARI
Kemalova Umitay Tugelbay qizi
Mo’ynoq tumani "Inson" ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada farzand tarbiyasida ota-onalarning roli va
bolalarga nisbatan zo’ravonlikning oqibatlari yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:
oila, tarbiya, zo’ravonlik, ruhiy zo’ravonlik, jismoniy zo’ravonlik,
iqtisodiy zo’ravonlik, jinsiy zo’ravonlik, g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik
,
bolaning asosiy
ehtiyojlari, g’azab, qasos
KIRISH
Ota-onalar farzandlari tarbiyasi ko’zgusidir, ota-onalar va bolalar bir-biriga
tarbiya berishadi. Oilaviy tarbiya ota-onalar uchun avvalo, o’zini-o’zi tarbiyalash
demakdir.Agar odamlar bolalaringiz haqida yomon gapirishsa, bu ularning sizni
yomonlashiyotganidir. O’rnak ko’rsatish do’q-po’psadan kuchliroq ta’sir etadi.
Farzandingizni u bilan gaplashiyotgan biror narsa o’rgatiyotgan yoki unga biror ish
buyurayotganingizda gina tarbiyalayabman dep o’ylamang, siz uni hoyotingizni har
soniyasida tarbiyalab borasiz.
Ayniqsa bolani tarbiyalayman dep zo’ravonlik ko’rsatish bola ruhiyatiga jiddiy
salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Zo’ravonlik
-
bu jarohatlash, suisteʼmol qilish, zarar yetkazish yoki yoʻq qilish
uchun jismoniy kuch ishlatish hisoblanadi.
Oilada bolalar quyidagicha zo’ravonlik turlariga uchrashi mumkin:
Jismoniy zo‘ravonlik
— bolalarga turli darajadagi tan jarohatlarini yetkazish,
ularni xavf ostida qoldirish, hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfli ahvolda bo‘lgan bolalarga
yordam ko‘rsatmaslik.
Jinsiy zo‘ravonlik
— bolaga nisbatan shahvoniy xususiyatga ega bo‘lgan
harakatlar qilish orqali uning jinsiy daxlsizligiga tajovuz qilish.
Ruhiy zo‘ravonlik
— bolalarni haqoratlash, ularga tuhmat qilish, tahdid qilish,
ularning sha’ni va qadr-qimmatini kamsitish, ularni tahqirlash, shuningdek,
bolalarning asosiy ehtiyojlarini cheklashga qaratilgan boshqa harakatlarda ifodalangan
zo‘ravonlik shakli, shu jumladan zo‘ravonlikdan jabrlanuvchida o‘z xavfsizligidan
xavotir uyg‘otadigan, o‘zini himoya qila olmasligiga olib keladigan yoki ruhiy
salomatligiga zarar yetkazadigan harakatlar (harakatsizlik).
G‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik
— zarur imkoniyatlarga, bilim va ko‘nikmalarga,
shu jumladan, buning uchun tegishli xizmatlardan (davlat, tibbiy, ta’lim, ijtimoiy
va boshqa xizmatlardan) foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lgan ota-ona (ular o‘rnini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
205
ISSN:3030-3613
bosuvchi yoki bolaga qarab turgan shaxslar) tomonidan bolaning sog‘lig‘i, jismoniy,
aqliy va axloqiy rivojlanishining buzilishiga olib kelinishi.
Bolaning asosiy ehtiyojlari
— bolaning to‘laqonli rivojlanishi, jismoniy
va ruhiy salomatligi uchun oziq-ovqat, uy-joy va boshqa zarur sharoitlar bilan
ta’minlash, xavfsizlik, ta’lim olish, ijtimoiy aloqalarni o‘rnatish, hayotiy ko‘nikmalarni
rivojlantirish va imkoniyatlarni ro‘yobga chiqarish uchun shart-sharoitlar yaratish.
