T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
245
ISSN:3030-3613
MUQIMIY IJODIDA IQTISODIY TENGSIZLIK MUAMMOSI VA UNING
IJTIMOIY AKS-SADOSI
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti To‘rtko‘l fakulteti
Soliq va soliqqa tortish yo‘nalish,
2-kurs bakalavriyat talabasi
Muhamedov Muzaffarjon Axrorjon o‘g‘li
Annotatsiya:
Ushbu maqola Muqimiy ijodida iqtisodiy tengsizlik muammosini
o‘rganishga bag‘ishlangan. Muqimiy asarlarida aks etgan ijtimoiy-iqtisodiy farqlar,
qashshoqlik va sinf qarama-qarshiliklari, shuningdek, ijtimoiy adolat masalalari
chuqur tahlil qilinadi. Muqimiy o‘zining badiiy obrazlari va syujetlari orqali iqtisodiy
tengsizlikning inson hayotiga ta’sirini ochib beradi va bu muammoning jamiyatdagi
ahamiyatini ko‘rsatadi. Maqola shuningdek, Muqimiy asarlarining jamiyatdagi
ijtimoiy aks-sadosiga, ularning jamoatchilik fikrini shakllantirishdagi roliga e’tibor
qaratadi. Muqimiy ijodi bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib qolayotgan iqtisodiy
tengsizlik masalalariga nisbatan ijtimoiy ongni oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu ish Muqimiy asarlarining zamonaviy realiklar va chaqiriqlarga mos kelishini,
shuningdek, o‘zbek jamiyatining madaniy identiteti va ijtimoiy dinamikasiga ta’sirini
yoritadi.
Kalit sózlar:
jamiyat, tengsizlik, intimoiy, iqtisodiy, satirik, tasvir, adolat,
hajviy, meros, xalq, badiiy obrazlar va boshqalar.
Muqimiy – o‘z davrining og‘ir ijtimoiy, iqtisodiy tengsizliklarini ich-ichidan his
qilgan, badiiy tasvirlar orqali xalq dardini dard bilan kuylagan yirik adibdir. Uning
ijodiy merosi, xususan, hajviy asarlari va lirik she’rlari orqali o‘sha zamonning
adolatsiz ijtimoiy tuzumi, boylar bilan kambag‘allar o‘rtasidagi keskin tafovutlar, ruxiy
va moddiy zulm muammolari chuqur fosh etilgan. U iqtisodiy tengsizlikni bevosita
statistika orqali emas, balki inson ruhiyatiga singgan iztirob, dard va nolalar orqali
tasvirlaydi. U kambag‘al sinf hayotini, ularning og‘ir mehnat evaziga olgan arzimas
daromadini, ularni mensimagan jamiyat qatlamlarining soxta quvonchlarini o‘zining
chuqur satirik qalamiga soladi. Bunday holatlar asarlarida faqat kulgu emas, balki
achchiq haqiqat, muammoga nigoh va ichki isyon bo‘lib aks etadi. Muqimiy nazarida
iqtisodiy tengsizlik – bu jamiyatda axloqiy, ruhiy, ma'naviy tanglikning ildizi edi. Shoir
kambag‘alning qalbidan chiqayotgan nolani kuyga aylantiradi, boylarning manmanlik
va beparvoligini esa istehzoli jilvalar bilan ochib beradi. U o‘z she’rlarida
kambag‘allarning kamsitilishi, pastga qaralishi, ularning haqiqat oldida “so‘zsiz” holga
tushirilganini ifodalaydi. Shu yo‘sinda Muqimiy iqtisodiy tengsizlikni badiiy til bilan
ma’naviy dardga aylantiradi. Muqimiy uchun she’r yozish – bu go‘zal obrazlar yaratish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
246
ISSN:3030-3613
emas, balki haqiqatni badiiy shaklda aytish edi. Ayniqsa, davlat amaldorlari va
boylarning kambag‘allarga nisbatan munosabatini tanqid qilishda u kuchli hajviy
uslublardan foydalangan. Shoirning ayrim asarlarida ta'kidlanganidek, kambag‘allar
yashash uchun kurashayotgan bir paytda, ba'zilar yashashdan zavqlanish bilan ovora
edi. Bu esa ijtimoiy tengsizlikning eng og‘ir ko‘rinishlaridan biridir.
