T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
159
ISSN:3030-3613
FOROBIYNING "FOZIL SHAHAR" KONSEPSIYASI VA ZAMONAVIY
TARBIYA”
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
(tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 2-kurs talabalari
Jo'raqulov Jasur Jahongir o'g'li
Joʻraqulov Jasurbek
Maqolasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Abu Nasr Forobiyning “Fozil shahar” haqidagi
falsafiy qarashlari tahlil qilinadi hamda uning ta’limoti zamonaviy tarbiya tizimi
nuqtayi nazaridan baholanadi. Forobiyning ideal jamiyat haqidagi g‘oyalari, fozil
inson, rahbarning fazilatlari va axloqiy qadriyatlari orqali bugungi kunda yoshlarda
ma’naviy kamolot, ijtimoiy mas’uliyat va sog‘lom dunyoqarashni shakllantirishga
xizmat qilishi ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, maqolada Forobiyning qarashlari bilan
zamonaviy pedagogik tamoyillar o‘rtasida o‘xshashliklar va farqlar tahlil qilinadi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Forobiyning fozil jamiyat konsepsiyasi tarbiya jarayonida
yetakchi mezonlardan biri sifatida muhim o‘rin tutishi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
Forobiy, fozil shahar, axloqiy tarbiya, ideal jamiyat, fozil inson,
pedagogika, ma’naviy kamolot, tarbiya tizimi, sharq falsafasi, rahbar fazilatlari.
Forobiyning “Fozil shahar” konsepsiyasidan asosiy g‘oyalar. Asar: “Ar-rosul
al-madani” (Fozil shahar ahlining qarashlari) Forobiyga ko‘ra, fozil shahar — bu
aholisining maqsadi oliy baxt (saodat) bo‘lgan jamiyatdir. Rahbar fazilatli,
donishmand, adolatli va axloqiy yetuk bo‘lishi kerak. U payg‘ambar yoki eng aql-
idrokli inson bo‘lishi mumkin. Fozil shahar tarkibida har bir shaxs o‘ziga mos bilim va
tarbiyani oladi. Forobiy ilm va tarbiyani saodatga eltuvchi yo‘l deb bilgan.
“Inson tabiatdan aql sohibi bo‘lib tug‘ilmaydi, uni tarbiya orqali shakllantirish kerak”
degan.
Qurʼonda aytiladi: "Albatta, Alloh sizlardan imon keltirganlarni va ilm
berilganlarni darajalar bilan yuksaltiradi" (Mujodala surasi, 11-oyat) — bu ilmga
asoslangan tarbiyaning muqaddasligini ko‘rsatadi. Hadis: “Sizlarning eng
yaxshilaringiz — axloqi eng chiroyli bo‘lganlaringizdir” — bu axloqiy tarbiyaning
muhimligini Forobiyning saodatga erishish yo‘li bilan bog‘laydi.
Forobiy o‘z asarlarida ko‘p hollarda payg‘ambarlarning rolini yoritadi, ularni
fozil jamiyat rahbari sifatida tasvirlaydi, bu esa diniy qadriyatlar bilan hamohangdir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
160
ISSN:3030-3613
Forobiyga ko‘ra, tarbiya shaxsni jamiyatda o‘z o‘rnini topishga yordam berishi
kerak. U ideal shaxs sifatida aql, axloq va riyozatga urg‘u beradi.
Bu tamoyillar bugungi ta’lim va tarbiya tizimida — axloqiy yetuklik, ijtimoiy
mas’uliyat, ruhiy salomatlik sifatida aks etadi. Forobiyning bu qarashi qadimgi yunon
falsafasi (Aristotel), islom falsafasi va Qur’on ta’limotlari bilan uyg‘unlashtirilgan.
Unga ko‘ra, har bir inson saodatga erishishi uchun to‘g‘ri tarbiya, axloqiy kamolot, ilm
va ruhiy yetuklikka ega bo‘lishi shart. Fozil shahar rahbari — tarbiyaning timsoli.
Forobiyning rahbarga qo‘ygan talablaridan biri:
“Rahbar — fazilatlar va aql bilan ajralib turuvchi inson bo‘lishi kerak. U
payg‘ambar yoki unga yaqin darajadagi donishmand bo‘ladi.”
Rivoyat bilan bog‘lash: Bir sahih hadisda Rasululloh (s.a.v.) aytganlar:
“Sizlarning har biringiz rahbarsiz va siz boshqarganlaringiz uchun mas’ulsiz.”
(Buxoriy, 893; Muslim, 1829) Bu rahbarlik va tarbiyaning bir-biriga
bog‘liqligini ko‘rsatadi. Forobiy nazarida rahbar — murabbiy, ustoz va jamiyat
tarbiyachisi bo‘lishi kerak. “Inson aqliy, axloqiy va amaliy jihatdan yetuk bo‘lsa, u
fozil jamiyat a’zosi bo‘la oladi.”
Imom Termiziydan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh (s.a.v.) deydilar: “Ilm
olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir.”(Termiziy, 74)
Forobiyning ilmga urg‘u berishi, uni faqat dunyoviy bilim emas, balki ma’naviy
kamolotga eltuvchi vosita sifatida talqin qilishi, diniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashadi.
