T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
220
ISSN:3030-3613
SUN’IY INTELLEKT, KIBERXAVFSIZLIK VA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI:XX1 ASR CHAQIRIQLARI
Shahzoda Xo‘jayeva Sherzodovna
shahzodaxojayeva23@gmail.com
Farg‘ona davlat universiteti Chet tillari fakulteti
filologiya va tillarni o‘qitish yo‘nalishi
24.108-guruh 1-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar:
Mirzaakbarov Dilshod Davlatboyevich
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yangi asrimizning eng dolzarb yo‘nalishlaridan
biri-sun’iy intellekt;kiberxavfsizlik va axborot texnologiyalarining taraqqiyoti va
ularning jamiyatga ta’siri yoritilgan.Sun’iy intellekt rivojlanish bosqichlari,uning
amaliy sohalaridagi qo‘llanilishi,ayniqsa,ta’lim,sog‘liqni saqlash,sanoat hamda
transport
sohalaridagi
imkoniyatlari
ko‘rib
chiqilgan.Shuningdek,axborot
xavfsizligiga tahdid solayotgan dolzarb muammolar,kiberxujumlarning xavfi va
ularning oldini olish bo‘yicha samarali choralar muhokama qilinadi.Axborot
texnologiyalarining jadal rivojlanishi insoniyat hayot tarzini o‘zgartirayotganligi
ta’kidlanadi.Maqola bugungi kunda raqamli texnologiyalar bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lgan yangi chaqiriqlarga ilmiy yondashuv bilan yondashadi hamda bu yo‘nalishdagi
rivojlanishlarga chuqur nazar tashlaydi.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, mashinali o‘rganish,raqamli texnologiyalar,
axborot xavfsizligi, kiberhujumlar, sun’iy ong, axborot infratuzilmasi, kiberxavf,
intellektual tizimlar, raqamli davr chaqiriqlari, axborot suvereniteti.
Annotation.
This article highlights one of the most pressing directions of our
modern era—artificial intelligence, cybersecurity, and the development of information
technologies—and their impact on society. It discusses the stages of AI development,
its practical applications in various fields, especially in medicine, health protection,
industry, and transport. The article also explores pressing issues such as the threat to
information security, the dangers of cyberattacks, and the effective measures to prevent
them. It emphasizes the rapid advancement of information technologies and how they
are transforming human lifestyles. The article provides a comprehensive scientific
approach to new challenges closely related to digital technologies and examines the
developmental trends in this field.
Keywords:
artificial intelligence, machine learning, digital technologies,
information security, cyberattacks, AI consciousness, information infrastructure,
cybersecurity, intellectual systems, digital era challenges, information sovereignty.
Intеllеkt-insonning tafakkur yuritish qobiliyati.Sun’iy intеllеkt — inson
intеllеktining ba'zi vazifalarini o‘zida mujassamlashtirgan avtomatik va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
221
ISSN:3030-3613
avtomatlashtirilgan tizimlar xususiyati.Sun'iy intеllеkt shaxsning nisbatan barqaror
bo‘lgan, masalan,axborotni qabul qilish va undan ma'lum masalalarni hal qilishda
foydalana olishi kabi aqliy qobiliyatini ifodalaydi.Kompyutеrda hal etilayotgan
masalalar, hatto ayrimlari anchagina murakkab bo‘lsa-da, intеllеktual hisoblanmaydi.
Sun’iy intellektning tarixiga nazar tashlasak, ushbu tushunсha dastlab
Amerikada paydo bo‘ldi va sеkin-asta boshqa davlatlarda ham kеng qo‘llanila
boshlandi.1956-yil AQSHda kompyutеr va dasturlash sohasidagi 10 nafar amеrikalik
yеtakchi mutaxassisning birinchi uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. O‘sha paytda
mutaxassislardan ko‘pchiligi yaqin o‘n yil ichida sun'iy aql yaratish mumkinligini
taxmin qilardi. Chorak asrdan kеyin, ya'ni 1981-yili sun'iy intеllеkt bo‘yicha Kanadada
bo‘lib o‘tgan Xalqaro konfеrеnsiyada birinchi uchrashuvning o‘nta qatnashchilaridan
beshtasi qilingan bashoratlar o‘ta optimistik bo‘lganligini,muammolar esa anchagina
murakkab ekanligini tan olishdi.Shunday bo‘lsa-da bu yo‘nalishda ko‘pgina ilmiya va
amaliy natijaga erishganligi qayd etildi.Hozirgi kunda sun'iy intellektni yaratish
bo‘yicha ko‘p davlatlarda ilmiy ishlar olib borilmoqda.uning tub mohiyatini bilishga
imkon yaratadi.
