T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
175
ISSN:3030-3613
TO‘LEPBERGEN QAYIPBERGENOVNING "QORAQALPOQ QIZI"
ROMANIDA NUMERATIVLARNING QO‘LLANILISHI
Xudayberganova Dilfuza
Qoraqalpoq davlat universiteti
Ilmda qanday olg‘a siljish, rivojlanish bo‘lmasin, u bevosita mezonlar bilan
bog‘liq. Tilimizda bunday birliklarning o‘rni va ahamiyati alohida.
Narsalarning miqdorini o‘lchashda ishlatiladigan so‘zlar numerativ so‘zlar deb
ataladi. Qoraqalpoq tili grammatikasida numerativ so‘zlarning o‘rni va bajaradigan
vazifasi alohida. Tilshunos olimlar bunday miqdorni bildirib keladigan so‘zlarni har
xil ataydi "hisob so‘zlar," "son bilan narsaning o‘rtasida qo‘llaniladigan so‘zlar,"
"numerativlar," "klassifikatorlar." Biz bunday so‘zlarni tilshunoslikda qabul qilingan
shakli bo‘yicha numerativlar deb atadik. Numerativ so‘zining ma’nosi haqida turli
adabiyotlarda bir-biriga yaqin fikrlar aytilgan. Shuningdek, numerativ so‘zi numer
so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, numer so‘ziga bog‘liq bir qancha fikrlar bor. A.N.
Chudinovaning "Inostrannie slova na russkom yazike" nomli asarida quyidagicha
izohlar berilgan: numer- nomer, numer kabi lotin tilidagi so‘zlardan kelib chiqib,
narsaning tartibini bildiruvchi son, alohida kitob, mehmonxonadagi xona, degan
ma’nolarni anglatadi deb ko‘rsatgan. Rus tilining etimologik lug‘atida esa, "numer"
so‘zining "nomer" so‘zi bilan mi?
Rus tilining etimologik lug‘atida esa, "numer" so‘zining "nomer" so‘zi bilan
bog‘liq ekanligi aytiladi. Demak, numerativ so‘zi lotincha "numerus" ya’ni raqam
so‘zidan kelib chiqqan. Numerativ so‘zi xalqaro termin bo‘lib, qoraqalpoq tili
grammatikasini o‘rganishda ham ana shu atamani qo‘llaganimiz to‘g‘ri bo‘ladi.
Ilmda barcha narsalarni o‘lchash bilan shug‘ullanuvchi fan bo‘lib, bu fan
metrologiya deb ataladi. Metrologiya fan sifatida o‘lchamlar, ularga bog‘liq va tegishli
bo‘lgan bir qator masalalar bilan shug‘ullanadi. Metrologiya so‘zi lotin tilidan olingan
bo‘lib, "o‘lchash," "o‘lchov birligi," "ilm," "fan" kabi ma’nolarni bildiradi. Agar,
umumiy tilshunoslikni oladigan bo‘lsak, metrologiya-o‘lchov birliklari haqidagi fan.
O‘lchov birliklari haqidagi fanning tarixi bundan bir qancha oldingi ming yilliklarga
borib taqaladi. Ya’ni, bunday rivojlanish davrida uning mazmunida ham o‘zgarishlar
kuzatiladi.
Eng dastlabki o‘lchov birliklari - antropometrik o‘lchov birliklaridir. U asosan,
odam tana a’zolari bilan bevosita bog‘liq holda kelib chiqqan va qo‘llanilgan. Masalan,
qarich-kaft yoyilgan holda bosh barmoq bilan jimjiloq orasidagi uzunlik, masofani
bildirib kelgan, bu har bir insonning qo‘l kattaligiga qarab o‘zgaradigan o‘lcham ya’ni
aniq bir santimetr deb ko‘rsata olmaymiz. Quloch- qo‘llar ikki tomonga yoyilgandagi
juda paydo bo‘lgan masofaga aytilgan, hozirda shu ma’noda qo‘llaniladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
176
ISSN:3030-3613
Metrologiyaning tarixida bu kabi birliklarni qabul qilishda ilm-fan yoki mansabdor
shaxslarning antropometrik o‘lchamlari asos qilib olingan holatlar ham uchraydi.
