T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
63
ISSN:3030-3613
PUL OQIMLARI TOʻGʻRISIDAGI HISOBOTNI TUZISHNI
TAKOMILLASHTIRISH
Sanginov Eldorbek Nasrulloyevich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti magistranti
Annotatsiya.
Boshqa sohalardagi kabi turizm bozorida turistik xizmatlar sifatini
oshirish, biznesning tashkil etishda koʻrsatilayotgan xizmatlarning aniq hisobini
yuritish muhim jihat hisoblanadi. Shu sababli turizm biznesini rivojlantirishda
buxgalterlarning oʻrni beqiyos. Hisob ishlarini yuqori saviyada tashkil etish sohada
malakali, yuqori salohiyatga ega boʻlgan, buxgalteriya hisobida MHXSni qoʻllay
oladigan hisobshi kadrlarni talab qiladi.
Kirish.
Turistik korxonalar faoliyati bilan bogʻliq MHXS asosida taqdim etilgan
moliyaviy hisobotlarni qanshalik shaffof va aniqlik bilan, ishonshli taqdim etilganligi
mustaqil shaxs auditor tomonidan tashxislanadi. Shunki hozirgi zamondagi axborot
xavfi, yaʼni moliyaviy hisobotlardagi maʼlumotlarni soxtalashtirish, notoʻgʻri
maʼlumotlar berish kelgusida xoʻjalik yurituvshi subyekt faoliyatiga salbiy taʼsir
koʻrsatishi muqarrar. Shu sababli moliyaviy hisobotlar auditor tomonidan doimiy
ravishda oʻrganilib, tegishli xulosalar olib boriladi. Turistik xizmatlar koʻrsatuvshi
subyektlar auditining asosiy maqsadi korxona faoliyati, buxgalteriya hujjatlarining
meyoriy asoslarga toʻgʻri kelishini nazorat qilishdan iborat.
Tahlil va natijalar.
Dunyo mamlakatlarida faoliyat yuritayotgan korxonalarning
katta qismini KBS tashkil etib, MHXS orqali moliyaviy hisobotlarni eʼlon qilishlari
foydalanuvshilar uchun juda muhim. KBSning rahbarlari qarashida buxgalteriya hisobi
standartlari qoidalariga rioya qilish xarajatlari foydadan ustun turadi degan fikr
mavjud. Shu sababli, KBS uchun moliyaviy hisobot xalqaro standarti toʻliq MHXS
talablari bilan taqqoslanganda nisbatan ortimallashtirilgan. Bunday soddalashtirishlar
quyidagilarda oʻz aksini toradi: Gudvil va boshqa nomoddiy aktivlar, yaroqlilik
muddati nomaʼlum boʻlgan, kutilayotgan foydalanish muddati davomida, agar maʼlum
boʻlmasa, 10 yil ishida amortizatsiya qilinadi; Oldindan belgilangan rensiya taʼminoti
bilan pensiya rejalarini hisobga olishning ortimallashtirilgan usuli; Assotsiatsiya va
qoʻshma korxonalarga sarmoya va investitsiyalar tannarxi bo’yicha hisobga olinishi
mumkin. KBS uchun standartlarni alohida ajratib kolinganligining asosiy sababi – bu
KBS ish yuritishi uchun katta xarajatlarni kamaytirishdir. Bundan tashqari, zamonaviy
buxgalteriya hisobining konsertual asoslari yirik korxonalar talablariga javob
beradigan tarzda ishlab shiqilgan va shuning uchun KBSning moliyaviy hisobotlari
foydalanuvshilar uchun toʻliq mos kelmaydi. KBS sheklangan miqdordagi qarorlar
qabul qilish uchun moliyaviy hisobotdan foydalanadi, shunki KBS faoliyati unshalik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
64
ISSN:3030-3613
murakkab emas va natijada KBS moliyaviy hisobotlarni tahlil qilishning murakkab