Sun'iy intellekt - bu insonning kognitiv funktsiyalarini taqlid qilish (shu
jumladan o‘z-o‘zini o‘rganish va oldindan belgilangan algoritmsiz echimlarni topish)
va hech bo‘lmaganda inson intellektual faoliyati natijalari bilan taqqoslanadigan aniq
vazifalarni bajarishda natijalarga erishish imkonini beruvchi texnologik echimlar
to‘plami. Texnologik yechimlar majmuasiga axborot-kommunikatsiya infratuzilmasi
(shu jumladan, axborot tizimlari, axborot va telekommunikatsiya tarmoqlari, axborotni
qayta ishlashning boshqa texnik vositalari), dasturiy taʼminot (shu jumladan,
mashinani oʻrganish usullaridan foydalanadiganlar), maʼlumotlarni qayta ishlash
jarayonlari va xizmatlari hamda yechimlarni izlash kiradi.Demak,sun’iy intellekt
tizimi dasturiy-apparat majmuasi bo‘lib, u apparat va dasturiy ta’minotni o‘z ichiga
oladi. Uskuna kompyuter yoki AI mashinasining barcha jismoniy qismlarini, ya'ni
tizimni tashkil etuvchi elektron va mexanik qismlarni o‘z ichiga oladi. Dasturiy
ta'minot mashinani boshqarish uchun ishlatiladigan dasturlarni o‘z ichiga oladi.
Kompyuter olimlari ko‘pincha bu qismlarni "qattiq" va "yumshoq" deb atashadi. Oddiy
qilib aytganda, sun'iy intellekt tizimi - bu avvallari odamlarga xos bo‘lgan
funksiyalarni bajarishga qodir kompyuter.
Raqamli texnologiyalar - bu butun iqtisodiyot va jamiyatning raqamli
transformatsiyasini ta'minlaydigan texnologiyalar bo‘lib, ular axborotni raqamlarga
aylantirilgan formatda saqlash va uzatishga asoslangan. Sun'iy intellekt
texnologiyalari-bu ilgari insonning kognitiv qobiliyatlaridan foydalanishni talab
qiladigan vazifalarni (nutq va vizual aniqlash, analitik qarorlar qabul qilish, murakkab
mantiqiy operatsiyalar, to‘plangan ma'lumotlar asosida kelajakni bashorat qilish va
boshqalar) bajarishga imkon beradigan raqamli texnologiyalar guruhi.Ushbu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
222
ISSN:3030-3613
texnologiyalar guruhi "uchdan-end" deb ataladigan boshqa raqamli texnologiyalar
guruhlari bilan chambarchas bog‘liq.
Sun'iy intellekt texnologiyalari deyarli barcha sohalarda, ham tog‘-kon
sanoatida,ham ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Sun'iy intellekt tizimlari ishtirokida
ushbu "uchdan-uch" texnologiyasining mahsulotlari joriy etilayotgan va jarayonlar
qurilayotgan sohalar qatorida kosmik sanoat, metallurgiya, yoqili sanoati, kimyo
sanoati, mashinasozlik sanoatini nomlash mumkin. va metallga ishlov berish,
yog‘ochni qayta ishlash sanoati, yengil va oziq-ovqat sanoati va boshqalar. Sanoatda
sun'iy intellekt ishlab chiqilgan mahsulotlar samaradorligini bashorat qilish, ish
liniyalarini avtomatlashtirish,logistika ta'minotini yaxshilash, avtonom uskunalardan
foydalanish orqali ishlab chiqarish jarayonlari xavfsizligini yaxshilash va ishlamay
qolishning oldini olish uchun ishlatiladi.
Elektr energetikasida sun'iy intellekt uskunalarning ishonchliligini loyihalash va
baholashda, energiya resurslariga bo‘lgan talabni prognozlashda, mijozlarga xizmat
ko‘rsatishni avtomatlashtirishda, asbob-uskunalarga profilaktik xizmat ko‘rsatishni
optimallashtirishda, ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda, yo‘qotishlarni
kamaytirishda va energiya resurslarini o‘irlashning oldini olishda qo‘llaniladi.
Transport sohasida sun'iy intellektdan foydalanish uchuvchisiz transport
vositalaridan foydalanish, transport oqimini prognozlashni hisobga olgan holda
yo‘nalishni optimallashtirish, xavfli vaziyatlarning oldini olish va nosozliklarni
bashorat qilish orqali haydash xavfsizligini ta'minlash orqali amalga oshiriladi.Qishloq
xo‘jaligida sun'iy intellekt yordamida seleksiya jarayonlari va hosildorlik
samaradorligini oshirish, asbob-uskunalarning buzilishlarini bashorat qilish hisobiga
ta'mirlash xarajatlarini kamaytirishga erishish mumkin.
