T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
44
ISSN:3030-3613
MEHNATGA JALB ETISH ORQALI BOLALARNI TARBIYALASHNING
PSIXOLOGIK VAZIFALARI
Raximova Nargiza Jumanazarovna
Xorazm viloyati Qo‘shko‘pir tumani 51-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mehnat tarbiyasi orqali bolalarni tarbiyalashning
o’ziga xos tomonlari haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so`zlar:
mehnat tarbiyasi, ta’lim muassasasi, maktabgacha ta’lim, qo`l
mehnati, mashg`ulot, ijodkorlik, topog`onlik, zehnlilik.
KIRISH
Bolada ishlash istagi va qobiliyatini yoshligidan qo'yish kerak. Shundan kelib
chiqqan holda, maktabgacha ta'lim muassasalari maktabgacha yoshdagi bolalar oldiga
asosiy maqsadlardan birini qo'ydi. Federal davlat ta'lim standartiga muvofiq, bu atama
odatda har bir bolada mehnatsevarlik va mehnat ko'nikmalarini shakllantirish tizimi
sifatida tushuniladi. Shuningdek, ishlashni o'rganish istagi maktabgacha yoshdagi
bolalarni mehnat ta'limining asosiy maqsadlardan biri sifatida shakllantirishdir.
O'z-o'zini parvarish qilish ko'nikmalarini shakllantirish orqali o'quvchilar o'ziga
ishonch, o'z muammolarini mustaqil hal qilish va ota-onalar yoki boshqa muhim
kattalardan mustaqil bo'lish kabi fazilatlarni o’zlashtiradilar. Iqtisodiy ishning
vazifalarini amalga oshirish bolalarga o'z mahoratini mustaqil ravishda va hech qanday
yordamisiz oshirish mumkinligini tushunishga imkon beradi. Maktabgacha ta'lim
muassasasi bolalarga beradigan barcha bilimlar kelajakda muhim rol o'ynaydi. Tabiat
bilan bog'liq holda, bu bolalarning kayfiyatini, o'zini o'zi qadrlashini yaxshilashga
yordam beradi; bolalarga har qanday mahsulotni, gulni mustaqil ravishda etishtirish va
unga to'g'ri g'amxo'rlik qilishni o'rgatish imkonini beradi; rivojlanadi fikrlash
jarayonlari Bolada bor. Qo‘l mehnatini o‘rgatish bolalarning o‘z kuchiga ishonishiga,
o‘z kuchlari bilan go‘zal buyum yasash va bu bilan nafaqat o‘zini, balki yaqinlarini
ham xursand qilishini tushunishga yordam beradi. Yuqorida aytilganlarga asoslanib,
ta'lim rejasiga barcha turdagi faoliyatni kiritish juda muhim degan xulosaga kelish
kerak, chunki faqat shu tufayli o'qituvchi maktab va kattalar hayotiga to'liq
tayyorlangan odamni bog'chadan ozod qilishi mumkin.
Yosh avlodga mehnat tarbiyasi berish masalasi hozirgi davrda eng dolzarb
mavzu hisoblanadi. Mehnat har bir kishi kamolotida va umuman jamiyat taraqqiyotida
muhim ahamiyat kasb etadi. Bog`cha yoshidagi bolalarni jismoniy, aqliy axloqiy va
estetik tomondan tarbiyalashda mehnat tarbiyasi muhim ahamiyatga egadir. Mehnat
har bir yosh guruhidagi bolalarning o`ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olib tashkil
etiladi, unga to`g`ri rahbarlik qilingandagina yetarli natijaga erishish mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
45
ISSN:3030-3613
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar mehnatining o`ziga xos tomonlari ko`pgina
olimlar tomonidan olib borilgan ilmiy ishlarda keng o`rganib chiqilgan. Bolalar
mehnatining muhim belgisi uning ma’lum maqsadga qaratilganligidir. Kichik bog`cha
yoshidagi bolalarning mehnati biror jarayonga oid harakat bo`lib, u faqat kattalarning
rahbarligi natijasidagina amalga oshirilishi mumkin. Bola kubiklarni bir joydan
ikkinchi joyga, mashinadan - stolga, stoldan - mashinaga ko`chiradi va hokazo.
