T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
294
ISSN:3030-3613
ISLOMGACHA BO‘LGAN DAVRDA ARABISTONYARIM OROLIDA DIN
VA E’TIQODNING ROLI , MA’DANIYATI TARIXI, TARIXSHUNOSLIK
MASALALARIDA
Bobaqulova Anora Umidjon qizi
Nizomiy nomidagi TDPU Tarix fakulteti,
Tarix yo‘nalishi 402-guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada
islomgacha bo‘lgan davr Arabistonining siyosiy,
ijtimoiy va madaniy holati, bu davrga oid tarixiy manbalar va ularning
tarixshunoslikdagi o‘rni yoritilgan. Bundan tashqari davrining mohiyati, qadimgi arab
jamiyatining tuzilishi, diniy e’tiqodlari, tashqi aloqalari va yozma hamda arxeologik
manbalardagi aks etishi tahlil qilinadi.
Kirish.
Islomgacha bo‘lgan davrda Arabiston yarim orolidagi din va e’tiqod
jamiyatning asosiy ijtimoiy va madaniy hayotiga ta’sir ko‘rsatgan muhim
elementlardan biri edi. Bu davrda arablar o‘zining ko‘p qirrali diniy amaliyotlari, ko‘p
xudolikka asoslangan e’tiqodi va turli madaniyatlarning ta’siri ostida yashagan.
Islomdan avvalgi arablarning asosiy diniy e’tiqodi ko‘p xudolik (politeizm) edi. Bu
e’tiqod arab jamiyatining barcha qabilalari orasida keng tarqalgan bo‘lib, har bir qabila
yoki hudud o‘zining maxsus xudosiga ega bo‘lgan. Xudolar va ularning vazifalari:
Arablar tabiat hodisalari va turmush bilan bog‘liq turli xudolarga sig‘ingan. Misol
uchun:
• Lat, Uzza va Manot – asosiy ayol xudolar sifatida e’tirof etilgan.
• Hubal – Makkadagi Ka’bada joylashgan eng katta xudolardan biri bo‘lgan.
• Tog‘lar, daraxtlar va buloqlar kabi tabiat unsurlari ham muqaddas deb
hisoblangan.
• Butlar va ularning o‘rni: Har bir qabila o‘zining muqaddas butlariga ega
bo‘lgan. Butlar Ka’bada yoki boshqa diniy markazlarda saqlangan. Ka’ba Islomdan
avval ham muhim diniy markaz bo‘lgan.
• Ka’ba “butlar uyi”: Unda arab qabilalariga tegishli 360 dan ortiq butlar
saqlangan. Ka’ba atrofidagi hududni tinchlik zonasi deb hisoblashgan va bu joyda
urush qilish taqiqlangan.
• Ka’baga ziyorat: Ko‘plab qabilalar yilning muayyan davrida Ka’baga ziyorat
qilishgan, bu nafaqat diniy, balki iqtisodiy ahamiyatga ham ega edi.
Arablar xudolarni rozi qilish uchun hayvonlarni qurbon qilganlar. Sehrgarlik,
yulduzlar ilmi va folbinlik keng tarqalgan bo‘lib, kelajakni bilish yoki baxtsizliklardan
saqlanish uchun ishlatilgan. Qarorlar qabul qilishda o‘q-yoy yoki tirnoq otish kabi
ramziy usullar qo‘llanilgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
295
ISSN:3030-3613
Islomdan oldingi davrda Arabiston yarim orolida xristianlik va yahudiylikning
ma’lum ta’siri mavjud edi:
• Xristianlik: Shimoliy Arabistondagi Nasroniy qabilalari xristianlikni qabul
qilgan. Vizantiya imperiyasi va Habashiston (Efiopiya) orqali bu din Arabistonga kirib
kelgan.
• Yahudiylik: Hijoz hududida yahudiylik keng tarqalgan. Madinadagi yahudiy
qabilalari (Banu Nadir, Banu Qurayza va Banu Qaynuqo’) bunga misol bo‘ladi. Bu
ikki din Arabiston jamiyatida yangi g‘oyalar, yozuv va qonun tushunchalarining
shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan.
Janubiy Arabistonda, ayniqsa Himyariylar podshohligi hududida zaratushtriylik
va boshqa e’tiqodlarning ta’siri sezilgan. Eron (Sosoniylar) ta’siri tufayli bu dinning
elementlari janubiy hududlarda paydo bo‘lgan.
Arabistonning turli hududlarida diniy ziddiyatlar ham kuzatilgan. Masalan:
Himyariylar podshohligi davrida yahudiylar bilan nasroniylar o‘rtasida ziddiyat
yuzaga kelgan. Habashiston tomonidan yuborilgan qo‘shin bu yerda nasroniylikni
mustahkamlashga harakat qilgan. Abrahaning Makkaga hujumi (Fil voqeasi) diniy
ziddiyatlarning yorqin misolidir.
