T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
143
ISSN:3030-3613
SHARQ ALLOMALARI QARASHLARIDA OTA-ONA HURMATI VA
OILAVIY TARBIYA
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
(tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 2-kurs talabalari
Gʻoyibova Malika Murodboy qizi
Rayimqulova Adiba Asror qizi
Maqolasi
Anotatsiya:
Mazkur maqolada Sharq allomalari qarashlarida ota-ona hurmati va
oilaviy tarbiya masalasi keng yoritilgan. Al-Farobiy, Imom G‘azzoliy, Ibn Sino va
Konfutsiy kabi mutafakkirlarning oilaviy qadriyatlarga bergan bahosi, ota-onaning
farzand tarbiyasidagi o‘rni va bu boradagi amaliy maslahatlari tahlil qilingan.
Shuningdek, bu qadriyatlarning bugungi zamonaviy jamiyatdagi ahamiyati haqida ham
fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
Sharq allomalari, ota-ona hurmati, oilaviy tarbiya, Al-Farobiy,
G‘azzoliy, Ibn Sino, Konfutsiy, qadriyat, ma’naviyat, tarbiya.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются взгляды восточных
мыслителей на уважение к родителям и семейное воспитание. Анализируются
труды таких выдающихся философов, как Аль-Фараби, Имам Газзали, Ибн Сина
и Конфуций, в которых подчеркивается важность семейных ценностей и роль
родителей в формировании личности. Также обсуждается актуальность этих
идей в современном обществе.
Ключевые слова:
восточные ученые, уважение к родителям, семейное
воспитание, Аль-Фараби, Газзали, Ибн Сина, Конфуций, ценности,
нравственность, воспитание.
Abstract:
This article explores the perspectives of Eastern scholars on respect
for parents and family upbringing. It analyzes the ideas of renowned thinkers such as
Al-Farabi, Imam Ghazali, Ibn Sina, and Confucius regarding family values, the role of
parents in child development, and moral education. The relevance of these traditional
values in modern society is also discussed.
Keywords:
Eastern scholars, respect for parents, family upbringing, Al-Farabi,
Ghazali, Ibn Sina, Confucius, values, morality, education.
Kirish:
Sharq tamadduni ming yillar davomida o‘ziga xos ma’naviy
qadriyatlari, boy ilmiy merosi va barkamol inson tarbiyasiga bo‘lgan yondashuvi bilan
ajralib kelgan. Bu qadriyatlarning markazida esa oila, ota-ona hurmati va farzand
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
144
ISSN:3030-3613
tarbiyasi muhim o‘rin tutadi. Sharq allomalari — Al-Farobiy, Imom G‘azzoliy, Ibn
Sino, Konfutsiy kabi buyuk siymolar o‘z asarlarida oilaviy muhit, ota-onaga ehtirom
va farzand tarbiyasi haqida chuqur falsafiy va amaliy fikrlar bildirganlar. Bugungi
globallashuv davrida bu fikrlar nafaqat tarixiy ahamiyatga, balki amaliy hayotiy
zaruriyatga ham ega.
Asosiy qism:
Sharq mutafakkirlarining deyarli barchasi inson tarbiyasining
boshlanish nuqtasi sifatida oilani ko‘rsatganlar. Oila — bu birinchi maktab, birinchi
tarbiya maskani bo‘lib, undagi mehr, hurmat, mas’uliyat kabi tuyg‘ular bolada
yoshligidanoq shakllanadi.
Abu Nasr Al-Farobiy
o‘zining “Fozil shahar ahli” asarida fozil jamiyatni barpo
etishda har bir insonning, ayniqsa, ota-onaning tarbiyaviy rolini alohida ta’kidlaydi.
Unga ko‘ra, ota-ona farzandiga faqat moddiy jihatdan emas, balki axloqiy, ma’naviy,
intellektual jihatdan ham yetakchi bo‘lishi kerak. Al-Farobiy ta’limotida mehr-
muhabbatga asoslangan oila — fozil shaxslarni yetishtiruvchi asosiy muhit sifatida
talqin etiladi.
Imom G‘azzoliy
esa o‘zining “Ihyo ulumiddin” (“Diniy ilmlarni tiriltirish”)
asarida ota-onaga bo‘lgan hurmatni musulmon kishining imoni, e’tiqodi va odobining
ajralmas qismi sifatida tasvirlaydi. Unga ko‘ra, ota-onaga itoat qilish, ularga xizmatda
bo‘lish, ularning rizoligini olish Alloh rizoligiga erishish yo‘lidir. Imom G‘azzoliy
shunday deydi: “Agar farzand ota-onasini xafa qilsa, bu uning dunyodagi baxtsizligi
va oxiratda azobiga sabab bo‘ladi.”
Abu Ali Ibn Sino
ham o‘zining falsafiy qarashlari bilan birga, tibbiy asarlarida
farzand tarbiyasida psixologik omillarning, ya’ni mehr, iliqlik, ishonch muhitining
ahamiyatini alohida urg‘ulagan. U sog‘lom jamiyat qurilishi uchun sog‘lom oila,
mehribon ota-ona va axloqiy tarbiya shartligini ta’kidlagan. Ibn Sino fikricha,
farzandlar mustahkam ma’naviy asoslarga ega bo‘lishi uchun ularni bolalikdan mehr
bilan o‘rab olish, ularga yaxshi namuna bo‘lish zarur.
