T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
146
ISSN:3030-3613
FONETIK USLUBIYATNING NAZARIY ASOSLARI VA AMALIY
AHAMIYATI
Andijon davlat pedagogika instituti
Filologiya fanlari doktori
U. F.Faxriddinovich
Filologiya fakulteti talabalari
Olimova Marhaboxon
va
Xasanboyeva Mohinur
Annotatsiya
: Mazkur maqolada fonetik uslubiyat fanining predmeti,tadqiqot
yo’nalishlari hamda badiiy nutqdagi fonetik vositalarning uslubiy funksiyasi tahlil
qilinadi.Shuningdek, turli uslublarda tovush vositalarining qo’llanish xususiyatlari
misollar asosida ko’rsatilib,fonetik uslubiyatining amaliy ahamiyati yoritiladi.
Kalit so’zlar:
fonetik uslubiyat, tovush
Аннотатция: В статье рассматриваются предмет фонетическое
стилиститики, направления её исследованний и стилистические функции
фонеических средств в художественной речи. Особое внимание уделяется
различиям в использовании звуковых средств в разных функциональных стилях.
Annotation
: This article examines the subject matter of phonetic stylistic, its
research directions and the stylistic function of phonetic devices in literary speech.It
highlights the use of sound patterns across different functional styles and explores the
practical value of phoenetic stylistics.
Kalit so’zlar
: fonetik uslubiyat, tovush vositalari, badiiy nutq, uslubiy
funksiyalar, fonostilistka, alliteratsiya, fonema, urg’u, intonatsiy
a
Клочевы слова
:
фонетическая стилистика, звуковые средства,
стилистические функции, фоностилистика.
Keywords
: culture; stereotype; value; information function, semiotic function;
communicative function; regulatory function; principle of objectivity; principle of
compatibility with cultural categories
Tilshunoslikda fonetika va uslubiyat alohida fan sohalari sifatida shakllangan
bo‘lsa-da, ularning kesishgan nuqtasi — fonetik uslubiyat — matnning estetik va hissiy
jihatlarini tahlil qilishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Fonetik uslubiyat adabiy
nutqda tovushlar tizimining ifodaviy imkoniyatlarini chuqur o‘rganadi. Tilning tovush
tizimi faqat grammatik birliklarni hosil qiluvchi vosita sifatida emas, balki estetik,
hissiy va ekspressiv imkoniyatlarga ega bo‘lgan kuchli quroldir. Adabiy
matnlarni chuqur tahlil qilishda fonetik vositalarning roli beqiyosdir. Fonetik uslubiyat
aynan mana shu imkoniyatlarni aniqlash, tahlil qilish va ularni uslubiy jihatdan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
147
ISSN:3030-3613
baholash bilan shug‘ullanadi. Ushbu maqolada fonetik uslubiyatning nazariy asoslari
va amaliy ahamiyati haqida so‘z yuritiladi.
Fonetika (yunoncha: phonetikos — tovushga, tovush chiqarishga oid;
tovushli, ovozli) — 1) tilshunoslikning nutq tovushlarining hosil boʻlish usullarini va
akustik xususiyatlarini; boʻgʻin, nutqning pauza bilan ajraluvchi qismlarini
oʻrganuvchi boʻlimi. Shu bilan birga, ayrim tilshunoslar fonetika doirasiga tovush
birliklarining yozuvdagi ifodalari (grafika) va maʼnoli birliklarning yozilish qoidalari
(imlo)ni ham qoʻshib, uning oʻrganish obyektini yanada kengaytiradilar (rus olimi L.
V. Shcherba). Oʻzbek tilshunosligida fonetika doirasida, asosan, nutq tovushlari
[ularning artikulyatsion, akustik, perseptiv (psixofonetik) va funksional tomonlari| va
ohang (boʻgʻin, sintagma, urgʻu va boshqalar) oʻrganiladi.
Fonetik uslubiyatning nazariy asoslari.Fonetik uslubiyat — fonetika (tilning
tovush tizimini o‘rganuvchi fan) va uslubiyat (til vositalarining estetik funksiyasini
tahlil qiluvchi yo‘nalish) sohalarining tutashgan sohasidir. Uning nazariy asoslari
quyidagilardan iborat:
A) Fonemalarning uslubiy funksiyasi. Har bir tovush ma’lum matn kontekstida
muayyan hissiy bo‘yoq yuklashi mumkin. Masalan, shovqinli undoshlar yordamida
harakat dinamikasi ifodalanadi.