Misol uchun, ingliz qiroli Genrix I yard o‘lchov birligi 91,44 santimetr deb belgilagan.
Bu miqdorning asosi qilib podshohning burnining uchidan boshlab o‘rta barmog‘ining
uchigacha bo‘lgan masofa o‘lchab olingan.
Metr orqali o‘lchash tizimi 1875-yil 20-mayda Parijda 20 ta davlat vakillari
ishtirokida bo‘lib o‘tgan konferensiyada qabul qilingan va Metrik Konvensiya nomini
olgan. Bu metrologiya bo‘yicha ilmiy faoliyat yurituvchi birinchi xalqaro kelishuv
hisoblanadi. Konvensiya metrik etalonlarni saqlash va tekshirish uchun ilmiy tadqiqot
maskani sifatida o‘lchovlar va tarozilar byurosini ham o‘z ichiga olgan. Shu asosda
hamma joyda umumiy bo‘lgan o‘lchov birliklari qabul qilingan. Masalan, Yer
meridianining qirq milliondan bir qismi uchun - metr, bir kub detsimetr suvning
harorati 4 daraja bo‘lgandagi massasi - kilogramm deb qabul qilingan.
O‘rta Osiyoda o‘lchashning metrlik tizimi 1923-yil 18-aprel Turkiston
Respublikasi qarori bo‘yicha "O‘lchov va tarozilar to‘g‘risida"gi Qonun tasdiqlangan
va ichki savdoni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha qo‘mita qoshida o‘lchov va tarozilarning
Turkiston byurosi tuzilgandan so‘ng boshlangan [1:10].
Qoraqalpoq tilining rivojlanishi jarayonidagi til xususiyatlarini aniqlashda
qoraqalpoq xalqiga xos bo‘lgan badiiy asarlar tilini o‘rganish masalasi qoraqalpoq
tilshunosligi oldida turgan muhim masalalardan biri deb ayta olamiz.
Qoraqalpoq tilshunosligida numerativ so‘zlar maxsus tarzda o‘rganilmagani
bilan ayrim ilmiy adabiyotlarda tushuncha berib o‘tilgan. Bunday ishlar qatoriga
A.Bekbergenovning "Qoraqalpoq tilida sonlar" kitobini kiritsak bo‘ladi. Qoraqalpoq
tilida qo‘llanilib yurgan numerativ so‘zlarni semantik jihatdan bir necha turlarga bo‘lib
o‘rgansak bo‘ladi: Biz bu maqolamizda tilimizdagi numerativ so‘zlarni, uning turlarini
va badiiy asarda qo‘llanilish xususiyatini ko‘rib chiqamiz.
Qoraqalpoq adabiyotining faxri, O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston xalq
yozuvchisi T.Qayipbergenov qoraqalpoq xalqining tarixiy o‘tmishi, og‘ir hayoti, millat
ori uchun jonini fido qilgan botirlar haqida badiiy asarlar yaratib xalq xotirasida mangu
qoldi. Shunday asarlardan biri "Qoraqalpoq qizi" romani.
Asarlarda ko‘pincha voqealar qaysi davrda bo‘layotgan bo‘lsa, undagi
qahramonlarning tili ham o‘sha davrga tegishli bo‘lishi lozim. Shu sababli biz
numerativlar ham zamonga qarab o‘zgarishi mumkin degan fikrni ayta olamiz. Bunga
misol qilib "Tanob" so‘zini olsak, qadimgi davrlardan boshlab yer maydonining
miqdorini o‘lchashda qo‘llanilib kelgan. U aniq miqdorni bildirmaydi. "Tanob" so‘zi -
eski yer o‘lchovi bo‘lib, taxminan gektarning oltidan biriga teng keladigan yer deb
ko‘rsatadi.