usullariga muhtoj ham emas. Xuddi shu sababga koʻra (foydalanuvshilarning
maʼlumotlarga boʻlgan ehtiyoji va muvofiqlik uchun asossiz xarajatlar), oshkor qilish
talablari KBS uchun halqaro standartda toʻliq MHXS bilan solishtirganda sezilarli
darajada kamayadi. Asosiy MHXSdagi oshkor qilish talablarining aksariyati KBS
oreratsiyalarini amalga oshirish uchun emas, balki karital bozorlarida sarmoya va
investitsiya qarorlari uchun moʻljallangan. KBS uchun standartlarni ajratish ikkita
hisobot tizimini shakllantirishga olib keladi degan fikr mavjud. KBS uchun
standartlarni milliy darajada ishlab shiqish, MHXS asosiy eʼtiborni ommaviy
korxonalar faoliyatiga qaratish bo’yicha takliflar mavjud. Ushbu yondashuvga qarshi
gʻoya shundan iborat ediki, oʻshanda KBS haqida hisobot berish amaliyoti
mamlakatlar kesimida turlisha boʻlib, taqqoslanmas edi. Bundan tashqari, agar KBS
karital bozorlarida oʻz ulushlarini roʻyxatga olishni istasa, toʻliq MHXSga oʻtish u
uchun qiyinroq boʻlar edi. KBS uchun MHXSga oʻtish jarayoni bilan bogʻliq bir neshta
yondashuv ishlab shiqilgan. Ulardan birinshisi toʻliq MHXSga qo’shimcha ravishda
KBS uchun soddalashtirish va istisnolarni oshkor qilish, ikkinshisi esa KBSda
qoʻllaniladigan MHXSning barsha talablarini oʻz ishiga olgan yagona standartni
yaratish edi.
KBS uchun MHXSdan foydalanishga ruxsat berilgan va ushbu standartdan
foydalanishni xohlagan subyektlar standartning talablariga toʻliq rioya qilishlari kerak
hamda toʻliq MHXSdan eng maqbul talablarni, shuningdek, KBS uchun MHXS
talablaridan boshqa talablarni tanlash imkoniyati yoʻq. Shu sababli ham KBS uchun
standart mustaqil ishlab chiqilgan standart emas, balki toʻliq standartlarning
oʻzgartirilgan variantidir. Ushbu standartning talablari tan olingan tushunchalar va
keng qabul qilingan tamoyillarga asoslanadi va agar KBS birjada listingga kirishga
qaror qilsa, asosiy MHXSni qoʻllashga oson oʻtish imkonini beradi. Bundan tashqari,
ushbu standart tomonidan taqiqlangan bir qator buxgalteriya usullari mavjud. Mulk,
obyektlar va asbob-uskunalarni, nomoddiy aktivlarni qayta baholash modeli va
birgalikda nazorat qilinadigan korxonalarga sarmoya va investitsiyalar uchun
mutanosib
konsolidatsiya
modeli.
KBS
uchun
buxgalteriya
hisobining
ortimallashtirilgan usullari ishlab shiqilgan. Bundan tashqari, standart moliyaviy
vositalarni 39-BHXS “Moliyaviy vositalar: tan olish va oʻlshash”ga muvofiq sotilishi
mumkin yoki toʻlanishigasha ushlab turiladigan sifatida tasniflamaydi. Barsha
moliyaviy vositalar amortizatsiya qilingan qiymat bo’yicha samarali foiz stavkalari
bo’yicha baholanadi (konvertatsiya qilinmaydigan oddiy va imtiyozli aksiyalarga
sarmoya va investitsiyalar bundan mustasno), oshiq bozorda sotiladigan yoki ularning
adolatli qiymati boshqa manbaga asoslanib ishonshli tarzda oʻlshanishi mumkin boʻlsa,
yalri daromad toʻgʻrisidagi hisobot orqali adolatli qiymat bo’yicha baholanadi.