Rasululloh (s.a.v.) shunday deganlar: “Men go‘zal axloqni to‘ldirish uchun
yuborildim.” (Musnad Ahmad, 8952) Bu hadis Forobiyning axloqiy tarbiya markaziy
o‘rinda bo‘lishi kerak degan g‘oyasi bilan to‘la mos keladi.
Qur’ondan oyat: “Albatta, Alloh sizlardan imon keltirganlarni va ilm
berilganlarni darajalar bilan yuksaltiradi.” (Mujodala surasi, 11-oyat Bu oyat
Forobiyning ilm orqali saodatga erishish g‘oyasini tasdiqlaydi. Ilm va ma’naviy tarbiya
uyg‘unligi — fozil jamiyat poydevori. Masalan, hozirgi maktab yoki universitetlarda
faqat bilim emas, balki axloqiy tarbiya berilishi ham talab qilinadi (masalan,
“ma’naviyat darslari”). Bu Forobiyning: “Ilmsiz axloq — so‘roq ostida, axloqsiz ilm
— xavfli qurol” degan fikrini eslatadi.
Forobiyning “Fozil shahar” konsepsiyasi nafaqat Sharq allomalari merosining
muhim bo‘lagi, balki zamonaviy tarbiya nazariyasining ham poydevoridir. Bu
konsepsiya din, axloq, ilm va jamiyatning uyg‘un tizimini yaratishga qaratilgan bo‘lib,
o‘quvchilar, ustozlar, rahbarlar va ota-onalar uchun boy ma’naviy manba hisoblanadi.
Forobiyning fikricha, fozil jamiyatning asosiy tayanchi — bu uchlik birlikdir: Qalb —
niyat, ishonch, axloqiy asos, Fikr — ilm, tafakkur, tushuncha, Amal — faoliyat,
hayotda qo‘llash. Bu uchlik Qur’oni karimdagi quyidagi oyatga hamohang: “Ey
mo‘minlar, nima uchun o‘zingiz aytmaydigan narsalarni aytasiz?”
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
161
ISSN:3030-3613
(Saff surasi, 2–3-oyat) Bu oyatda so‘z va amal birligi kerakligi urg‘ulanadi.
Forobiyning fozil jamiyatida aynan shunday prinsip ustuvor: ilm — axloqqa xizmat
qiladi, axloq — amaliyotda namoyon bo‘ladi. Forobiy va Yunon falsafasi — Islom
bilan uyg‘unlikda Forobiyning “Fozil shahar” konsepsiyasi Platonning “Respublika”
asaridagi ideal davlat g‘oyasiga o‘xshash. Ammo Farobiy: Yunon falsafasini islomiy
axloqiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtiradi, “Eng oliy ne’mat” — bu saodat (baxt), va u
oxiratdagi najot bilan bog‘liq deydi.
Qur’onda Alloh deydi: “Kim Allohga va Rasuliga itoat etsa, ular Alloh bergan
ne’matlarga erishadi: payg‘ambarlar, siddiq bo‘lganlar, shahidlar va solihlar bilan
birga bo‘ladi.” (Niso surasi, 69-oyat)
Farobiy fikricha, fozil shahar aholisi — bu oyatda tilga olingan fazilatli insonlar.
Fozil jamiyatda ustoz va murabbiy o‘rni “Ustoz — jamiyatni to‘g‘ri yo‘lga
yetaklovchi. Uning vazifasi faqat bilim berish emas, balki yuraklarni poklashdir.”
Rasululloh (s.a.v.) haqida rivoyat: “Men sizlarga otadek o‘rgatuvchiman” degan
hadisda ham tarbiyaning faqat ilm emas, qalbni tozalovchi roliga urg‘u bor. (Sunan
Abu Dawud)
Misol sifatida olaylik: Bugungi o‘qituvchi, murabbiylar — Forobiyning fozil
shaharidagi donishmandlar o‘rnini egallaydi. Har bir o‘qituvchining mas’uliyati
shunchalik buyukki, bu faqat kasb emas — bu missiyadir. Fozil jamiyatga qarama-
qarshi shaharlarga misollar (Forobiy asarida):
Forobiy “nofazil shaharlar” haqida ham yozgan. Jaholat shahri — ilmga ega
emas, aql emas, nafs hukmron. G‘araz shahri — har kim o‘z manfaatini o‘ylaydi,
jamiyat birligi yo‘q. Soxta fozil shahar — tashqi tomondan go‘yo fozil, ammo ichki
axloqiy muammolar bor. Zamonaviy jamiyatda ham ayrim muammolar —
individualizm, ma’naviy inqiroz, tarbiya tanqisligi Forobiyning ogohlantirishlariga
mos keladi.