B)
1
Intonatsiya va
2
ohang. Intonatsiya (lotincha Intono — baland talaffuz
qilaman) (tilshunoslikda) — nutqning ohangi, uning maromiymusiqiy tomoni;
tovushning navbatmanavbat koʻtarilishi va tushi-shi. I. nutqning sintaktik maʼnolari
(darak, soʻroq, buyruq)ni ham ifodalaydi. Nutq qaratilgan obʼyektga boʻlgan
soʻzlovchining munosabati, hissiyoti soʻzdagi I.da namoyon boʻladi. Yozuvda
intonatsiya qisman tinish belgilari orqali ifodalanadi. Nutqning stilistik xususi-yatlarini
farqlashda, uni shakllantirishda ham maʼlum rol oʻynaydi.Intonatsiyani nutq unsuri
sifatida oʻrganish 19-asr oxirlaridan boshlangan. Hozirda intonatsiyalarning turlarini
oʻzaro farqlashdagi ahamiyati, sintaksis bilan oʻzaro munosabati va uning tarkibiy
qismlari tadqiq etilgan, matn intonatsiyasi va fonostilistika borasida tadqiqotlar olib
borilmoqda.Jumladan, so’roq,buyruq,undov gaplar intonatsiyasining farqlari matnga
turli uslubiy rang kiritadi. Ohang (fors. — tovush, nagʻma, kuy) — musiqiy ifoda
vositasi sifatida eng kichik kuy boʻlagi, intonatsiya. Ohang bir necha tovushlarning
mantiqan ulanib bori-shidan hosil boʻlib, vokal musiqada sheʼriy ruknga mos keladi.
Ohanglar birikib yirikroq tuzilmalar — kuy jumlalarini tashkil etadi. Ohang kuyning
bosh (eng oʻziga xos) tuzilmasi va boshqa maʼnolarda ham, hindlarda esa "ohangit"
musiqaning umumiy ifodasi sifatida, forsiyzabon xalklarda "ohangsoz" — bastakor
maʼnosida ham qoʻllanadi.
1
Qomus
2
O’zbekiston milliy ensiklopediyasi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
148
ISSN:3030-3613
D)
3
Urgʻu — turli fonetik vositalar (masalan, nafas chiqarishning kuchi, ovozni
kuchaytirish, boʻgʻin tarkibidagi unlining choʻziq talaffuzi, ton balandligini
oʻzgartirish) orqali boʻgʻin yoki soʻzni ajratish, shu ajratishga xos kuchli talaffuz.
Ajratish obʼyektiga koʻra, Urg’uning 2 turi farqlanadi: soʻz urg’usi (lugʻaviy urg’u) va
fraza urg’usi (mantiqiy urg’u). Ikki va undan ortiq boʻgʻinli suzlarda shu bugʻinlardan
birini ajratib, kuchli talaffuz etilishi so’z urg’usi deyiladi. So’z urg’usi, oʻz navbatida,
soʻzning qaysi boʻgʻinga tushishi, qaysi boʻgʻinga birkitilganligiga koʻra 2 turga ga
boʻlinadi: bogʻliq Urg’u va koʻchma (erkin) urg’u Bogʻliq urg’u so’zda bo’gʻinlar soni
oʻzgarishi (ortishi)ga qaramay, oʻrni oʻzgarmaydigan Urg’udir (mas, rus tilida).
Ko’chma urg’u affiksatsiya jarayonida soʻzda boʻgʻinlar soni orta borishi bilan oʻrnini
oʻzgartira boradigan, yaʼni oxirgi boʻgʻinga siljib boradigan U.dir. Masalan, oʻzbek
tilida soʻz urg’usi shunday: oʻqit — oʻqitoʻv — oʻqituvchi — oʻqituvchilik. Ayrim
holatlarda soʻz urg’usi maʼno farqlash vazifasini ham bajaradi: olma (feʼl) — olma (ot:
meva); osma (feʼl:biror narsani osib qoyishning, boʻlishsizlik shakli) —
osma(ot:tibbiyot anjomi) yoki soʻz shaklini farqlaydi: ishchimiz (bizning ishchi) —
ishchimiz (biz — ishchi), otingiz (sizning otingiz) — otingiz (miltiqni oting) kabi.
