T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
275
ISSN:3030-3613
UMUMTAʼLIM MAKTABLARIDA IQTIDORLI VA QOBILIYATLI
O’QUVCHILARNI ANIQLASHNING PSIXOLOGIK USULLARI
S-Xodjaeva Dilnoza Maxmudjanovna
Toshkent shahar Olmazor tumani
315-sonli umumtaʼlim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta’lim jarayonida iqtidorli hamda qobiliyatli
o’quvchilarni aniqlashning pedagogik-psixologik usullarini nazariy va amaliy jihatlari
hamda intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalarni o’qitishning asosiy
yondashuvlari keltirib o’tilgan.
Kalit so’zi:
konsalting, individual, mikro, intelektual, qobiliyat, ta’lim, maslahat,
diagnostika, modellashtirish, muloqot texnikasi, kasb, kuzatish, ko’nikma, malaka.
KIRISH
Tugʼma iqtidorli bolalarni tushinish uchun eng avvalo bolalar psixikasining yosh
xususiyatlarini bilishimiz kerak. Аgarda qobiliyat qandayda bir psixik xislat boʼlsa,
iqtidorlilik shu qobiliyatning eng yuqori koʼrsatkichi hisoblanadi. Qobiliyat va
iqtidorlilik inson hayoti davomida aks ettirilb boriladi. Darhaqiqat iqtidorli
o’quvchilarni aniqlab olish va ularning psixologik xususiyatlari to’g’risidagi bir
qancha risolalarga ko’zimiz tushadi biroq buni amaliy faoliyatimizda kamdan kam
qo’llab boramiz . Ayniqsa maktabda alohida eʼtiborni faqatgina orqada qolgan
oʼquvchilargina emas, balkim boshqalarga solishtirganda oʼqish oson hisoblanadigan,
oʼquv jarayonida yuksak muvaffaqiyatlarga erishayotgan bolalarga ham o’z
diqqatimizni qaratishimiz lozim. Taʼlim jarayonida, jamoa ishlarida oʼquvchilar
harakatlanishi, erishgan muvaffaqiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi.
Iqtidorli bolalarda aqliy qobiliyatning erta vujudga kelishi ota-onalar,
pedagoglar, jamoatchilikni beparvo qoldirmasligi lozim. Chunki, ulardagi berilgan
talantning yuqolishiga olib kelishi mumkin.
Tadqiqodlarga ko’ra, iqtidorli bolalarni aniqlash uchun turli toifadagi
mutaxassislar jalb qilingan, ya’ni psixolog, o’qituvchilar, ijtimoiy o’qituvchi, ma’lum
bir fan bo’yicha mutaxassislar va ota-onalar. Bunday hamkorlikning samarali
shakllaridan biri ta’lim muassasasining psixologik-pedagogik kengashidir.
Bolalarning intellektual qobiliyatlari aniqlagandan so’ng, ular bilan quyidagi
o’qituvchilar shug’ullanishgan:
•
Konsalting;
•
Shaxsiy o’quv dasturlarini tayyorlashda uslubiy yordam;
•
Individual yondashuv bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish;
•
Muloqotning samarali shakllarini topishda o’qituvchilarga ko’maklashish;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
276
ISSN:3030-3613
•Qulay mikroiqlimni tashkil etish bo’yicha tavsiyalar;
•
Ijtimoiy-psixologik ko’nikma va malakalarni o’rgatish;
•
Psixologik xususiyatlarni tuzish;
•
O’quvchilar uchun maslahatlar;
•
Kuzatish;
•
Muloqot psixogigiyenasi;
•
Bolalarning psixologik diagnostikasi;
•
Diagnostika natijalari bo’yicha maslahatlar;
•
Bolaning yosh-psixologik xususiyatlari bilan tanishish;
•
Psixologik kompetentsiyani takomillashtirish.
Maktabda intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalar haqidagi ma’lumotlarni
tizimlashtirish uchun ular haqidagi biografik ma’lumotlar, ularning psixodiagnostik
tekshiruvi va so’rovi natijalarini o’z ichiga olgan ma’lumotlar banki yuritiladi.
Maktabda intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalarga hamrohlik qilish
psixologik-pedagogik xizmat tomonidan amalga oshiriladi.