Muqimiy badiiy obrazlar, istehzoli tashbehlari va satirik til orqali ijtimoiy
tizimni aks ettirgan. Uning asarlari – bu oddiy bir she’r emas, balki tarixiy hujjatdek
o‘qiladi. Har bir satrda iqtisodiy zulmga qarshi ichki norozilik, tenglik sari intilish va
eng asosiysi, insoniylikni tiklashga bo‘lgan umid bor. Uning asarlari orqali o‘quvchi
nafaqat o‘tmishni anglaydi, balki bugungi jamiyatdagi muammolarni ham chuqur
anglaydi. Shu sababli Muqimiy ijodini faqat adabiy yondashuvda emas, balki ijtimoiy-
falsafiy tahlil asosida o‘rganish muhimdir. Chunki bu ijodda xalq hayoti, adolatsizlikka
qarshi kurash bo‘lgan yashiringan. Iqtisodiy tengsizlikka qarshi yozilgan bu satrlar
har bir o‘rganuvchida adolatli jamiyat tuzishga bo‘lgan ishtiyoqni uyg‘otadi.
Muqimiyning hajviy asarlaridan birida kambag‘al bir dehqonning taqdirini
tasvirlaydi: u tong otmasdan turib dalaga chiqadi, kun botguncha mehnat qiladi, biroq
yil yakunida o‘z mehnatidan foyda emas, qarz qoladi. Bu badiiy holat orqali shoir
shunchaki dehqon hayotini emas, balki iqtisodiy tizimning adolatsizligini fosh etadi.
Bu holat – bugungi jamiyatda ham dehqon yoki ishchilar o‘z mehnatining haqini to‘liq
ololmasligi holatiga o‘xshaydi.
Yana bir asarida Muqimiy bir “soxta boy” obrazini yaratadi. U doimo hashamatli
kiyimda yuradi, biroq asl boyligi meros, o‘z mehnati emas. U hech qachon
kambag‘alning ahvolini tushunmaydi, ular bilan bir dasturxon atrofida o‘tirmaydi. Bu
obraz orqali shoir shunchaki boy odamni emas, balki insoniylikdan yiroq, o‘z
manfaatidan boshqa narsa o‘ylamaydigan qatlamni tanqid qiladi.
Muqimiy asarlarida bir donishmand chol quyidagicha fikr bildiradi:
“Qishloq boyining hovlisi ko‘kalamzor, biroq unga qaraydigan dehqonning hovlisi
chang-to‘zon.”
Bu satrlar jamiyatda tenglik faqat so‘zda emas, amalda ham bo‘lishi kerakligini
eslatadi.
Yoki yana bir hajviy parcha orqali shoir aytadi:
“Boy osh pishiradi, ta’mini bilmaydi.
Kambag‘al hidlaydi, lekin tatib ko‘rmaydi.”
Bu oddiy ifoda orqali shoir iqtisodiy tengsizlikning nafaqat moddiy, balki ruhiy
qiynoqqa aylanishini yoritadi.
Muqimiy asarlarida tengsizlik faqat pul va mol orqali emas, balki ta’lim,
sog‘liqni saqlash, adolatga erishish kabi sohalarda ham namoyon bo‘ladi. U
jamiyatdagi har bir kuchli sinfga qarshi emas, balki ularning beparvoligiga qarshi
qalam silkitadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
247
ISSN:3030-3613
Muqimiy uchun adabiyot – bu haqiqatni aytish vositasi bo’lgan. U kambag‘alga
kuch, boyga esa oyna bo‘lishni maqsad qilgan. Shuning uchun uning ijodi bugun ham
dolzarb, ijtimoiy adolat, tenglik, inson qadri uchun kurashish ruhini uyg‘otadi.
Muqimiy o‘z asarlarida ijtimoiy muammolarni, ayniqsa iqtisodiy tengsizlikni o‘z
zamonasining chuqur tahlilini o‘tkazgan shoir sifatida taqdim etadi. U nafaqat o‘z
davrining ijtimoiy voqealarini tasvirlagan, balki ularning ichki mohiyatini ochib
berishga intilgan. Muqimiy ijodining markazida adolatsizlik, beparvolik va
kambag‘allik masalalari turadi. Bu masalalarni badiiy tarzda taqdim etgan holda, u o‘z
jamiyatining real muammolariga chuqur qarashlarni kiritgan.