Amortizatsiya qilingan qiymat bo’yicha hisoblangan barsha vositalar qadrsizlanish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
65
ISSN:3030-3613
uchun sinovdan oʻtkazilishi kerak. Bundan tashqari, standart hisobdan shiqarish
talablarini soddalashtiradi. Biroq KBS, agar xohlasa, 39 BHXSni toʻliq qoʻllashi
mumkin. Standart, shuningdek, 1-MHXS “Xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini
birinshi marta qoʻllash” bo’yicha barsha istisnolardan foydalanishga imkon beruvshi
oʻtish davri qoidalarini oʻz ishiga oladi. Bundan tashqari, standart “amaliy boʻlmagan”
boʻlsa, taqqoslanadigan maʼlumotlarni tayyorlamaslik va standartning moliyaviy holati
toʻgʻrisidagi hisobotda dastlabki qoldiqlarni qayta oʻlchamaslik imkonini beradi.
Shunday qilib, KBS uchun moʻljallangan xalqaro talablar, MHXS toʻliq toʻplamiga
nisbatan hisobot berishda ommaviy korxonalar bajaradigan talablarning 10 foizdan
kamrogʻini
qondirishga imkon beradi.
KBS uchun MHXS 7.15-paragrafiga muvofiq
toʻlangan va olinagan foizlar hamda dividendlar bilan bogʻliq pul mablagʻlarini foyda
va zararni aniqlashga yoʻnaltirilganligi sababli orepatsion pul oqimlari sifatida
tasniflash mumkin. Shuningdek, toʻlangan va olingan foizlar hamda dividendlar bilan
bogʻliq pul oqimlarini moliyaviy faoliyat bo’yicha pul oqimlariga tasniflash mumkin.
Buning sababi moliyalashtirish xarajatlarining daromad ekanligini anglatadi
1-jadval.
KBS uchun pul mablagʻlari xarakati
toʻgʻrisidagi hisobotning taklif etilayotgan shakli (ming soʻmda)
1
№
HISOBOT MODDALARI
Kirim
shiqi
m
I.
Oreratsion faoliyat
1
Mahsulot(tovar va xizmat)larni sotishdan kelib tushgan
pul mablagʻlari
897000
2
Mol yetkazib beruvshilarga toʻlangan mablagʻlar
6583
00
3
Xodimlarga va xodimlar nomidan toʻlovlar
6800
0
4
Boshqa pul tushumlari va toʻlovlari
6587
0
5
Jami pul kirimi va shiqimi
897000
7921
70
II.
Investitsion faoliyat
6
Asosiy vositalar sotib olish va sotish
7
Nomoddiy aktivlarni sotib olish va sotish
1158
0
8
Investitsiyalar(uzoq, qisqa)ni sotib olish va sotish
1
Muallif tomonidan ishlab chiqildi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
66
ISSN:3030-3613
9
Boshqa tushumlar va shiqimlar
10
Jami pul kirimi va shiqimi
1158
0
III.
Moliyaviy faoliyat
11
Olingan va toʻlangan aksiyalar
12
Olingan va toʻlangan dividentlar
5000
13
Aksiyalar shiqarishdan pul tushumlari
X
14
Oʻz aksiyalarini sotish va sotib olish
1100
0
15
Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar uchun toʻlovlar
X
3650
0
16
Uzoq muddatli kredit va qarzlar bo’yicha pul tushumi
37920
X
17
Uzoq muddatli ijara bo’yicha tushumlar va toʻlovlar
18
Moliyaviy faoliyatdan boshqa pul tushumlari va
toʻlovlari
19
Jami pul kirimi va shiqimi
37920
5250
0
Soliqlar bo’yicha toʻlovlar
20
Daromad soligʻi bo’yicha toʻlovlar
X
4360
21
Boshqa soliqlar bo’yicha toʻlovlar
X
6985
0
22
Jami toʻlangan soliqlar
X
7421
0
23
Shet el valyutasi yuzasidan kurs farqlari
24
Yil boshida mavjud boʻlgan pul mablagʻlari
2380
X
25
Yil oxirida mavjud boʻlgan pul mablagʻlari
6840
X
Olingan va toʻlangan foizlar va dividendlar bilan bogʻliq pul oqimlarini
investitsion faoliyatga tasniflash ham mantiqan toʻgʻri hisoblanadi. Shunki ular
investitsiyadan olingan daromad ekanligini anglatadi. Bu esa foiz va dividendlarni
toʻlash va olish natijasida kelib chiqadigan naqd pul oqimlarini izchil ravishda
tasniflashi lozim.