Arabiston yarim orolining madaniy hayoti IV-VI asrlarda turli ijtimoiy, iqtisodiy
va diniy omillar ta’sirida shakllandi. Arablar ko‘p asrlar davomida ko‘chmanchi hayot
tarzini saqlab kelishgan, ammo savdo, madaniy almashinuv va boshqa omillar
natijasida o‘zlarining madaniy an’analarini rivojlantirishda muhim o‘rin tutgan. Bu
bobda arablarning madaniy hayoti, san’at, adabiyot va diniy e’tiqodlarining
shakllanishi va rivojlanishi tahlil qilinadi. Arabiston yarim orolida madaniyatning
rivojlanishi ko‘chmanchi hayot tarziga, ijtimoiy tizimga va diniy qarashlarga bog‘liq
edi. Arablarning madaniy hayoti adabiyot, musiqa, san’at va boshqa ko‘plab sohalarda
o‘z ifodasini topgan. Arabiston madaniyatining eng ajralib turuvchi xususiyatlaridan
biri uning adabiyotidir. Arablarning qadimiy adabiyoti, xususan, she’riyatda o‘z
ifodasini topgan. Arablarda she’riyat nafaqat san’at, balki ijtimoiy hayotning ajralmas
qismi bo‘lib, jamoat yig‘ilishlarida qo‘llanilgan. Qabilalar orasida she’r yozish,
ma’naviyatni ifodalash va erkin fikrlarni ifoda etish odatiy hol edi.
Arabiston madaniyatida musiqa va san’at ham muhim o‘rin tutgan. “Arablar o‘z
she’riyatini kuchli ijtimoiy vosita sifatida ishlatishgan .”
1
Musiqa asosan ko‘chmanchi
hayot tarzida rivojlangan bo‘lib, arablarning qo‘shiqlari va raqslarida ijtimoiy holatlar,
janglar va qadriyatlar aks etgan. Hunarmandchilik esa, ayniqsa zargarlik, to‘qimachilik
va keramika ishlab chiqarishda rivojlangan. Arablarning yozuv madaniyati ham o‘ziga
xos bo‘lib, alifbo va tasviriy yozuvlar madaniy jarayonning asosini tashkil etgan.
Arablarning dastlabki yozuvlari asosan toshlarga yoki qog‘ozga o‘yilgan bo‘lib, ular
1
Shukurov, T. Arabiston iqtisodiyoti va savdo aloqalari. Toshkent: Ziyo Nashr.2021.34-b.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
296
ISSN:3030-3613
turli tarixiy va madaniy voqealarni saqlab qolish maqsadida ishlatilgan. Arabiston
yarim orolining me’morchiligi oddiy va amaliy shakllarda bo‘lib, asosan yashash
joylari va savdo markazlari atrofida rivojlangan.
Makkada va Madinada yirik ziyoratgohlar qurilgan, bu esa diniy hayotga katta
ta’sir ko‘rsatgan. Arabiston yarim orolida IV-VI asrlarda bir necha diniy e’tiqodlar
mavjud edi, ularning eng muhimlari politeizm, yahudiylik, nasroniylik va keyinchalik
Islom dinining rivojlanishiga asos bo‘lgan. Arablar o‘zlarining qadimiy e’tiqodlariga
ko‘ra, ko‘p xudolarga sig‘inganlar. Har bir qabila o‘zining maxsus xudolari va ibodat
joylariga ega bo‘lgan. Makkadagi Ka’ba, avvalgi davrlarda, arablar uchun eng
muqaddas ibodat joyi bo‘lib, turli xudolarga sig‘inishadi. Bu xudolar, masalan, Hubal,
Manat va Uzza kabi nomlar bilan atalgan. Arabistonning ba’zi hududlarida yahudiylar
va nasroniylar yashagan. Ayniqsa, Madina va Xaybarda yahudiylar jamoasi mavjud
bo‘lib, ularning diniy e’tiqodlari o‘zaro ta’sir ko‘rsatgan. Nasroniylik esa asosan
arablarning janubiy hududlarida, xususan, Himyar davlatida tarqalgan edi.
Arabistonning ba’zi qabilalarida monoteistik e’tiqodlar tarqala boshlagan. Bu
o‘zgarishlar Islom dinining paydo bo‘lishiga zamin yaratgan. Masalan, Haniflik dini
monoteistik e’tiqodning bir shakli bo‘lib, unda xudoning yagona ekanligi ta’kidlangan.