Muqimiy ijodida tengsizlik faqat moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan o‘lchanmaydi,
balki jamiyatdagi ma’naviy va axloqiy muammolarni ham yoritadi. U, boylar o‘z
manfaatlarini ko‘zlab, o‘zlarining boyligini to‘plashda davom etayotgan bo‘lsa,
kambag‘allar faqat tirikchilik uchun kurashadi. Bunday tasvirlar orqali shoir, adolatli
jamiyat qurilishiga muhtojlikni ko‘rsatadi va jamiyatning har bir a’zosining haqqi
borligini ta’kidlaydi.
Muqimiyning ijtimoiy tanqidchiligida iqtisodiy tengsizlik faqat to‘lov va
moliyaviy jarayonlarni ifodalovchi masala emas, balki bu odamlarning insoniy
qadriyatlarining ta’minlanmaganligini ko‘rsatadi.
XIX asrda iqtisodiy tengsizlikning manbalari o‘zining murakkabligi va ijtimoiy
ahamiyati bilan ajralib turadi. Shu davrda iqtisodiy tengsizlikning asosiy sabablaridan
biri sanoat inqilobi bilan bog‘liq bo‘lib, bu inqilob jamiyatda yangi ijtimoiy sinflarning
shakllanishiga olib keldi. Bu yangi sinflar, boy va kambag‘al, sanoat ishlab
chiqaruvchilari va hunarmandlar o‘rtasidagi farqni sezilarli darajada oshirdi.
Muqimiyning ijodi bilan bog‘laydigan bo‘lsak, XIX asrdagi iqtisodiy tengsizlik, faqat
moddiy farqlarni ko‘rsatibgina qolmasdan, shu bilan birga insonlarning ma’naviy,
ruhiy holatiga ham ta’sir ko‘rsatganini anglashimiz mumkin.
XIX asrda sanoat inqilobi, ayrim qishloq xo‘jaligi sohalarida muammolar va
boylikning bir necha qo‘llarga jamlanishi ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirdi.
Muqimiyning she’rlari shu davrda yashovchi oddiy odamlarning, mehnatkash xalqning
kunlik hayoti, ularning orzu-umidlari, va o‘z hayotini yaxshilash uchun qilgan
kurashlarini yoritadi.
Iqtisodiy tengsizlikning manbalariga taalluqli ba’zi amaliy misollarni keltirib
o‘tish mumkin:
XIX asrda sanoatning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy tizimlarning
ijtimoiy tuzilishga ta’siri muhim ahamiyat kasb etadi. Muqimiy o‘z she’rlarida
odamlarning to‘g‘ri taqsimlanmagan boyliklardan shikoyat qilganini ko‘rsatadi.
Boylarning hamma narsani o‘z qo‘lida jamlaganligi, kambag‘allarning esa hayotdan
umidlarini yo‘qotganligi jamiyatdagi tengsizlikni yanada keskinlashtirdi. Shoir bu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
248
ISSN:3030-3613
holatni o‘zining she’riy tahlillarida ifodalab, aynan shu davrda kambag‘allarning
ruhiyatidagi zaiflikni ta’kidlaydi.
XIV asrda shaharlarning o‘sishi, savdo-sotiqning rivojlanishi va ma’lum bir
sinfning boyib borishi ham iqtisodiy tengsizlikning yana bir muhim omili hisoblanadi.
Shaharlarning o‘sishi bilan birga, bu yerda ijtimoiy farqlar ham kengayib boradi. Shu
sababli, Muqimiy o‘z she’rlari orqali shaharlar va ularning rivojlanishiga, shaharlar
orasidagi tengsizlikka alohida e’tibor qaratgan.
Muqimiyning merosi bugungi kunda ham o‘zining yuksak ahamiyatini
yo‘qotmagan. Uning asarlari nafaqat o‘z davrining ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
vaziyatini aks ettiradi, balki zamonaviy jamiyatda ham dolzarb bo‘lgan masalalarni
ko‘taradi. Bugungi kunda ijtimoiy tengsizlik, iqtisodiy beqarorlik va adolatsizlik kabi
muammolar hali ham mavjud, shuning uchun Muqimiyning merosi, ayniqsa, uning
ijtimoiy tanqidi va xalqqa bo‘lgan g‘amxo‘rligi bugun yanada muhim bo‘lib qolmoqda.