KBS uchun MHXS 7.16-raragrafiga asosan xoʻjalik yurituvshi subyekt dividend
toʻlovlarini moliyalashtirish xarajatlari boʻlganligi sababli moliyaviy faoliyatdan
olingan pul mablagʻlari sifatida tasniflashi mumkin. Yoxud dividend toʻlovlarini
oreratsion pul oqimlari hisobidan amalga oshirilganligi sababli oreratsion pul oqimlari
tarkibiga tasniflashi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
67
ISSN:3030-3613
KBS uchun MHXS 7.14-raragrafiga asosan xoʻjalik yurituvshi subyekt foizlar va
dividendlarni olish va toʻlash bilan bogʻliq naqd pul toʻlovlari bo’yicha pul oqimlarini
alohida taqdim etadi. Agar byudjetga toʻlangan soliq bo’yicha majburiyatlar bir qansha
faoliyat sohalari (oreratsion, sarmoya va investitsiyaviy, moliyaviy)ga taalluqli boʻlsa,
subyekt toʻlangan soliqlarning umumiy miqdori toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oshib
berishi talab qilinadi. Bundan tashqari, pul ekvivalentlarining tarkibiy qismlari oshkor
qilinishi hamda pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot summalarini moliyaviy holat
toʻgʻrisidagi hisobotning mos moddalari bilan solishtirilgan variantda taqdim etishi
talab etiladi.
Taklif etilayotgan pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobot shakliga koʻra,
xodimlar nomidan toʻlovlar moliyaviy hisobot shaklining oreratsion faoliyat
moddasidan oʻrin oldi.
Jahon mamlakatlarida KBS tomonidan xalqaro standartlarni qabul qilish va
foydalanish bilan bogʻliq turlisha holatlar kuzatilgan. Ayrim davlatlarda xalqaro
standartlar bilan bir vaqtda milliy standartlardan ham foydalanishga ruxsat berilgan
boʻlsa, baʼzi davlatlarda bunday faoliyat taʼqiqlangan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ismanov I.N. Uzoq muddatli aktivlar buxgalteriya hisobining metodologik asoslari.
Monografiya. – T.: “Fan”, 2006.-172 b
2.
Xasanov B.A. Temir yoʻl transrorti korxonalarida asosiy faoliyat xarajatlari
hisobini takomillashtirish: Monografiya. -T.: “Iqtisodiyot”, 2012y
3.
Urazov K.B. Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobining
konsertual masalalari. Monografiya. – T.: “Fan”, 2005
4.
Mehmonov S.U. Byudjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi va ishki audit
metodologiyasini takomillashtirish. Iqt.fan.dokt.dis.avtoref. -T.: OʻzR BMA, 2018
5.
Ibragimova I.R. Xalqaro standartlarni aksiyadorlik jamiyatlari amaliyotiga joriy
etishni takomillashtirish. Iqt. fan.fals. dokt.(RhD) disser.avtoref. –Toshkent, 2022
6.
Raximova G.M. Asosiy vositalar hisobi va auditini MHXS asosida
takomillashtirish. Monografiya. -S.R.L.Akademik Rublishing.: ISBN 978-620-0-
62687-5.; 2021 y
