T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
63
ISSN:3030-3613
"QUTADGʻU BILIG" ASARIDA KELTIRILGAN HIKOYALARNING
INSON ONGIGA TAʼSIRI.
Andijon davlat pedagogika instituti Filologiya fakulteti O’zbek tili va adabiyoti
yo’nalishi 1-bosqich 101-guruh talabasi
Nabiyeva Gavharoy
Annotatsiya
: Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig" asarida
keltirilgan hikoyalar va ularning inson tafakkuriga, ongiga ko‘rsatadigan taʼsiri tahlil
etiladi. Hikoyalar orqali berilgan axloqiy, ijtimoiy va falsafiy g‘oyalar insonni to‘g‘ri
yo‘lga boshlash, hayotiy qarorlarni oqilona qabul qilish va jamiyatda o‘z o‘rnini
anglashga undaydi. Asarda hikoya shaklida ifodalangan pand-nasihatlar ko‘p asrlik
tajribani jamlagan holda inson ongi va qalbini tarbiyalashda muhim o‘rin egallaydi.
Аннотация:
В данной статье рассматривается влияние рассказов,
приведённых в произведении Юсуфа Хос Ходжиба "Кутадгу билиг", на
человеческое мышление и сознание. Через рассказы автор передаёт
нравственные, социальные и философские идеи, побуждающие человека к
правильному жизненному пути, принятию обдуманных решений и осознанию
своего места в обществе. Содержащиеся в произведении в форме рассказов
советы и наставления, накопленные многовековым опытом, играют важную роль
в воспитании сознания и души человека.
Abstract
: This article analyzes the influence of the stories presented in Yusuf
Khass Hajib's "Qutadghu Bilig" on human thinking and consciousness. Through these
stories, the author conveys moral, social, and philosophical ideas that guide individuals
toward the right life path, help them make wise decisions, and encourage them to
understand their place in society. The advice and lessons expressed in the form of
stories, based on centuries-old experience, play a significant role in shaping both the
mind and soul of a person.
Kalit soʻzlar
: Qutadgʻu bilig, hikoya, axloqiy tarbiya, inson ongi, tafakkur,
falsafa, pand-nasihat.
Ключевые слова
: Кутадгу билиг, рассказ, нравственное воспитание,
сознание человека, мышление, философия, наставление.
Keywords
:Qutadghu Bilig, story, moral education, human consciousness,
thinking, philosophy, advice.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig” asari Sharq adabiy-falsafiy
tafakkurining bebaho yodgorligi bo‘lib, unda qadimiy turkiy xalqning axloqiy-ijtimoiy
qadriyatlari, davlat boshqaruvi, odil jamiyat barpo etish g‘oyalari hikoyalar orqali teran
ifodalangan. Asar ko‘p qirrali mazmuni bilan nafaqat adabiy meros, balki inson
psixologiyasi, tafakkuri va ongi rivoji uchun ham ahamiyatlidir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
64
ISSN:3030-3613
“Qutadgʻu bilig”da keltirilgan hikoyalar inson ongi va ruhiy dunyosini
shakllantirishda kuchli vosita bo‘lib xizmat qiladi. Hikoya shaklida bayon etilgan
pand-nasihatlar inson tafakkuriga bevosita taʼsir etadi va uni ongli ravishda hayotiy
haqiqatlarga yo‘naltiradi. Hikoyalar orqali insoniyatga qadimdan maʼlum bo‘lgan
universal qadriyatlar — adolat, donishmandlik, vafodorlik, mehnatsevarlik va axloqiy
tozalik tushunchalari singdiriladi.
Asarda hikoya qahramonlari ramziy maʼno kasb etadi. Masalan, Kuntug‘di —
adolatni, Ayto‘ldi — baxt va davlatni, O‘zg‘urmish — aql va tafakkurni, O‘dulg‘ esa
ruhiy poklik va qoniqishni ifodalaydi. Hikoyalar davomida ushbu obrazlar orqali inson
hayoti va jamiyat rivojida eng muhim qadriyatlar tahlil qilinadi. Qahramonlar orasidagi
muloqot, so‘zlashuv shaklida berilgan hikoyalar ko‘p hollarda falsafiy muloqot
xususiyatiga ega bo‘lib, o‘quvchini fikrlash, tahlil qilish va xulosa chiqarishga
undaydi.