E) Tovush uyg’unligi:alliteratsiya va assonans:
Alliteratsiya (Tavze) — sheʼrda, jumlada, bandda va qisman nasriy asarlarda
ham bir xil undosh tovushlarning takrorlanishi. Tovushlar ohangdorligi, asosan bir xil
tovushlarning takrorlanishidan hosil boʻlgan ohangdorlik alliteratsiya deb
yuritiladiAliteratsiya va assonans kabi fonetik vositalar, tovushlarni qayta-qayta
takrorlash orqali aniq bir kayfiyatni aks ettiradi, bu esa asarlarning emotsional kuchini
oshiradi. Misol uchun, Shekspirning “Hamlet” tragediyasida aliteratsiya va assonans
orqali qayg‘u, qorong‘ulik va fojianing estetik tasviri yaratiladi. Tovushlarning bu
turdagi ishlatilishi o‘quvchining ichki holatini kuchaytiradi, tasavvurlarni jonlantiradi
va ularni chuqurroq his qilishga undaydi.
Badiiy nutqdagi tovushlar faqatgina ma’no va tasvirlarni yaratish bilan
cheklanmaydi. Ular o‘quvchining ruhiy va hissiy holatini o‘zgartiradi. Nutqdagi
tovushlar yordamida yaratilgan atmosferalar, his-tuyg‘ularni jonlantirish va o‘quvchini
tasavvurlarga chorlaydi. Tovushlarning ritmi, ularning uzunligi va shakli,
o‘quvchining ichki holatiga ta’sir etadi. Shuning uchun tovushlar, faqat tilni
ta’riflashda emas, balki uning psixologik va estetik xususiyatlarini anglashda ham
muhim ahamiyatga ega. Tovushlar yordamida yaratilgan aloqalar, o‘quvchining
xotirasiga chuqur o‘rnatiladi, bu esa uning emotsional reaksiyalarini oshiradi. Bunday
vaziyatda, tovushlar yordamida yaratilgan psixologik ta’sir, nutqning jozibasini yanada
kuchaytiradi. Bu, ayniqsa, she’riy asarlarda, masalan, Byronning “Don Juan” asarida
o‘zining yuqori darajada ifodalanishini topadi.
3
O’zbekiston milliy ensiklopediyasi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
149
ISSN:3030-3613
Tovushlar, nafaqat so‘zlarning ma’nosini yetkazishda, balki ularning psixologik
ta’sirini yaratishda ham muhim rol o‘ynaydi. Tovushlarning inson psixikasiga ta’sirini
o‘rganish fonetik uslubiyatda muhim yo‘nalish hisoblanadi. Badiiy asarlarda
tovushlarning psixologik ta’siri ko‘pincha o‘quvchi yoki tinglovchining ichki
dunyosiga kirib, uning hissiyotlari va kayfiyatini shakllantiradi. Tovushlarning o‘ziga
xos takrorlanishi, ohanglar va ritmlar orqali yaratilgan psixologik ta’sir, asarlarning
emotsional kuchini oshiradi.Fonetik uslubiyatda tovushlarning stilistik funksiyasi,
nutqning estetik va emotsional jihatlarini yoritishda muhim hisoblanadi. Tovushlarning
o‘ziga xos tarkibi va uslubi, adabiyotda o‘zgacha ohang yaratadi, bu esa o‘quvchining
hissiy reaksiyasini kuchaytiradi. Stilistik jihatdan tovushlar yordamida turli xil
atmosferalar, kayfiyatlar va hissiyotlar aks ettiriladi. Masalan, qo‘llaniladigan
alliteratsiya, assonans, onomatopoeiya kabi fonetik vositalar, o‘quvchiga asarning
umumiy
kayfiyatini
tushunishga
yordam
beradi
va
uning
tasavvurini
jonlantiradi.Badiiy Asarlarda Tovushlarning Rolini YoritishBadiiy asarlarda tovushlar
yordamida yaratilgan tilning estetik xususiyatlari nafaqat ma’no, balki o‘quvchi yoki
tinglovchining tasavvurlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Aliteratsiya va assonans
kabi fonetik vositalar, nafaqat so‘zlarning ritmik tuzilishini, balki ularning musiqiy
jozibasini ham yaratadi. Bu badiiy vositalar orqali nutqning hissiy va psixologik ta’siri
kuchayadi, va bu elementlar badiiy asarlarning aniq bir uslubda ifodalanishini
ta’minlaydi.
