T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
78
ISSN:3030-3613
ONTOGENEZDA SHAXSIY O‘ZGARISHLAR VA IJTIMOIY MUHITNING
ROLI
Andijon davlat pedagogika instituti Filologiya fakulteti O’zbek tili va adabiyoti
ta’lim yo’nalishi 1-bosqich 101-guruh talabasi
Maxamadjonova Xadicha
Annotatsiya
: Ushbu maqolada ontogenez jarayonida inson shaxsining
psixologik va ijtimoiy rivojlanish bosqichlari yoritilgan. Har bir rivojlanish davridagi
o‘ziga xos psixik o‘zgarishlar, ularning sabablari va natijalari ilmiy nazariyalar asosida
tahlil qilingan. Shuningdek, oila, maktab va jamiyat kabi ijtimoiy muhitlarning shaxs
shakllanishidagi roli ochib berilgan. Biologik va ijtimoiy omillarning uyg‘unligi shaxs
taraqqiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatishi haqida ham fikr yuritilgan. Maqola yakunida
ontogenez jarayonining ahamiyati va uni chuqur o‘rganish zarurligi haqida xulosa
chiqarilgan.
Annotation
: This article covers the psychological and social developmental
stages of the human personality during the ontogenetic process. The specific
psychological changes in each developmental stage, their causes, and outcomes are
analyzed based on scientific theories. The role of social environments such as family,
school, and society in personality formation is discussed. The impact of the interaction
between biological and social factors on personal development is also examined. The
article concludes with reflections on the significance of ontogenesis and the importance
of its in-depth study.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются этапы психологического и
социального развития личности человека в процессе онтогенеза. Анализируются
характерные психические изменения на каждом этапе развития, их причины и
последствия на основе научных теорий. Также рассматривается роль социальной
среды — семьи, школы и общества — в формировании личности. Освещается
влияние взаимодействия биологических и социальных факторов на развитие
личности. В заключение подчеркивается важность изучения онтогенеза.
Kalit so‘zlar
: Ontogenez, shaxsiy o‘zgarish, psixologik rivojlanish, ijtimoiy
muhit, oila, Vygotskiy, Erikson, Maslow, psixososial rivojlanish, bio-psixo-ijtimoiy
model.
Keywords:
Ontogenesis, personal change, psychological development, social
environment, family, Vygotsky, Erikson, Maslow, psychosocial development, bio-
psycho-social model.
Ключевые слова:
Онтогенез, личностные изменения, психологическое
развитие, социальная среда, семья, Выготский, Эриксон, Маслоу,
психосоциальное развитие, биопсихосоциальная модель.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
79
ISSN:3030-3613
Inson hayoti biologik va psixologik rivojlanishning uzviy bog‘liq bo‘lgan
jarayonlaridan tashkil topgan. Bu jarayonlardan biri — ontogenez — tug‘ilishdan to
o‘limgacha bo‘lgan davrdagi individual rivojlanish bosqichlarini o‘z ichiga oladi.
Ontogenez jarayonida inson organizmi shakllanadi, o‘zgaradi va muhitga moslashadi.
Psixologiyada ontogenez faqat fiziologik o‘zgarishlar bilan emas, balki shaxsning
psixik va ijtimoiy rivojlanish jihatlari bilan ham bog‘liq holda o‘rganiladi.
Bu maqolada ontogenez davomida yuz beradigan shaxsiy o‘zgarishlar,
shuningdek, ijtimoiy muhitning ushbu o‘zgarishlarga ta’siri haqida ilmiy nuqtai
nazardan fikr yuritiladi.
Ontogenez
bosqichlarida shaxsiy o‘zgarishlar. Ontogenezda shaxsiy
o‘zgarishlar asosan quyidagi bosqichlarda kuzatiladi: chaqaloqlik, go‘daklik, bolalik,
o‘smirlik, o‘spirinlik, kattalik va keksalik. Har bir bosqichda o‘ziga xos psixik
o‘zgarishlar sodir bo‘ladi.
Chaqaloqlik va go‘daklik davri — bu bosqichda bolada reflektor harakatlar,
sezgi organlarining faoliyati shakllanadi. Psixolog Lev Vygotskiy fikricha, aynan bu
davrda bola ijtimoiy muhit ta’sirida nutqqa asos soladi va asosiy psixik funksiyalar
rivojlana boshlaydi.