IV-VI asrlar oxirlarida Islom dini arablar orasida tarqala boshlagan. Islomning
asoschisi Muhammad payg‘ambar va uning tarafdorlari arablarni yagona xudoga,
Allohga ibodat qilishga chaqirgan. Bu yangi diniy e’tiqod nafaqat Arabistonni, balki
butun dunyoni o‘zgarishga olib keldi. Islomning tarqalishi arablarning diniy hayotini
tubdan o‘zgartirdi. Arabiston o‘zining markaziy joylashuvi tufayli turli madaniyatlar
o‘rtasida aloqalarni ta’minladi. “Arablar o‘z she’riyatini kuchli ijtimoiy vosita sifatida
ishlatishgan.”
2
Arablar o‘zlarining madaniy an’analarini boshqa xalqlar bilan
almashish orqali boyitgan. Arabistonning savdo yo‘llari G‘arb, Sharq, Janubiy va
Shimoliy hududlar bilan aloqalarni rivojlantirishga yordam berdi. Arablar
Hindistondan, Misrdan va Yaqin Sharqdan madaniy va ilmiy bilimlarni olib kelishgan.
Arabiston orqali qimmatbaho toshlar, ipak, yog‘och va boshqa buyumlar import
qilinib, buning natijasida arablarga boshqa xalqlarning san’ati, adabiyoti va ilm-fanini
o‘rganish imkoniyati tug‘ildi. Shu bilan birga, arablar o‘z madaniy merosini boshqa
xalqlar bilan almashishga muvaffaq bo‘lishdi. Islomdan oldingi davrda yahudiylar va
nasroniylarning diniy ta’siri arablarning madaniy va diniy shakllanishiga ta’sir
ko‘rsatdi. Islomning paydo bo‘lishi bilan arablar yangi diniy va madaniy an’analarni
shakllantira boshladilar. Arabiston madaniy hayoti, ayniqsa Islom dinining paydo
bo‘lishi bilan yangi bosqichga o‘tdi. Islomning tashkil topishi Arabistonning diniy,
ijtimoiy va madaniy tizimini tubdan o‘zgartirdi. Bu o‘zgarishlar arablarning ijtimoiy
2
Shukurov, T. Arabiston iqtisodiyoti va savdo aloqalari. Toshkent: Ziyo Nashr.2021.28-b.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
297
ISSN:3030-3613
tuzilmasini, iqtisodiy aloqalarini va siyosiy tizimini shakllantirdi. Islom dinining
yuksalishi bilan arablar yagona diniy va siyosiy tizimda birlashdilar. Islom madaniyati
nafaqat diniy e’tiqodlarni o‘z ichiga oldi, balki ilm-fan, san’at va adabiyotga ham katta
ta’sir ko‘rsatdi. Islomning arablar orasida tarqalishi bilan arab madaniyati o‘zining eng
yuksak cho‘qqisiga yetdi. Islomning ilk davrlaridagi ilmiy yutuqlar va madaniy
rivojlanish, arablarning dunyo bo‘ylab ta’sirini oshirdi.
Xulosa
Arabiston yarim oroli IV-VI asrlarda o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayotida muhim o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Bu davrda arablar qabila asosidagi
jamiyatni shakllantirgan holda, ko‘chmanchi hayot tarzini saqlab qolgan, ammo savdo,
madaniy almashinuv va ijtimoiy tizimdagi o‘zgarishlar natijasida o‘zlarining iqtisodiy
va madaniy rivojlanishlarini amalga oshirishga muvaffaq bo‘lishdi. Arabistonning
iqtisodiy hayoti asosan chorvachilik, savdo va dehqonchilikka asoslangan bo‘lib,
mintaqaning geografik joylashuvi uning boshqa xalqlar bilan aloqalarini osonlashtirdi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Abduvahobov, A. “ Arabiston tarixiy geografiyasi.” Toshkent:O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti.2016.61-b
2.
Bojayeva, G. (2015). Arabiston yarim oroli va uning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti.
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti nashriyoti. 47-49-b
3.
Ibragimov, A. Islomdan oldingi arabiston va uning madaniyati. Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi.2013.75-79b
4.
Murtazayev,
A.
Arabiston
tarixidan
izlanishlar.
Toshkent:
Sharq
nashriyoti.2018.32b
5.
Soliyeva, R. (2020). Arabiston ijtimoiy tizimi: qadimgi davrdan Islomgacha.
Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti nashriyoti.
6.
Sultonov, S. Arabiston va uning siyosiy tarixidagi o‘zgarishlar. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.2017.27b
7.
Kasimov, K. . Arabiston yarim oroli va uning madaniy almashinuvlari. Toshkent:
Ziyo Nashr.2019.209-217b