Ta’lim faoliyati
yuqori darajadagi intellektual rivojlanishga ega bo’lgan bolalar
bilan ishlashning asosiy sharti - bu o’qituvchilarning kasbiy malakasining yuqori
darajasi bo’lib, u quyidagilarni nazarda tutadi:
-
bolaga individual yondashuv;
-
bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish;
-
doimiy o’zgaruvchan ta’lim amaliyotida pedagogik jarayonni samarali qurish
qobiliyati;
-
darsda samarali ta’lim texnologiyalaridan foydalanish (masalan, loyiha
texnologiyasi, tadqiqot ustaxonasi texnologiyasi, munozara texnologiyasi, muammoli
ta’lim texnologiyasi, tanqidiy fikrlash texnologiyasi (insert, klaster, sinkway, E.de
Bonet usuli, guruh muhokamasi, aqliy hujum, case - texnologiyalar, axborot
texnologiyalari,
portfel
texnologiyalari,
repetitorlarni
qo’llab-quvvatlash
texnologiyalari va boshqalar). Zamonaviy innovatsion texnologiyalar yuqori
darajadagi intellektual rivojlanishga ega bo’lgan bolalarga ijodiy ta’lim jarayoniga
kirishish va ularda bilimga chanqoqlik, kashfiyotlarga intilish, faol aqliy mehnat,
o’zo’zini bilish;
-
o’quvchining ta’lim ehtiyojlari, individual qobiliyatlari va imkoniyatlari
(dasturni o’zlashtirishga tayyorlik darajasi), shuningdek ta’lim mazmunining mavjud
standartlari bilan belgilanadigan individual ta’lim yo’nalishini qurish. Individual
ta’lim yo’nalishi yuqori darajadagi intellektual rivojlanishga ega bo’lgan bolaga o’z
iste’dodini kashf qilish va kasblar olamida qaror qabul qilishga yordam beradi.
Loyiha-tadqiqot faoliyati o’qituvchiga turli guruhlardagi o’quvchilar bilan
ishlashni tashkil etish imkonini beradi, bu har bir o’quvchining reproduktiv ta’lim
darajasidan ijodiy darajaga o’tish yo’lini ko’rsatadi. Axborot manbalari bilan ishlash
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
277
ISSN:3030-3613
usullarini kengaytirish, loyiha faoliyatida o’quvchilarning mustaqil rolini oshirish
asosiy vakolatlarni shakllantiradi:
•
axborotni yaratish, izlash, to’plash, tahlil qilish, taqdim etish, uzatish;
•
modellashtirish;
•
dizayn;
•
birgalikdagi faoliyat;
•
aks ettirish;
•
o’z-o’zini o’rganish.
Loyihalash o’quvchilarning shaxsiy fazilatlarini, birinchi navbatda, jamoada
ishlash, muammolarni tanlash va hal qilish uchun mas’uliyatni o’z zimmasiga olish va
bo’lishish, faoliyat natijalarini tahlil qilish qobiliyatini shakllantiradi.
Sinfdan tashqari mashg’ulotlar. Sinfdan tashqari mashg’ulotlar - bu sinf yoki
o’quvchilar guruhi bilan bo’sh vaqtlarida o’tkaziladigan, badiiy, dizayn va tadqiqot,
texnik, ekologik va biologik, sport va boshqa tadbirlar orqali ijodiy salohiyatni
rivojlantirishga qaratilgan mashg’ulotlar va tadbirlar:
•
to’garaklar;
•
studiyalar;
•
maktab olimpiadalari;
•
akademik amaliyot;
•
yozgi fan maktablari (ta’til maktablari);
•
intellektual o’yinlar va musobaqalar.
Sinfdan tashqari mashg’ulotlar - o’quvchilarning norasmiy muloqotga, bo’sh
vaqtini mazmunli o’tkazishga, o’zini o’zi boshqarish va ijtimoiy foydali ishlarda
ishtirok etishga, bolalar jamoat birlashmalari va tashkilotlariga bo’lgan ehtiyojini
qondirish maqsadida darsdan tashqari mashg’ulotlardan tashqari tashkil etiladigan turli
tarbiyaviy tadbirlar:
•
Maktab bo’limi, ilmiy jamiyat;
•
Maktab ilmiy-amaliy konferensiyalari;
•
Mavzu o’n yilliklari (haftalari); • O’quvchilar loyihalari festivali.
Oliy o’quv yurtlari. Ta’lim muassasalari o’z faoliyati davomida
ijtimoiypedagogik turdagi ochiq tizimlar sifatida tashqi muhit bilan o’zaro ta’sir qiladi.
O’z maqsadlari, resurslari va vositalari bilan cheklanmagan holda, har bir muassasa
tashqi muhit bilan o’zaro aloqalarini rivojlantirishga intiladi. Oliy o’quv yurtlari ana
shunday o’zaro hamkorlik sub’ektlaridan biri sifatida faoliyat yuritadi.