Muqimiy o‘zining asarlari orqali bizni faqat o‘zimizni emas, balki atrofdagi
insonlarni, jamiyatni ham ko‘rishga chaqiradi. Bugungi kunda uning merosiga bo‘lgan
ehtiyoj, odamlarning bir-biriga yordam berishga, o‘zaro hamjihatlikda yashashga
bo‘lgan ehtiyojidan kelib chiqadi. Xalqning og‘ir kunlarda bir-biriga yordam bera
olishi, jamiyatda ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlashga intilishi Muqimiyning
merosining eng dolzarb qismi bo‘lib qolmoqda. Muqimiyning merosi bugungi kunda
har birimiz uchun muhim ahamiyatga ega. Uning asarlaridagi ijtimoiy tanqid va xalqqa
bo‘lgan muhabbat bizni yanada yaxshiroq jamiyat yaratishga, odamlarning
ehtiyojlarini tushunishga, ijtimoiy adolatsizliklarga qarshi kurashishga ilhomlantiradi.
Muqimiy nafaqat o‘z davrining ijtimoiy tanqidchisi, balki u jamiyatning kelajagi
uchun ham izlanishlarni olib borgan shaxsdir. Bugungi kunda uning merosini
o‘rganish, bizga nafaqat tarixiy nuqtai nazardan, balki zamonaviy ijtimoiy-siyosiy
vaziyatda ham muhim saboqlar beradi. Muqimiyning asarlaridagi g‘oyalar, xususan,
xalqning haq-huquqlarini himoya qilish va jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikka qarshi
kurashish, bugungi kunda ham qo‘llab-quvvatlanishi kerak bo‘lgan qadriyatlar sifatida
qolmoqda. Shu bilan birga, Muqimiyning asarlaridagi ma’naviy qadriyatlar va ijtimoiy
adolat, uning bugungi kunda bizga taqdim etgan eng yuksak meroslaridan biridir. O‘z
vaqtida uni tushungan va unga amal qilgan jamiyat, bu qadriyatlarni bugun ham o‘z
hayotiga tatbiq qilishi zarur. Muqimiyning asarlarining bugungi kunda dolzarb
bo‘lishi, ularning ijtimoiy tanqidchi xususiyatidan, xalqning manfaatlarini himoya
qilishga bo‘lgan intilishidan kelib chiqadi. Uning merosi, jamiyatdagi ijtimoiy
tengsizlik va adolatsizlikka qarshi kurashishda bizga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.
Muqimiyning g‘oyalari bugungi jamiyatda ham o‘zining ahamiyatini
yo‘qotmagan va ijtimoiy adolatni ta’minlashda, tenglikni yaratishda, har bir insonning
huquqlarini himoya qilishda bizga kerakli yo‘nalishlar ko‘rsatib beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
249
ISSN:3030-3613
Muqimiyning she’rlari bugungi jamiyatdagi tengsizlik va adolatsizlikka qarshi
kurashish uchun muhim ijtimoiy va ma’naviy yo‘l-yo‘riqni ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, Muqimiyning ijodida ta’kidlangan g‘oyalar, o‘z davridan
bugungi kunga qadar dolzarb bo‘lib qolgan. U o‘z she’rlari orqali, boylikka bo‘lgan
intilish va adolatsizlikning ijtimoiy ruhiyatga ta’sirini chuqur tasvirlab berdi va bizga
ma’naviy yo‘l-yo‘riqni ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, Muqimiyning asarlari, ijtimoiy adolatni, inson huquqlarini va
tenglikni ta’minlashning zarurligini ta’kidlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Rasulov, T. (2012). Muqimiy va uning ijtimoiy-siyosiy merosi. Toshkent: Sharq
nashriyoti.
2.
Tursunov, M. (2009). O‘zbek adabiyoti tarixining asosiy davrlari. Toshkent: Fan
nashriyoti.
3.
Xo‘jaeva, N. (2015). Muqimiy va zamonaviy adabiyot. Toshkent: Adabiyot va
san’at nashriyoti.
4.
Abduvokhidov, F. (2017). Muqimiy va uning shaxsiy hayoti. Toshkent: Ma’rifat
nashriyoti.
5.
Turg‘unov, A. (2011). XIX asr o‘zbek adabiyoti: Ijtimoiy va adabiy tahlil.
Toshkent: O‘qituvchi.
6.
Sharipov, J. (2014). Muqimiyning adabiy merosi va uning ahamiyati. Toshkent:
Akademiya nashriyoti.
7.
Karimov, M. (2008). Ijtimoiy adolatsizlik va Muqimiy. Tashkent: Yangi asr avlodi.