Bolalarga zo’ravonlik ko’rsatish oqibatlari:
Zo’ravonlikni amalga oshiruvchi ota-onalar harbir bolaga kerak bo’lgan
ishonchni so’zsiz buzadilar-bolani uni ardoqlashlariga ishontirishga urinadi. Ularning
jazolashlari quyidagi yolg’onlari o’z ichiga oladi:go’yoki ular tarbiyaviy jarayonlarni
hal qilishadi va aslida shunday qilib ota-onalar o’z g’azablarini boladan olishadi.
Aksariyat hollarda kattalar bolalarini o’zlari bolaliklarida kaltaklanganliklari uchun
urishadi. Jismoniy jazolar bolani mutloq tarbiyaga zid dalillarni qabul qilishga
o’rgatadi:”men seni o’z manfaating uchun uraman”, bolaning miyasi bu ma’lumotni
saqlab qoladi. Ular g’azab va qasos olish istagini keltirib chiqaradi, bu istak ongda
saqlanadi va faqat keyinroq o’zini nomoyon qiladi.Ular o’z g’azab-uqubatlariga va
boshqalarga nisbatan rahim-shafxatli bo’lishga moyillikni yoq qiladi, shu bilan
bolaning o’zini va dunyoni bilish qobiliyati cheklanadi.
Bola bulardan qanday soboq oladi:Bola o’zini hurmatga loyiq emas dep his
qiladi, yaxshi narsalarni jazo orqali o’rganish mumkin dep hisoblaydi(bu odatda bolaga
o’z navbatida boshqalarni jazolash istagini o’rgatadi), azob-uqubatlarni yurakka olib
bormaslik va ularni e’tiborsiz qoldirish kerak(bu immunitet tizimi uchun xavfli),
zo’rovonlik bu-sevgining nomoyon bo’lishi(ko’plab notog’ri tushunchalar shu asosda
shakllanadi), tuyg’ularni rad etish-bu normal, sog’lom hodisa dep tushinishadi,
kattalardan himoyalanishning imkoni yoq kabi notog’ri tushunchalar shakllanishiga
sabab bo’ladi.
Zo’rovonlikka uchragan bolalar atrofdagilarga nisbatan zaif va himoyasizlarni
masxara qilish, o’qituvchilarga yomon munosabatta bo’lish sinfdoshlari bilan yuzaga
keladigan muntazam tortishuvlar kabi salbiy munosbatta bo’ladi. Zo’rovonlikka
uchragan va g’azab tuyg’ularini qayta boshidan keshirish imkoniyatini beradigan
teleshoular va video o’yinlarni tez-tez tomosha qiladi.
Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki bolalarga nisbatan zo’rovonlik ularning tarbiyasiga va
ruhiyatiga jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun ham ota-onalar oilada, farzand
tarbiyasida zor’rovonlik holatlarining oldini olishga va zo’rovonlik holatlarining ro’y
berishiga yol qoymasliklari talab etiladi. Agar bola sizga zo'ravonlik haqida gapirsa:
Farzandingizga jiddiy munosabatda bo'ling.
Tinch bo'lishga harakat qiling.
Bolaning hayotiga qanchalik tahdid solayotganini aniqlang.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
206
ISSN:3030-3613
Farzandingizni so'zlar bilan ishontiring va qo'llab-quvvatlang.
“Menga aytganingiz yaxshi. Siz to'g'ri ish qildingiz." o "Men
senga ishonaman". o "Bu sizning aybingiz emas".
"Bu vaziyatda siz yolg'iz emassiz; bu boshqa bolalar bilan ham
sodir bo'ladi." o "Bu siz bilan sodir bo'lganidan afsusdaman."
"Men nima bo'lganligi haqida gapirishim kerak ... (advokat,
o'qituvchi). Ular sizga bir nechta savol berishni xohlashadi. Ular sizni xavfsiz
his qilishga harakat qilishadi. Ba'zi sirlar borki, agar sizga zulm qilingan
bo'lsa, ularni saqlab bo'lmaydi."
5 Savollarga sabr-toqat bilan javob bering va bolaning
tashvishini engillashtiring.O'zingiz bajara olmaydigan va'dalarni berishdan
ehtiyot bo'ling.