Ta’lim muassasalari o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni rivojlantirishda yuqori
darajadagi intellektual rivojlanishga ega bo’lgan bolalarning ketma-ketligiga katta
e’tibor beriladi. Bu tendentsiya o’lkaning turli ta’lim muassasalarida namoyon bo’ladi.
Intellektual rivojlanish darajasi yuqori bo’lgan bolalar oliy o’quv yurtlarida keyingi
ta’limga tayyorlanadi, ular universitetlarda o’z loyihalari bo’yicha izlanishlarni davom
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
278
ISSN:3030-3613
ettirishga yo’naltiriladi, alohida fanlar bo’yicha bilimlari chuqurlashtiriladi. Tanlovlar,
olimpiadalar, konferensiyalar g’oliblari shartnomada ko’rsatilgan oliy o’quv
yurtlariga imtiyozli shartlar asosida (masalan, pasaytirilgan o’tish balli yoki qisqaroq
o’qish muddatiga) kirish imkoniyatiga ega.
Ta’lim muassasalari o’quvchilari va oliy o’quv yurtlari professor-o’qituvchilarini
hamkorlikda loyihalashtirish va ilmiy-tadqiqot ishlariga jalb etish ancha faol olib
borilayotgan ishlardan hisoblanadi. Universitetlarning o’qituvchilari va tadqiqotchilari
ilmiy va uslubiy rahbarlikni, amalga oshirish, loyihalash, bolalarning ilmiy
maqolalarini o’zaro ko’rib chiqish, ma’lumotlarni qayta ishlashga yordam berish,
tadqiqot faoliyatining nutqlari va taqdimotlarini tayyorlash. Bunday ish jarayonida
bolalar mustaqil ish va tadqiqot faoliyati ko’nikmalariga ega bo’ladilar, ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantiradilar.
Universitetlar intellektual rivojlangan bolalar bilan ishlashni tashkil etish uchun
fakultetlar, kafedralar, o’quv xonalari, laboratoriyalar, innovatsion tuzilmalarni
(texnoparklar, universitetlararo markazlar) moddiy-texnikaviy, uslubiy, ilmiy va
kadrlar bilan ta’minlaydi.Universitetlarda turli konferensiyalar, olimpiadalar,
ko’riktanlovlar, festivallar, o’quv lagerlari, bolalar bilan ishlash bo’yicha maxsus
kurslar tashkil etilmoqda. Ish universitet ilmiy jamiyatlarida, to’garaklarda,
laboratoriyalarda, kollej sinflarida, ixtisoslashtirilgan lagerlarda, universitetgacha
tayyorgarlik fakultetlarida, tadqiqot maktablarida olib boriladi. O’qituvchilar uchun
oliy o’quv yurtlarida mahorat darslari, ijodiy seminarlar, laboratoriyalar, malaka
oshirish va qayta tayyorlash kurslari tashkil etilmoqda.
Intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalarni o’qitishning asosiy
yondashuvlari quyidagilardan iborat:
1.
Individual ta’limning frontaldan ustunligi. Frontal ta’lim hamma uchun
bir vaqtning o’zida ta’sir qiladi. Frontallikdan voz kechish mutlaqo mumkin emas,
lekin individual ish hali ham ustuvor rol o’ynashi kerak, chunki iqtidorli bolalarning
rivojlanishi ham asosan individual jarayondir. Bu masala odatda ko’plab shaxsiy,
munozarali masalalarni ko’taradi.
2.
Dialogning monologga nisbatan ustuvorligi. Muloqot texnologiyasining
eng muhim komponenti muammoni hal qilish, muloqot va hamkorlikdir. Ular asosida
o`quvchilarning ko`p bosqichli faoliyati tashkil etiladi, guruhlarda loyiha yaratish va
hokazolar, muloqot jarayonida tanqidiy fikrlash shakllanadi, o`quvchilar o`z fikrini
aytishdan, o`z pozitsiyasini himoya qilishdan qo`rqmaydilar. Muloqot texnologiyasi
qidiruv-tadqiqot va loyihalash usullarini, guruh va individual faoliyat shakllarini va
eng muhimi, fikrlashni o’z ichiga oladi.
3.