Badiiy nutqdagi tovushlar faqatgina ma’no va tasvirlarni yaratish bilan
cheklanmaydi. Ular o‘quvchining ruhiy va hissiy holatini o‘zgartiradi. Nutqdagi
tovushlar yordamida yaratilgan atmosferalar, his-tuyg‘ularni jonlantirish va o‘quvchini
tasavvurlarga chorlaydi. Tovushlarning ritmi, ularning uzunligi va shakli,
o‘quvchining ichki holatiga ta’sir etadi. Shuning uchun tovushlar, faqat tilni
ta’riflashda emas, balki uning psixologik va estetik xususiyatlarini anglashda ham
muhim ahamiyatga ega. Tovushlar yordamida yaratilgan aloqalar, o‘quvchining
xotirasiga chuqur o‘rnatiladi, bu esa uning emotsional reaksiyalarini oshiradi. Bunday
vaziyatda, tovushlar yordamida yaratilgan psixologik ta’sir, nutqning jozibasini yanada
kuchaytiradi. Bu, ayniqsa, she’riy asarlarda, masalan, Byronning “Don Juan” asarida
o‘zining yuqori darajada ifodalanishini topadi.
Fonetik uslubiyat — badiiy tilning go‘zalligi, ta’sirchanligi va ifodaviyligini
ochib beruvchi muhim soha. U tilshunoslik nazariyasi uchun ham, amaliy
kommunikatsiya jarayonlari uchun ham beqiyos ahamiyatga ega. Matnning
musiqiyligi, kayfiyati, hissiy bo‘yoqlari aynan fonetik vositalar orqali yuzaga chiqadi.
Fonetik uslubiyat tilning badiiy va estetik go‘zalligini chuqur anglashga xizmat
qiluvchi dolzarb sohalardan biridir. Fonetika va uslubiyatning kesishgan nuqtasi
sifatida bu yo‘nalish nafaqat tilning tashqi tovush jihatlarini, balki uning ichki ma’no,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
150
ISSN:3030-3613
ruhiy va hissiy qatlamlarini ham yoritadi. Alliteratsiya, assonans, urg‘u, intonatsiya
kabi fonetik vositalar yordamida matnga emotsional ta’sir kuchi, estetik ifoda, ritm va
kayfiyat singdiriladi. Ayniqsa, adabiy matnlarda bu vositalar orqali yaratilgan obraz va
tasvirlar o‘quvchida chuqur hissiyot uyg‘otadi, esda qolarli taassurot qoldiradi. Fonetik
uslubiyat shunchaki tovushlar tizimini emas, balki til orqali tuyg‘ular, fikrlar va
obrazlarni estetik shaklda yetkazishning kuchli vositasini o‘rganadi. Shu bois, fonetik
uslubiyat nafaqat nazariy tilshunoslikda, balki amaliy nutq madaniyati, badiiy ijod va
hatto psixologik tahlil sohalarida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Usmonov F. F. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: Fan va texnologiya, 2022.
2.
Karimov N. Badiiy uslubiyat asoslari. – T.: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi,
2020.
3.
L. V. Shcherba. Фонетика французского языка. – М.: Просвещение, 1963.
4.
Bozorov M. Fonetik vositalarning estetik xususiyatlari. // O‘zbek tili va adabiyoti
jurnali. – 2021, №3.
5.
G. Yuldasheva. Uslubiyat asoslari. – T.: TDPU, 2018.
6.
Abrams, M. H., & Harpham, G. G. A Glossary of Literary Terms. – Cengage
Learning, 2015.
7.
Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of Language. – Cambridge University
Press, 2003.
8.
Shakespeare, W. Hamlet – Annotated Edition. (Alliteratsiya va assonans tahlili
uchun manba)
9.
Byron, G. G. Don Juan. (Psixologik ta’sirdagi fonetik vositalar uchun manba)