Sharq falsafasining muhim namoyandalaridan biri bo‘lgan
Konfutsiy
ham
oilaning ijtimoiy hayotdagi rolini yuqori baholagan. Uning fikricha, jamiyatdagi tartib,
adolat, insoniylik va tinchlik avvalo oilada qaror topadi. U “filial piety” — ya’ni ota-
onaga bo‘lgan cheksiz hurmat va sadoqat tamoyilini butun axloqiy tizimning
markaziga qo‘ygan. Konfutsiy ta’limotiga ko‘ra, o‘z ota-onasini hurmat qilmagan
inson boshqalarga ham hurmat bilan munosabatda bo‘la olmaydi.
Yana bir muhim jihat shuki, Sharq allomalari oilaviy tarbiyani faqatgina
farzandning xatti-harakati bilan cheklamaydi. Ular bu borada ota-onaning o‘zini
tutishi, farzand oldida qanday namuna ko‘rsatayotgani, mehribonlik va qat’iyatni
qanday uyg‘unlashtirayotgani haqida ham chuqur mulohazalar yuritganlar. Bunday
yondashuv, aslida, zamonaviy psixologiya va pedagogika tamoyillariga juda yaqin.
Xulosa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
145
ISSN:3030-3613
Sharq allomalari qarashlarida ota-ona hurmati va oilaviy tarbiya g‘oyat yuksak
qadriyat sifatida talqin etilgan. Ularning fikricha, inson kamoloti oilada boshlanadi, va
bu muqaddas dargohda shakllanadigan axloqiy, ma’naviy va ruhiy asoslar butun hayot
davomida insonning yo‘lini belgilaydi. Ota-onani e’zozlash, ularga ehtirom ko‘rsatish,
ularning haq-huquqini ado etish — bu nafaqat diniy yoki ijtimoiy majburiyat, balki
chin insoniylikning belgisidir.
Ota-ona — bu farzand uchun ilk murabbiy, dastlabki yo‘lko‘rsatuvchi va tarbiya
beruvchidir. Sharq mutafakkirlari bu haqiqatni chuqur anglab, oilaviy muhitni inson
tarbiyasining negizi sifatida talqin qilganlar. Ularning fikricha, sog‘lom va barkamol
jamiyat qurmoqchi bo‘lgan har qanday xalq, avvalo oilani, uning qadriyatlarini
mustahkamlashi, farzandlarni ota-onaga hurmat, mehr va mas’uliyat ruhida
tarbiyalashi lozim.
Bugungi zamonaviy jamiyatda ko‘plab muammolar — axloqiy inqiroz, oilaviy
ajralishlar, yoshlardagi befarqlik kabi illatlar — aynan oila institutining zaiflashuvi,
ota-ona va farzand o‘rtasidagi bog‘liqlikning sustlashuvi bilan bog‘liq. Shu nuqtai
nazardan olganda, Sharq allomalari tomonidan ilgari surilgan g‘oyalar hozirgi kun
uchun ham nihoyatda dolzarb va zarurdir. Ularning qarashlari bizga oilaviy tarbiyaning
naqadar muhimligini eslatadi va bu borada ongli harakat qilishga undaydi.
Farzand tarbiyasida ota-onaning shaxsiy namuna ko‘rsatishi, mehr bilan
muomala qilishi, ayni vaqtda qat’iylik va adolat tamoyillariga asoslanishi — bularning
barchasi Sharq allomalari asarlarida mukammal tarzda bayon etilgan. Bu qarashlar
asosida bugungi kunda ham har bir oila o‘ziga xos tarbiya maktabiga aylanishi
mumkin.
Xulosa qilib aytganda, Sharq allomalari tomonidan ilgari surilgan ota-ona hurmati va
oilaviy tarbiya haqidagi qarashlar nafaqat tarixiy meros, balki zamonaviy tarbiyaning
mustahkam poydevoridir. Ularning o‘gitlari har bir yoshni halollik, ezgulik va
ma’naviyatga yetaklaydigan muhim yo‘l-ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi. Demak, biz
bu bebaho merosni o‘rganish, targ‘ib qilish va hayotga tatbiq etish orqali jamiyatimizni
yanada mustahkamlashimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Al-Farobiy, Abu Nasr
. (1983).
Fozil shahar ahli
. Toshkent: Sharq nashriyoti.
2.
Imom G‘azzoliy, Abuhamid
. (1991).
Ihyo ulumiddin
(Diniy ilmlarni tiriltirish). Toshkent:
Movarounnahr nashriyoti.
Ibn Sino, Abu Ali
. (2004).
Qonun fi tibb
(Tibbiyot qonuni). Toshkent: Fan nashriyoti.
3.
Konfutsiy
. (2003).
Lunyu
(Analekta). Toshkent: O‘zbekiston Milliy Kitobxonlik nashriyoti.
4.
Nizomiddin, M.
(2015).
Sharq falsafasi va tarbiya
. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti.