Bu hikoyalar inson ongiga ijobiy taʼsir ko‘rsatib, tafakkur tarbiyalaydi, axloqiy
yuksalishga xizmat qiladi. Hikoyalardagi mavhum va umumiy ko‘rsatmalar emas,
balki hayotiy misollar asosida bildirilgan pand-nasihatlar o‘quvchi ongida real
voqeliklar bilan bog‘lanib, mustahkam iz qoldiradi. Shu jihatdan "Qutadgʻu bilig"dagi
hikoyalar nafaqat maʼnaviy tarbiya, balki dunyoqarashni kengaytirish, shaxsiy
rivojlanishga yo‘naltirilgan ko‘rsatmalar majmuasi sifatida eʼtirof etiladi.
Yusuf Xos Hojib asaridagi hikoyalarda ijtimoiy adolat, rahbar va xalq orasidagi
aloqalar, odamiylik va vijdoniylik tamoyillari yetakchi o‘rin egallaydi. Hikoyalarda
insonning jamiyatdagi o‘rni va mas’uliyati keng ochib beriladi. Ayniqsa, qahramonlar
hayotiy tajriba asosida bildirilgan fikrlari bilan inson ongi va yuragiga kirib boradi, uni
o‘ylash va anglashga majbur etadi.
Shuningdek, “Qutadgʻu bilig”dagi hikoyalar zamonaviy psixologik tarbiya
nazariyalariga ham uyg‘un keladi. Asarda keltirilgan hikoyalarning asosiy g‘oyasi
shundaki, inson o‘z tafakkurini doimiy rivojlantirib, hayotiy qarorlarni puxta o‘ylab
qabul qilishi kerak. Faqat bilim emas, balki aql-idrok va axloqiy mezonlar asosida
to‘g‘ri yashash inson hayotining poydevorini mustahkamlaydi.
Shu bois, "Qutadgʻu bilig"dagi hikoyalar inson ongi va qalbini shakllantirishda
qadimdan buyuk tarbiya vositasi bo‘lib kelgan. Ushbu asar nafaqat o‘tmish avlodlar
uchun, balki zamonaviy insoniyat uchun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, balki
aksincha, maʼnaviy o‘sish va barkamollikka yetishishda hal qiluvchi ahamiyat kasb
etmoqda.
Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig" asarida keltirilgan hikoyalar, o‘z
zamonasining hayotiy haqiqatlarini chuqur anglagan holda inson tafakkurini
shakllantirish, uning ma’naviy va axloqiy yetukligini ta’minlashga xizmat qiluvchi
noyob manbadir. Ushbu asarda hikoyalar orqali inson ongi va qalbiga kuchli ta’sir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
65
ISSN:3030-3613
ko‘rsatish, uni hayotiy muammolarni hal qilishda mustaqil fikrlashga va oqilona qaror
qabul qilishga o‘rgatish ko‘zda tutilgan.
Asardagi hikoyalar nafaqat shaxsiy kamolot, balki ijtimoiy ong va jamiyatda o‘z
o‘rnini to‘g‘ri anglash masalalarini ham keng yoritadi. Insonni axloqiy me’yorlarga
rioya qilish, jamiyatda adolat, vafodorlik, halollik, sabr-toqat kabi qadriyatlarni
qadrlashga, ularga amal qilishga undaydi. Bu jihatlar insonni yuksak ma’naviyat sohibi
bo‘lish sari yetaklaydi.
Hikoyalar inson ongi va tafakkurining faollashishiga, hayotiy tajribani anglash
va o‘z fikrini mustaqil shakllantirish ko‘nikmasini rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi.
Ular orqali kishilar o‘zaro munosabatlarda hurmat, bag‘rikenglik, adolat,
mehnatsevarlik, sadoqat kabi tamoyillarni anglab yetishadi va hayotda ularga amal
qilishga harakat qiladilar.
Bugungi globallashuv davrida ham "Qutadgʻu bilig" hikoyalarining inson
tafakkuri va ongiga ko‘rsatadigan ta’siri o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha,
zamonaviy tarbiya jarayonida yoshlarni axloqiy barkamollikka yetaklovchi eng muhim
manbalardan biri sifatida qadrlanmoqda. Asardagi hikoyalarning falsafiy mazmuni
insonni doimo o‘zini anglash, ijtimoiy mas’uliyatini his etish va jamiyatda yetuk shaxs
sifatida shakllanishga undaydi.
Xulosa qilib aytganda, "Qutadgʻu bilig" hikoyalari insonni chin ma’noda
yetuklik sari yo‘naltiruvchi, uning tafakkur doirasini kengaytiruvchi va ma’naviy
tarbiyasini mustahkamlovchi bebaho adabiy-falsafiy manba bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Yusuf Xos Hojib. Qutadgʻu bilig. Toshkent: Fan, 1971.
2. G‘ulomov A. "Qutadg‘u bilig" va uning falsafiy mazmuni. — Toshkent, 1988.
3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. — Toshkent: O‘zbekiston,
1998.