Tarbiyachi boshqa stol ustidagi kubiklarni ko`rsatib, uni mashinada ortib olib borish
kerakligini aytadi. Bola kubiklarni mashinasida shkafga tashiy boshlaydi va joyiga
tartibli qilib joylab qo`ya boshlaydi. «Qatnov» bir necha marta takrorlanib, barcha
kubiklar joyiga yig`ishtirib qo`yiladi. Bolalar faoliyatida maqsad paydo bo`ladi.
Keyingi galda bolaning o`zi o`ynayotgan o`rtoqlariga o`ynab bo`lgandan keyin
o`yinchoqlarni mashinada joyiga olib borib qo`yishni aytadi. Katta guruh bolalarida
mustaqil maqsad qo`yish qobiliyati moddiy samara beradigan mehnat turlarida
muvaffaqiyatli rivojlanadi: gulzorda, ekinzorda ishlash, o`yinchoqlar yasash va
boshqalar. Faoliyatni rejalashtirish mehnat tarbiyasining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Bolalarni kuzatish ular faoliyatining tartibsiz, rejasiz ekanligini ko`rsatadi.
Bolalar bunday harakatlar orqali biror natijaga erishish uchun juda ko`p vaqt va kuch
sarflaydilar, shu bilan bir vaqtda o`z ishlaridan o`zlari qoniqmaydilar. Kichik bog`cha
yoshidagi bolalar mehnatining asosiy turi o`zo`ziga xizmatdir. Bu kichik bolalar uchun
ancha mashaqqatli ish. Shuning uchun bu yoshdagi bolalarni mehnatning bu turiga
o`rgatishda ko`pincha o`yin vaziyatlaridan foydalaniladi («Qo`g`irchoqni sayrga
otlantiramiz», «Qo`g`irchoqni uxlatamiz» va shularga o`xshashlar). Avvaliga bolalar
o`yin obrazi orqali mehnatga o`rgatiladi. Shu orqali bolalar ishonch bilan harakat
qilishni o`rganadilar. Sekin-asta o`z- o`ziga xizmat qilish malaka va ko`nikmalari
shakllana boradi. Ta’lim-tarbiyaviy ishning mazmuni maktabgacha ta’lim yoshidagi
bolalarni kattalar mehnati bilan tanishtirish orqali ularga kattalarning mehnati ijtimoiy-
foydali mehnat bo`lib, narsa va buyumlarni yaratishga qaratilganligi, ular har bir kishi
va butun xalq uchun zarur ekanligi to`g`risida tushuncha berib boriladi. Masalan,
o`simliklarni, hayvonlarni parvarish qilish orqali ulardan olinadigan mahsulot kimlar
uchun va nima maqsadda ishlatilishi to`g`risida bilim va tushunchalar berib boriladi.
Kattalarning mehnati bilan tanishtirish yana quyidagi maqsadni ko`zlab ham amalga
oshiriladi: kattalar mehnati to`g`risida aniq bilim va tasavvurlar berish, mehnatni va
mehnat natijalarini qadrlashga o`rgatish, mehnatga qiziqish va muhabbat uyg`otish,
mehnat qilish xohishini tarbiyalash va ishni sifatli bajarishga o`rgatish. MTT dasturiga
binoan har bir yosh guruhidagi bolalar kattalar mehnati to`g`risida quyidagi bilim va
tasavvurlarni egallab olishlari lozim: Kichik guruh: 1. Ayrim kasb egalarining mehnat
jarayoni. 2. Mehnat jarayonidagi mehnat harakatlari. 3. Mehnat jarayonini amalga
oshirish uchun kerakli materiallar. 4. Ma’lum bir mehnat jarayonini bajarish uchun
jihozlar. 5. Mehnat natijasi. 6. Kishilar mehnatining ijtimoiy ahamiyati. O`rta guruhda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
46
ISSN:3030-3613
mehnat to`g`risida qo`shimcha tasavvur va bilimlar beriladi: 1. Harakat sifati haqida.
2. Kishilarning mehnatini yengillatuvchi moslamalar. 3. Kishilarning mehnatga
muhabbati. Katta va maktabgacha tayyorlov guruhida yana yangi tasavvur va bilimlar
beriladi: 1. Kishilar mehnatini yengillatadigan mashina va mexanizmlar to`g`risida. 2.
Kishilar mehnati jamoa xarakterida ekanligi to`g`risida. 3. Jamoa mehnati jarayonida
kishilarning o`zaro munosabatlari to`g`risida.