Tilimizda narsalarning miqdorini bildirib keladigan so‘zlar juda ko‘p
qo‘llaniladi. Shulardan faqat numerativ ma’noda keladigan so‘zlar: dana, túp, túyir,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
177
ISSN:3030-3613
milligramm, gramm, kilogramm, centner, tonna, millimetr, santimetr, detsimetr, metr,
kilometr, qarıs, quloch, qulash, toda, top, uyım, baw, dásta, úyir, pada, tay, , qáwim,
shox, buwdaq, tilik, asam, atım, kespe, jutum, utrlam, tislem, tanap, kvadrat metr,
gektar, kub metr, kub santimetr. Bu numerativ so‘zlar sanoq son bilan sanaladigan
narsa o‘rtasida kelib, narsalarning har xil o‘lchov miqdorini bildiradi. Bunday
numerativlarning ayrimlari aniq o‘lchov birligi bo‘lib kelsa, lekin ayrimlari aniq bir
miqdorni bildirmaydi, balki shu narsaning miqdorini chamalab ko‘rsatadi. Bu kabi
moddaning miqdorini aniqlab keluvchi numerativlar badiiy asarlarda ham juda ko‘p
uchraydi. Asardagi voqea qaysi davrga tegishli bo‘lsa, o‘sha zamonning koloritini
berish uchun numerativlar ham boshqa so‘zlar kabi mos tarzda qo‘llaniladi.
Narsalarning og‘irlik o‘lchovini ifodalash uchun tilimizda milligramm, gramm,
kilogramm, sentner, tonna, misqal, qadaq, pud, batpan, onseri, ag‘ari kabi nomerativ
so‘zlar ishlatiladi va sanoq son bilan birga keladi. Bu so‘zlar narsalarga bog‘liq o‘sha
narsalarning miqdorini anglatishda xizmat etadi. Roman tilida ham og‘irlik o‘lchovini
bildiruvchi numerativlar tez-tez uchraydi.
Yuqorida misollarda keltirilgan batpan, aǵarı, qadaq kabi so‘zlarning barchasi
ham og‘irlik o‘lchovini bildiruvchi numerativlar. Bu o‘lchov birliklari aniq miqdorni
bildirmagani bilan o‘zlarining taxminan anglatadigan og‘irlik hajmi bor. Batpan -
yigirma, yigirma ikki, yigirma to‘rt kilogrammdan qirq kilogrammgacha bo‘ladi.
Qadaq - taxminan to‘rt yuz grammga teng og‘irlik o‘lchovi.
Uzunlik o‘lchovlarini bildiruvchi miqdor ma’nosidagi so‘zlar guruhiga
millimetr, santimetr, detsimetr, metr, kilometr, gaz, qarich, qadam, qadam, qari,
chaqirim, tirsak, eli kabi so‘zlar kiradi. Bu so‘zlar narsaning, uzunligini o‘lchash uchun
qo‘llaniladi. Uzunlik o‘lchovlarini ifodalovchi numerativ so‘zlarni ma’nosiga ko‘ra
ikki guruhga bo‘lish mumkin: 1) aniq miqdorni bildiruvchi numerativlar; 2) aniq
miqdorni bildirmaydigan numerativlar [2:34].
Aniq miqdorni bildiruvchi numerativ so‘zlarga millimetr, santimetr, metr,
detsimetr, kilometr so‘zlari kiradi. Bu so‘zlar narsalarning uzunligini o‘lchashda
qo‘llanilib, son bilan birga keladi.
Aniq miqdorni bildirmaydigan numerativ so‘zlarga qarich, quloch, gaz, qari,
qadam, qadam, chaqirim, arshin, eli, en so‘zlari kiradi. Qarich numerativ so‘zi
qadimdan xalqimiz orasida o‘lchov birligi bo‘lib kelgan. Hozirgi vaqtda ham bu so‘z
uzunlikni o‘lchashda qo‘llaniladi.