Bolalik va o‘smirlik davri — bu bosqichda shaxsiyat shakllanishi kuchayadi,
ichki motivlar va axloqiy normalar rivojlanadi. Erik Erikson o‘zining psixososial
rivojlanish nazariyasida bu davrni “identitetga erishish” bosqichi deb atagan. Bola
o‘zini anglashga va ijtimoiy rollarni egallashga intiladi.
O‘spirinlik va kattalik davri — bu davrda shaxsiy qadriyatlar, mustaqillik va
hayotiy qarorlar shakllanadi. Abraham Maslow nazariyasiga ko‘ra, aynan shu
bosqichda inson o‘zini o‘zlashtirish, ya’ni “samoaktualizatsiya”ga intiladi.
Keksalik davri — hayotiy tajribaning to‘plangan bosqichi bo‘lib, bu davrda
inson o‘z hayotini tahlil qiladi, ma’naviy ehtiyojlar kuchayadi. Erikson bu bosqichni
“integratsiyaga erishish” deb atagan.
Ijtimoiy muhitning ta’siri. Shaxsning ontogenez davomida qanday shakllanishi
ko‘p jihatdan uning atrof-muhiti bilan bog‘liq. Psixologik rivojlanishning asosiy
komponentlaridan biri bu — ijtimoiy omillardir. Vygotskiy ta’kidlaganidek,
“rivojlanish madaniy vositalar yordamida sodir bo‘ladi”.
Oila, ayniqsa dastlabki bosqichlarda, asosiy ijtimoiy muhit hisoblanadi. Bola
ona bilan aloqa qilish orqali ishonch hosil qiladi, bu esa keyinchalik sog‘lom psixik
rivojlanishning asosi bo‘ladi.
Maktab muhitida esa shaxsning aqliy salohiyati, kommunikativ qobiliyatlari
shakllanadi. O‘qituvchi va tengdoshlar bilan bo‘lgan munosabatlar ijtimoiylashuv
jarayonining markaziy qismidir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
80
ISSN:3030-3613
Jamiyat ham insonning shaxs sifatida shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Madaniyat, din, qadriyatlar, ijtimoiy normalar kabi omillar ontogenez jarayonida
shaxsning ichki dunyosiga chuqur singib boradi.
Biologik va ijtimoiy omillar uyg‘unligi. Zamonaviy psixologiyada ontogenez
biologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’siri sifatida qaraladi. Bu fikr bio-psixo-
ijtimoiy modelda o‘z ifodasini topgan. Masalan, temperament biologik asosga ega
bo‘lsa-da, xarakter ijtimoiy tajriba asosida shakllanadi. Shuning uchun, har bir
individning ontogenez yo‘li o‘ziga xosdir.
Xulosa
Ontogenez jarayoni — bu insonning hayoti davomida yuz beradigan murakkab
va izchil rivojlanish bosqichidir. Bu jarayonda shaxsning psixik holati, ijtimoiy
munosabatlari, madaniy qadriyatlari o‘zgarib boradi. Har bir bosqichda inson yangi
ijtimoiy vazifalarni bajaradi va yangi tajriba orttiradi. Shu bois, shaxs shakllanishida
ijtimoiy muhitning, ayniqsa oila va jamiyatning roli nihoyatda muhimdir. Ilmiy
nazariyalar ontogenezni yaxshiroq anglashimizga yordam beradi va shaxsni har
tomonlama rivojlantirish yo‘llarini ochib beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Vygotskiy L.S. (1983). Psixologik rivojlanish nazariyalari. Moskva: Pedagogika
nashriyoti. [1]
2.
Erikson E.H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: Norton & Company.
[2]
3.
Maslow A.H. (1954). Motivation and Personality. New York: Harper & Row. [3]
4.
Nemov R.S. (2003). Psixologiya: O‘quv qo‘llanma. Moskva: Prosveshcheniye. [4]
5.
Zokirova D.A. (2021). Rivojlanish psixologiyasi. Toshkent: TDPU nashriyoti. [5]
6.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi (2020). Umumiy
psixologiya fanidan o‘quv dastur.