Axloqiy fazilatlarning bolaning qobiliyatidan ustunligi. Daho va yovuzlik
birbiriga mos kelmaydi, degan fikr iqtidorli bolalarni tarbiyalash va rivojlantirish bilan
bog’liq. Bu yerda mantiq oddiy: axloqsiz odam o’z iste’dodini yo rivojlantirmaydi,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
279
ISSN:3030-3613
yoki ertami-kechmi uni yo’q qiladi. Shu bilan birga, axloqiy va ilmiy jasorat bir-birini
to’ldiradigan yana bir fikr aksiomasi ham haqiqatdir. Bolalikda o’rganilgan asosiy
axloqiy haqiqatlar inson hayotida yo’l-yo’riq va qutqaruvchi bo’lib qoladi, bu ko’plab
buyuk insonlar hayoti misollari bilan tasdiqlangan.
4.
Iqtidorli bolalar bilan ishlashda gender yondashuvi. Pedagogik amaliyot
va kundalik kundalik voqelik erkaklar va ayollar qobiliyatlarining turlari va
darajalaridagi sezilarli farqlardan dalolat beradi. Shu bilan birga, nazariy jihatdan uzoq
vaqtdan beri hech kim qobiliyat bo’yicha hech kimdan oshib ketmasligi - na erkaklar,
na ayollar. Biz shunchaki turli qobiliyatlar va ularning rivojlanishining xususiyatlari
bilan shug’ullanamiz. Ma’lumki, erkaklar aqli mantiqda afzalliklarga ega, ayol aqli
erkak sezgisidan ustundir. Hayotda ular bir-birini to’ldiradi. Iqtidorli bolalar bilan
ishlashda gender yondashuvi aniq hayotiy misollarga asoslanishi kerak
5.
Qobiliyatlarni rivojlantirishga biografik yondashuv. Iqtidorli bolalar bilan
ishlashda buyuk odamlarning tarjimai holiga tayanish kerak, ayniqsa ularning sovg’a
sabablarini tushuntirishda. Shu bilan birga, dahoning rivojlanishi nafaqat taqlid qilish
uchun namuna, balki iqtidorli bolaning shaxsiy rivojlanishi uchun namuna bo’lishi
mumkin. Binobarin, o’tmishdagi yoki hozirgi zamonning u yoki bu yorqin shaxsining
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradigan aniq omillar hisobga olinsa, iqtidorli
bolalar bilan ishlash sifati sezilarli darajada yaxshilanishi mumkin.
XULOSA
Shunday qilib, o’qituvchining sanab o’tilgan shaxsiy va kasbiy xususiyatlari
iqtidorli bolalar bilan samarali ishlashning eng muhim shartlaridan biridir.
Zero, yurtimizda yuksak intellektual darajani koʼrsatuvchi bolalarni oʼqitish
hamda tarbiyalash muammolari katta ijtimoiy ahamiyatga egaligi bilan tasniflanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Система
работы
с
обучающимися
с
повышенным
уровнем
интеллектуального развития в условиях современного образовательного
учреждения // сост. И.А. Боброва, О.В. Чурсинова - Ставрополь: СКИРО ПК
и ПРО, 2012. - 177 с.
2.
Izatovna T. S. PSYCHOLOGICAL APPROACHES OF PARENTS IN THE
UPBRINGING OF TWINS IN UZBEK FAMILIES //ResearchJet Journal of
Analysis and Inventions. - 2021. - Т. 2. - №. 05. - С. 82-87
3.
Izatovna T. L., Izatovna T. S. PSYCHODIAGNOSTIC BASES OF THE STUDY
OF TWINS IN PSYCHOLOGY //E-Conference Globe. - 2021. - С. 98-104.
4.
Тойирова Ш. Ўзбек оилаларда эгизак фарзандларни тарбиялашдаги ўзига хос
психологик муаммолар //Oriental Art and Culture. - 2020. - №. I (2). - С. 122125.
5.
Izatovna T. L., Izatovna T. S. PSYCHODIAGNOSTIC BASES OF THE STUDY
OF TWINS IN PSYCHOLOGY //E-Conference Globe. - 2021. - С. 98-104.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
280
ISSN:3030-3613
6.
Risnawati, W. I., Astuti, M., Shaxlo, T., Dilafruz, I., & Dilnoza, K. Effect of Work
Conflict, Work Stress and Satisfactionworking on Employee Erformance at PT.
Federal International Financegroup (FIF-Group) Sidoarjo. International Journal on
Economics, Finance and Sustainable Development, 4(4), 69-80.
7.
Izatovna, T. S., & Murtazoyevna, Q. D. (2022). MAKTAB YOSHIDAGI
EGIZAKLARNING OʼQISHDAGI MUAMMOLARNI KORREKTSIYALASH
YOʼLLARI. TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY
JURNALI, 2(3), 220-223.