Fozil shahar — Islomiy utopiya sifatida Forobiy uchun fozil shahar bu: Islomiy
qadriyatlar bilan yo‘g‘rilgan jamiyat. Unda inson o‘zining tabiiy salohiyatini to‘liq
ro‘yobga chiqaradi. Har bir fuqaro o‘z o‘rnida, o‘z vazifasini ado etadi (bular
Qur’ondagi “har kim o‘z qobiliyatiga qarab sinovda” degan mazmunga to‘g‘ri keladi
Rivoyatlar asosida tarbiyaviy xulosa: 1) Rivoyat Hazrati Ali (r.a.) shunday deganlar:
“Bolalaringizni o‘z zamonalariga mos qilib tarbiyalang, chunki ular sizdan
boshqa zamonda yashaydilar.” Bu rivoyat Farobiyning “fozil shahar har doim davrga
mos yangilanib borishi kerak” degan g‘oyasiga juda mos keladi. 2) Rivoyat:
Payg‘ambarimiz (s.a.v.) aytdilar: “Eng afzalingiz — odobli bo‘lganlaringizdir.”
(Buxoriy) Tarbiya nuqtai nazari: Forobiy ham aynan shuni urg‘ulagan — bilimga
yo‘g‘rilgan odob eng katta fazilatdir.
Xulosa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
162
ISSN:3030-3613
Xulosa qilib aytganda, Forobiyning “Fozil shahar” konsepsiyasi bugungi kunda
ham o‘z ilmiy, pedagogik va ma’naviy ahamiyatini yo‘qotmagan. U o‘zbek ta’lim
tizimida, ayniqsa Tarbiya va Sharq allomalari fanlarida mukammal o‘rganilishi va
zamonaviy metodikalar bilan uyg‘unlashtirilishi lozim bo‘lgan bebaho merosdir.
Forobiyning “Fozil shahar” konsepsiyasi nafaqat Sharq allomalari merosining muhim
bo‘lagi, balki zamonaviy tarbiya nazariyasining ham poydevoridir. Bu konsepsiya din,
axloq, ilm va jamiyatning uyg‘un tizimini yaratishga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilar,
ustozlar, rahbarlar va ota-onalar uchun boy ma’naviy manba hisoblanadi. Xulosa
(kengaytirilgan variant)
Abu Nasr Forobiy tomonidan ilgari surilgan “Fozil shahar” konsepsiyasi,
o‘zining chuqur falsafiy, axloqiy va ijtimoiy mazmuni bilan nafaqat o‘rta asrlardagi
ilm-fan va siyosiy fikrga, balki bugungi zamonaviy tarbiya konsepsiyalariga ham
dolzarb yondashuvlar taqdim etadi. Forobiyning asosiy g‘oyasi — inson kamolotini
jamiyatdagi ilmiy, axloqiy va ma’naviy birlik orqali ta’minlashdir. Bu birlik esa fozil
shahar timsolida to‘liq namoyon bo‘ladi.
Forobiyning fozil shaharidagi yetakchi shaxs — donishmand hukmdor
(mutafakkir podshoh) aynan musulmon jamiyatida payg‘ambar va undan keyingi
donolar timsolida qaralgan. U jamiyatni nafaqat adolat bilan boshqaradi, balki uni
ma’naviy jihatdan ham tarbiyalaydi. Bu yondashuv o‘zida islomiy qadriyatlar va
Yunon falsafasi sintezini mujassamlashtiradi. Forobiyning asarlarida shaxsning o‘zini
anglash, fikr erkinligi, ilmga muhabbat kabi tushunchalar keng o‘rin olgan bo‘lib, ular
zamonaviy pedagogikadagi asosiy tamoyillar bilan hamohangdir. Bu fikrlar islomiy
axloq va Qur’oni karim oyatlari, hadisi shariflar bilan birgalikda ko‘rib chiqilganda,
Forobiy fikri naqadar chuqur diniy-axloqiy asosga ega ekanligi ayon bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Abu Nasr Forobiy. Fozil shahar ahli haqida / Tarj. va tahrir: O. Shodmonov — Toshkent:
Ma’naviyat, 2009.
2.
Abu Nasr Forobiy. Aql-ma’naviyat va saodat haqida risolalar — O‘zbekiston Milliy
kutubxonasi nashriyoti, 2015.
3.
Platon. Davlat (Respublika) — Yunon falsafasining Forobiyga ta’siri haqida manba
sifatida.
4.
Imom G‘azzoliy. Ihyo ulumiddin — Axloq va ma’naviyatga oid islomiy tafsirlar.
5.
Qur’oni Karim — Tafsirlar bilan, ayniqsa Saff, Niso, Hujurot suralari.
6.
Hadislar to‘plami: Sahih Buxoriy, Sahih Muslim — Tarbiya, ustoz, odobga oid rivoyatlar
asosida.
7.
Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti maqolalari to‘plami — Forobiy va Sharq
allomalari haqida ilmiy maqolalar.
8.
Yoqubov, A. Sharq mutafakkirlari tarbiyasi: Forobiy, Ibn Sino, G‘azzoliy — Toshkent:
TDPU nashriyoti, 2021.
9.
Islom ensiklopediyasi. — O‘zbekiston musulmonlari idorasi nashri, 2018.
10.
Tursunov, A. Sharq allomalari ta’lim-tarbiya merosi — Fan va Texnologiya, 2020.