Savdoda sun'iy intellekt allaqachon inson omili ta'sirini kamaytirish, talab va
xaridorning xatti-harakatlar modelini bashorat qilish, omborlarni robotlashtirish va
xaridorga
tovarlarni
avtomatlashtirilgan
holda
etkazib
berish
uchun
foydalanilmoqda.Bank sohasida – qarz oluvchilarning kreditga layoqatliligini
baholash, yangi bank mahsulotlarini ishlab chiqish, chat-botlar, jumladan, mijozlar
so‘rovlarini qayta ishlash uchun ovozli tizimlarni yaratish, tranzaksiyalarning
xavfsizligini oshirish funksiyalarini bajarmoqda.
Tibbiyotda sun'iy intellekt texnologiyalari diagnostikani yaxshilash, yangi dori
vositalarni ishlab chiqish, robototexnika yordamida jarrohlik operatsiyalarini bajarish
va bemorlarning ma'lumotlariga qarab asboblardan aniq foydalanish tufayli davolanish
muddatini qisqartirishi mumkin.
Ta'lim sohasida - individual darslarni yaratish,bilimlarni avtomatlashtirilgan
baholash, o‘quvchilarning xatti-harakatlari va o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini
tahlil qilish uchun repetitor ilovalari sifatida. Mudofaa sohasida kiber urushda ishtirok
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
223
ISSN:3030-3613
eta oladigan jangovar robotlar va dasturlarni ishlab chiqish uchun sun'iy intellekt
intensiv ravishda qo‘llanilmoqda.
Kiberxavfsizlik hozirda yangi kirib kelgan tushunchalardan biri bo‘lib, unga
berilgan turlicha ta’riflar mavjud. Xususan, CSEC2017 Joint Task Force manbasida
kiberxavfsizlikka quyidagicha ta’rif berilgan: “Kiberxavfsizlik – hisoblashlarga
asoslangan bilim sohasi bo‘lib, buzg‘unchilar mavjud bo‘lgan sharoitda amallarni
to‘g‘ri bajarilishini kafolatlash uchun o‘zida texnologiya, inson, axborot va
jarayonlarni mujassamlashtiradi. U xavfsiz kompyuter tizimlarini yaratish, amalga
oshirish, tahlillash va testlashni o‘z ichiga oladi. Kiberxavfsizlik ta’limning
mujassamlashgan bilim sohasi bo‘lib, qonuniy jihatlarni, siyosatni, inson omilini,etika
va risklarni boshqarishni nazoratga oladi”.
Kiberxavfsizlik yoki axborot xavfsizligida risklar salbiy ko‘rinishda qaraladi.
Hujumchi kabi fikrlash - bo‘lishi mumkin bo‘lgan xavfni oldini olish uchun qonuniy
foydalanuvchini hujumchi kabi fikrlash jarayoni.
Tizimli fikrlash - kafolatlangan amallarni ta’minlash uchun ijtimoiy va texnik
cheklovlarning o‘zaro ta’sirini hisobga oladigan fikrlash jarayoni. Bundan tashqari
quyidagi tushunchalar ham kiberxavfsizlik sohasini chuqur o‘rganishda muhim
hisoblanadi.
Axborot xavfsizligi - axborotning holati bo‘lib, unga binoan axborotga tasodifan
yoki atayin ruxsatsiz ta’sir etishga yoki ruxsatsiz undan foydalanishga yo‘l
qo‘yilmaydi. Yoki, axborotni texnik vositalar yordamida ishlanishida uning maxfiylik
(konfidensiallik),
yaxlitlik
va
foydalanuvchanlik
kabi
xarakteristikalarini
(xususiyatlarini) saqlanishini ta’minlovchi axborotning himoyalanish sathi holati.
Axborotni himoyalash – axborot xavfsizligini ta’minlashga yo‘naltirilgan
choralar kompleksi. Amalda axborotni himoyalash deganda ma’lumotlarni kiritish,
saqlash, ishlash va uzatishda uning yaxlitligini, foydalanuvchanligini va agar, kerak
bo‘lsa, axborot va resurslarning konfidensialligini madadlash tushuniladi.Quyida
kiberxavfsizlikning bilim sohalari ko‘rib chiqiladi:
“Ma’lumotlar xavfsizligi” bilim sohasi ma’lumotlarni saqlash, ishlash va
uzatishda himoyani ta’minlashni maqsad qiladi. Mazkur bilim sohasida himoyani
to‘liq amalga oshirish uchun matematik va analitik algoritmlardan foydalaniladi.