Agar sizning sinfingizda oilada zo'ravonlikka uchragan bolangiz bo'lsa, quyidagilarni
ta'minlash orqali yordam berishingiz mumkin:
1.
Sinfda bolaning normal holatini saqlang.
2.
Bolaga nimani xohlashini va nimani xohlamasligini hal qilmang. So'rang!
Bu bola uchun qulay bo'lgan darajada iliq munosabat ko'rsatishga yordam beradi.
3.
Ovozingizda iliqlik va iliqlikning oddiy ifodasini ishlating.
4.
Bola bilan sodir bo'lgan voqea tafsilotlarini boshqa hech kim bilan
muhokama qilmang.
Bolaning tajribalari uning atrofidagilar uchun mo'ljallanmagan.
5.
Bolaning ishini ijobiy ko'rsatish, uni muhokamalarga jalb qilish va
hokazo.
6.
Dastlab, bola o'z resurslarini safarbar etgunga qadar nima qilish
kerakligini va qanday munosabatda bo'lishini aytishni xohlashi mumkin.
7.
Foydali o'qish materiallari va badiiy ijodkorlikni taqdim etish farzandingiz
uchun histuyg'ularini ifoda etish imkoniyatidir.
Shunday qilib, zoʼravonlikka qarshi turish va zoʼravonlik tajribasidan keyin
oqibatlarini kamaytirish koʼnikmalarini shakllantirish maqsadida maktab psixologlari,
oʼqituvchilari, huquq-tartibot idoralari xodimlari va ota-onalar tomonidan maqsadli
ishlarni tashkil etishlari kerakligini koʼramiz.
XULOSA
Maqsadli ishlashda bolalarni zoʼravonlikdan asrash uchun va zoʼravonlikga
uchragan oʼquvchilar bilan korrektsion ish olib borish uchun oʼquvchining qiziqishi va
hohishlarini inobatga olish, siyosiy, ijtimoiy iqtisodiy barqarorlikni taʼminlash, oilada
sogʼlom muhitni shakllantirish, bolalarni nazoratsiz qoldirmaslik, bolalarga boʼsh vaqt
ajaratish, toʼliq oilani saqlab qolish, bolalar bilan emotsional yaqinlikni yoʼqotmaslik,
boladagi eng yaxshi insoniy fazilatlarni koʼra olishga va bolalarda oʼziga ishonish, oʼz
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
207
ISSN:3030-3613
xulqini oʼzi yaxshilash motivlarini shakllantirish, bolalarning oʼzlaridagi ijobiy
xarakter xislatlarini anglashini ragʼbatlantirish, bolalarni oʼz xulq-atvorini oʼzi
baholashga oʼrgatish, bolaga ishonish, olani oldiga qoʼyilgan vazifalarni bajarishda
erishgan yutuqlarini ragʼbatlantirish, bolaga fanga, kasbga boʼlgan qiziqishlarini
oshirish, bolani boʼsh vaqtlarini toʼgʼri tashkil etishlarini nazorat qilishni tashkil etish
kerak boʼladi.
FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR:
1.
Taʼlim muassasasida zoʼravonlikning oldini olish. Uslubiy qoʼllanma / V.
Аdescalita, R. Josanu, I. Moldovanu, T. Epoyan tomonidan tahrirlangan -
Kishinyov, 2017 .-- 128b.
2.
Volkova E.N., Volkova I.V., Isaeva O.M. Bolalarga nisbatan zoʼravonlikning
tarqalishini baholash // Ijtimoiy psixologiya va jamiyat. 2016. 7-jild. No 2. 19-34-
betlar. 3. Аptikieva L.R., Аptikiev А.X., Bursakova M.S. Zoʼravonlikdan omon
qolgan oʼsmirlar bilan psixologik-pedagogik ishlarni tashkil etish // Orenburg
davlat universitetining axborotnomasi No 9 (170), 2014. P.4-9.
3.
Malkina-Pykh IG Inqirozli vaziyatlarda psixologik yordam - Moskva: Eksmo
nashriyoti, 2005. - 960 p.