4. Mehnat qahramonlari, xalqimizning mehnat an’analari haqida. Bolalar
kattalar bilan birgalikda mehnat qilishlari orqali mehnat malaka va ko`nikmalarini tez
va oson egallab oladilar, ularning kattalar mehnati to`g`risidagi bilimlari boyiydi,
bunday mehnat bolalarga quvonch bag`ishlaydi. Tabiatdagi mehnat bolaning har
tomonlama rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo`lib, o`simlik va hayvonlar, yil
fasllari, jonsiz tabiat to`g`risidagi bilimlar manbayi, bolalarda mehnatsevarlikni,
tabiatga ehtiyotkorlik munosabatini tarbiyalash vositasidir, shu bilan birga bolalar
mehnatning bu turi orqali tuproqni ekishga tayyorlash va o`g`itlash, ko`chatni
o`tkazish, o`simlik va hayvonlarni parvarish qilish kabi bir qancha mehnat malaka va
ko`nikmalarini egallab oladilar. Mehnatning asosan ochiq havoda tashkil etilishi
bolalar organizmini chiniqtiradi, ularning sog`ligini mustahkamlaydi. Qo`l mehnati -
mashg`ulot, o`yinlarga mehnat faoliyati uchun zarur bo`lgan o`yinchoq va qurilmalarni
tayyorlash bo`yicha bolalar mehnatidir (qog`oz qiyqimlarini tashlash uchun,
o`simliklar urug`i uchun qutichalar, qo`g`irchoq kiyimlari, qalpoqchalar, niqoblar va
shunga o`xshash narsalar tayyorlash). Qo`l mehnatini bajarish orqali bola natijaga
erishadi narsa, buyum vujudga keladi. Bolalar yopishtirish, bo`yash, qirqish, arralash,
mix qoqishni, tikish va shunga o`xshash oddiy mehnat malaka va ko`nikmalarini
egallab oladilar. Ularda ijodkorlik, topog`onlik, zehnlilik xislatlari o`sadi.
Bir bola uchun maxsus ko'rsatmalardan boshlashga arziydi va shundan
keyingina, kattaroq yoshda, guruhga o'ting. Bundan tashqari, yoshroq davrda
topshiriqlar kichik va engil bo'lishi kerak. Bola o'sib ulg'aygan sayin, topshiriqlar
murakkab bo'lishi kerak. Bolani nafaqat muvaffaqiyatli ishlashi uchun, balki yordam
berish istagi va istagi uchun ham doimo maqtash juda muhimdir. Bolaga topshiriqda
yordam berish salbiy oqibatlarga olib keladi deb o'ylamasligingiz kerak, aksincha,
bolalarga yordam berish orqali siz ularda xavfsizlik va boshqalarga ishonch hissini
anglaysiz. Vazifa - bu bir nechta bolalar bog'chasi o'quvchilariga berilgan aniq vazifa
bo'lib, alohida mas'uliyat talab qiladi. Burch tufayli bolalar maktabgacha ta'lim
muassasasi uchun o'zlarining muhimligini, topshiriqni bajarish mas'uliyatini his
qiladilar va ularning roli va guruhdagi faol ishtiroki muhimligini tushunadilar. Bundan
tashqari, vazifalar birlashadi bolalar jamoasi va umumiy sabab bolalarning bir-birlarini
yaxshiroq bilishlariga yordam beradi. Birgalikda ishlash bolalarga vazifalarni to'g'ri
taqsimlash, har bir ishtirokchi uchun rollarni tanlash va guruh oldida o'z ishlarini
bajarish uchun javobgar bo'lish imkonini beradi. Federal davlat ta'lim standartiga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
47
ISSN:3030-3613
muvofiq maktabgacha yoshdagi bolalarning mehnat ta'limi tajribali o'qituvchilar
tomonidan tadqiqotlar tufayli tanlangan sanab o'tilgan faoliyat shakllari orqali amalga
oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Hasanboyeva O. va boshqalar. Oilada barkamol avlod tarbiyasi. - Т.: O`zbekiston,
2010
2.
Nishonova Z.T., Alimova G.K. Bolalar psixologiyasi va psixodiagnostiasi T.:
TDPU 2017 – 264 b.
3.
G‘oziyev E. Ontogenez psixologiyasi Nazariy- eksperimental tahlil T.: Noshir
2010. – 356 b.
4.
Do‘stmuhamedova Sh.A., Nishonova Z.T.va boshqalar Yosh davrlari va
pedagogik psixologiya T.: Fan va texnologiyalar 2013 – 343 b.