“Dasturiy ta’minot xavfsizligi” bilim sohasi foydalanilayotgan tizim yoki axborot
xavfsizligini ta’minlovchi dasturiy ta’minotlarni ishlab chiqish va foydalanish
jarayoniga e’tibor qaratadi.
“Tashkil etuvchilar xavfsizligi” bilim sohasi katta tizimlarda integrallashgan
tashkil etuvchilarni loyihalashga, sotib olishga, testlashga, tahlillashga va texnik
xizmat ko‘rsatishga e’tibor qaratadi. Tizim xavfsizligi gohida tashkil etuvchilar
xavfsizligidan farq qiladi. Tashkil etuvchilar xavfsizligi ularning qanday
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
224
ISSN:3030-3613
loyihalanganligiga, yaratilganligiga, sotib olinganligiga, boshqa tarkibiy qismlar bilan
bog‘langanligiga, qanday ishlayotganligiga va saqlanayotganligiga bog‘liq bo‘ladi.
“Aloqa xavfsizligi” bilim sohasi tashkil etuvchilar o‘rtasidagi aloqani
himoyalashga etibor qaratib,o‘zida fizik va mantiqiy ulanishni mujassamlashtiradi.
“Tizim xavfsizligi” bilim sohasi tashkil etuvchilar,ulanishlar va dasturiy
ta’minotdan iborat bo‘lgan tizim xavfsizligining jixatlariga e’tibor qaratadi. Tizim
xavfsizligini tushunish uchun nafaqat,uning tarkibiy qismlari va ularning bog‘lanishini
tushunish, balki yaxlitlikni hisobga olish talab etiladi. Ya’ni, tizimni to‘liqligicha
ko‘rib chiqish talab etiladi. Mazkur bilim sohasi “Tashkil etuvchilar xavfsizligi” va
“Aloqa xavfsizligi” bilim sohalari bilan bir qatorda, tashkil etuvchilar bog‘lanishining
xavfsizligi va undan yuqori tizimlarda foydalanish masalasini hal qiladi.
“Inson xavfsizligi” bilim sohasi kiberxavfsizlik bilan bog‘liq inson harakatlarini
o‘rganishdan tashqari, tashkilotlar (masalan, xodim) va shaxsiy hayot sharoitida
ma’lumotlarni va shaxsiylikni himoya qilishga e’tibor qaratadi.
“Tashkilot xavfsizligi” bilim sohasi tashkilotni kiberxavfsizlik tahdidlaridan
himoyalash va tashkilot vazifasini muvaffaqqiyatli bajarishini madadlash uchun
risklarni boshqarishga e’tibor qaratadi.
“Ijtimoiy xavfsizlik” bilim sohasi jamiyatda u yoki bu darajadagi ta’sir
ko‘rsatuvchi kiberxavfsizlik omillariga e’tibor qaratadi. Kiberjinoyatchilik, qonunlar,
axloqiy munosabatlar, siyosat, shaxsiy hayot va ularning bir-biri bilan munosabatlari
ushbu bilim sohasidagi asosiy tushunchalar hisoblanadi.
Demak,
aytish
mumkinki, kiberxavfsizlik
sohasi
axborot texnologiyalari
mutaxassislari uchun zarur soha hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘aniyev S.K., G‘aniyev A.A., Xudoyqulov Z.T. Kiberxavfsizlik asoslari. — Toshkent:
Iqtisod-Moliya, 2021. — 228 bet.
2.
Toxirov B.N. Axborot xavfsizligi asoslari. — Buxoro: Fan va ta'lim, 2022. — 156 bet.
3.
Russell S., Norvig P. Sun’iy intellekt: Zamonaviy yondashuv (Artificial Intelligence: A
Modern Approach). — 3-nashr, Pearson, 2010.
4.
Kaspersky Lab. Cybersecurity for Beginners. — Moskva: Kaspersky Press, 2018.
5.
Schneier B. Applied Cryptography: Protocols, Algorithms, and Source Code in C. —
Wiley, 2015.
6.
M.Qurbonov. Axborot texnologiyalari va tizimlari. — Toshkent: TDYuU, 2020. — 214
bet.
7.
Liu, J. & Wang, H. (2021). AI and Data Security in the 21st Century. Journal of
Cybersecurity Research, 8(2), 45-61.
