T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
219
ISSN:3030-3613
TURKIY MIFOLOGIYANING ZAMONAVIY ADABIYOTGA TAʼSIRI
Qoʻqon Universiteti Andijon Filiali
Ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi
Filologiya yoʻnalishi talabasi
Raxmonova Shodiyaxon Kenjatoy qizi
Filologiya yoʻnalishi talabasi
Ibraimjonova Oydinxon Akramjon qizi
Annotatsiya
Ushbu maqolada Oʻzbek mifologiyasining shakllanish jarayoni, asosiy
obrazlari, mifologik dunyoqarashdagi qadimiy e’tiqod va urf-odatlarning roli keng
yoritilgan. Tadqiqot davomida mifologik motivlarning xalq og‘zaki ijodi va zamonaviy
madaniyatdagi aks etish shakllari ham ko‘rib chiqilgan. Maqola Oʻzbek
mifologiyasining jamiyatdagi ahamiyati va uni zamonaviy davrda saqlash masalalariga
ham e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar:
Oʻzbek mifologiyasi, qadimiy e’tiqod, afsonalar, xalq og‘zaki
ijodi, zamonaviy madaniyat, arxaik dunyoqarash, mifologik obrazlar.
Kirish
Mifologiya insoniyat tafakkurining dastlabki bosqichida shakllangan
dunyoqarash tizimidir. Oʻzbek mifologiyasi esa o‘ziga xos tarzda xalqimizning
qadimiy tarixiy tajribasi, tabiiy va ijtimoiy hodisalarni anglash hamda tushuntirish
ehtiyoji natijasida vujudga kelgan. Oʻzbek xalqining ogʻzaki ijod namunalari —
afsona, rivoyat, doston va ertaklarda mifologik tasavvurlar chuqur ildiz otgan. Ushbu
maqolada Oʻzbek mifologiyasining asosiy xususiyatlari, ularning tarixiy ildizlari va
zamonaviy madaniy hayotdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot davomida tarixiy-taqqoslama, tahlil, tasnif va qiyosiy metodlardan
foydalanildi. Mifologik obrazlar va motivlar asosiy xalq og‘zaki ijodiy manbalar,
yozma adabiyot va zamonaviy tadqiqotlar asosida o‘rganildi. Shuningdek, mifologik
elementlarning ijtimoiy va madaniy hayotdagi o‘rniga oid zamonaviy yondashuvlar
ham tahlil qilindi.
Asosiy qism
Qadimgi turkiy xalqlarning mifologiyasi — tabiat kuchlari, ajdodlar ruhi, osmon
va yer, suv va olov kabi asosiy elementlarning muqaddas timsollariga asoslangan edi.
Oʻzbek mifologiyasi ham ushbu qadimiy turkiy an’analarning bevosita davomchisi
bo‘lib, xalq ongida chuqur ildiz otgan va zamonaviy davrda ham turli shakllarda
namoyon bo‘lmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
220
ISSN:3030-3613
Mifologik tushunchalarning zamonaviy san’at, adabiyot va kino asarlarida aks
etishi, avvalo, qadimgi motivlarning qayta talqin etilishi va ularning yangi kontekstda
ifodalanishi bilan namoyon bo‘ladi. Masalan, "Alpomish" dostoni o‘z ildizlari bilan
qadimgi epik miflarga borib taqaladi. Alpomish obrazi nafaqat qahramonlik ramzi,
balki xalqning tabiat bilan uyg‘un hayot tarzi va osmon-yer kuchlariga bo‘lgan qadimiy
e’tiqodini ifodalaydi.
Bugungi o‘zbek adabiyotida ham qadimgi turkiy mifologik motivlar faol
ravishda ishlatilmoqda. Xususan, Abdulla Qahhor, Pirimqul Qodirov, Tog‘ay Murod
kabi yozuvchilarning asarlarida xalq ruhi, qadimiy timsollar va mifologik tasavvurlar
zamonaviy insonning ichki kechinmalari bilan uyg‘unlashtiriladi.
Masalan, Pirimqul Qodirovning "Yulduzli tunlar" romanida tarixiy obrazlar va
voqealar orqali qadimgi dunyoqarash elementlari ko‘rinadi. Toshkentdagi ko‘plab
zamonaviy roman va hikoyalarda esa yer-ona, suv ruhi, sharqona "mukaddas daraxt"
tushunchalari orqali mifologik qatlam yashirin shaklda aks etadi.
Bugungi kunda ham o‘zbek xalqining amaliy san’atida qadimgi mifologik
belgilar saqlanib qolgan. Misol uchun, gilam naqshlarida "hayot daraxti" tasviri, tosh
o‘ymakorligida va milliy zargarlik san’atida "qush" va "quyosh" belgilarining
ishlatilishi qadimgi e’tiqodlar va mifologik obrazlarning davomiyligini ko‘rsatadi.
Tahlil va natijalar
Oʻzbek mifologiyasi qadimgi turkiy mifologiyaning ajralmas tarkibiy qismi
sifatida xalqimizning dunyoqarashi, ruhiy hayoti va madaniyatini shakllantirishda
muhim rol o‘ynagan. Zamonaviy asarlarda qadimgi mifologik motivlarning saqlanishi,
ularning
yangicha
talqin
qilinishi
Oʻzbek
madaniyatining
uzluksiz
rivojlanayotganligini ko‘rsatadi.
Mifologik obrazlar nafaqat o‘tmish bilan bog‘lovchi ko‘prik vazifasini bajaradi,
balki yangi madaniy identitetni yaratishda ham muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, xalq
amaliy san’atida va zamonaviy adabiyotda mifologik ramzlarning saqlanishi, milliy
o‘zlikni mustahkamlashda muhim omil sifatida xizmat qilmoqda.
Xulosalar
Qadimgi turkiy mifologiyasi o‘zbek xalqining madaniy xotirasida va zamonaviy
san’atida muhim o‘rin tutmoqda. Uning obrazlari va ramzlari zamon o‘tishi bilan shakl
va mazmun jihatidan o‘zgarib, yangi ma’nolar kasb etmoqda. Bu holat milliy
madaniyatning uzluksizligini va zamonaviy sharoitlarga moslashuvchanligini
ko‘rsatadi. O‘zbek mifologiyasini chuqur o‘rganish va asrash, uni zamonaviy madaniy
loyihalar va adabiy ijodda faol qo‘llash — milliy ruhiyatni mustahkamlashda katta
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov, A. "Oʻzbek mifologiyasi asoslari", Toshkent: Fan, 2012.
2.
Matyoqubov, O. "Mif va folklor", Toshkent: O‘zbekiston, 2005.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
221
ISSN:3030-3613
3.
Abdug‘afforov, A. "Turkiy xalqlarning qadimiy mifologiyasi", Toshkent: Sharq,
2008.
4.
Qodirov, P. "Yulduzli tunlar", Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
San’at nashriyoti, 1972.
5.
Normurodov, M. "Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi", Toshkent: Fan, 1997.