"Quloch" numerativi hozirgi vaqtda o‘lchov birligi sifatida juda kam
qo‘llaniladi. Shunday bo‘lsa-da roman tilida bu numerativ bir necha joyda
qo‘llanilganligini ko‘rishimiz mumkin. Masalan: Echkining tagidan tikilgan, har
qulog‘i bir
quloch
telpak kiygan Nuratdin Majitov yonidagilarni va o‘tgan odamlarni
o‘zlari aniq eshitsin deb, doimo ovoz chiqarib sanab, tik turibdi [3:258].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
178
ISSN:3030-3613
"G‘ari" so‘zi ham qadimgi vaqtlardan boshlab uzunlik o‘lchovi sifatida
qo‘llanilgan. Uning anglatgan miqdori aniq emas. Ya’ni "qari" so‘zi qo‘lning barmoq
uchidan iyakkacha bo‘lgan masofaning uzunlik o‘lchovi. Romanda ham bu o‘lchov
birligining qo‘llanilganligini ko‘rsak bo‘ladi:
Oyog‘idagi charm etigini moylashga yog‘ topmaganiga o‘ylab o‘tirmasdan
ko‘kka bo‘yalgan bo‘z nimchasining ustidan ikki
qari
bo‘z belbog‘ni bog‘ladi. [3:46].
Nuriddin tatarning xotini berib yuborgan sakkiz qari qizil chitni u qo‘ldan tikib,
choklarini patlatguncha, mashinistga tiktirib olsa qanday chiroyli bo‘lar edi [3:170].
Qoraqalpoq tilida "odim" numerativ so‘zi ham uzoq davrlar davomida o‘lchov
birligi sifatida qo‘llanib kelinmoqda. Masalan:
Kelinchak yonidagilar bilan yonma-yon egilib yana 3-4 qadam yurdi [ 3:70].
Tilimizda shuningdek qadam so‘ziga sinonim bo‘lgan "qadam" so‘zi ham bor.
Oralari yuz-yuz ellik qadamdan ortiq emas...[3:428]
Odamlarning oyog‘i bilan bog‘liq bo‘lgan uzunlikni bildiruvchi "qadam" va
"qadam" so‘zlari aniq miqdorni bildirmaydi.
"Chaqirim" so‘zi asosan yo‘lni o‘lchashda qo‘llaniladi, bu so‘z ming metrga teng
uzunlik o‘lchovi. Chaqirim so‘zi qoraqalpoq tilida, shuningdek turkiy tillarning
ko‘pchiligida ovoz yetib borguncha bo‘lgan masofani o‘lchash uchun qo‘llanilgan.
Masalan:
Bu qishloqning boshqa qishloqlardan bir o‘ziga xosligi Kegaylining irmog‘i
ostida desa ham bo‘ladi, eng uzoq uylar ikki-uch chaqirimdan oshmaydi [3:233].
Umuman olganda, numerativ so‘zlar butun dunyo tillarida qadimdan mavjud
bo‘lib, hozirgi kungacha o‘z ma’nosini yo‘qotmagan, faqat qo‘llanilishida ayrim
o‘zgarishlarga uchragan yoki eskirgan ko‘rinishlariga ega bo‘lgan son bilan ot o‘rtasida
kelib sanaladigan narsaning miqdorini bildiruvchi so‘zlar hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
R.T.Sobirxonova. M-J.Ko‘peev asarlaridagi metrologik leksika. - Pavlodar, 2008.
2.
P.Hamdamov. Hozirgi o‘zbek tilida numerativlar. - Toshkent: Fan, 1983.
3.
T.Qayipberganov. Qoraqalpoq qizi. - Nukus: Qoraqalpog‘iston, 1975.
