T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
292
ISSN:3030-3613
O‘ZBEKISTONDA MILLATLARARO TOTUVLIKNING FALSAFIY
ASOSLARI.
Xamrayeva Muslima Odilovna
O’zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
milliy g’oya va falsafa kafedrasi assistenti
+998991230377
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbekistonda millatlararo totuvlikning falsafiy
asoslarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada millatlararo totuvlikning nazariy va
amaliy jihatlari, uning falsafiy asoslari, tarixiy rivojlanishi va zamonaviy sharoitdagi
ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda O‘zbekistonning ko‘p millatli jamiyatida
tinchlik va barqarorlikni ta’minlashda falsafiy yondashuvlarning roli tahlil qilinadi.
Maqola davlat siyosati, madaniy o‘zaro ta’sir va ijtimoiy integratsiya jarayonlariga
asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
millatlararo totuvlik, falsafiy asoslar, O‘zbekiston, ko‘p millatli
jamiyat, ijtimoiy integratsiya, madaniy o‘zaro ta’sir, tinchlik.
O‘zbekiston ko‘p millatli va ko‘p madaniyatli davlat sifatida millatlararo
totuvlikni ta’minlashda o‘ziga xos tajribaga ega. Bu jarayon nafaqat ijtimoiy-siyosiy
barqarorlikni ta’minlash, balki falsafiy nuqtai nazardan ham muhim ahamiyatga ega.
Millatlararo totuvlikning falsafiy asoslari insoniyatning umumiy qadriyatlariga, tenglik
va adolat tamoyillariga asoslanadi. Ushbu maqola O‘zbekiston tajribasi asosida ushbu
falsafiy asoslarni tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, uning zamonaviy sharoitdagi
dolzarbligini ko‘rib chiqadi.
O‘zbekiston ko‘p millatli va ko‘p madaniyatli davlat sifatida millatlararo
totuvlikni ta’minlashni o‘z siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri deb biladi. Bu
jarayonning falsafiy asoslari o‘zbek xalqining tarixiy tajribasi, sharqona falsafa,
islomiy qadriyatlar va zamonaviy insonparvarlik g‘oyalariga asoslanadi. Quyida ushbu
falsafiy asoslarning asosiy jihatlari batafsil yoritiladi.
Insonparvarlik va tenglik g‘oyasi
O‘zbekistonda millatlararo totuvlikning falsafiy asoslarining markazida
insonparvarlik va tenglik g‘oyalari turadi. Bu g‘oyalar o‘zbek xalqining buyuk
mutafakkirlari, xususan, Alisher Navoiyning “Xamsa” asarida ifodalangan inson qadr-
qimmati va har bir shaxsning o‘ziga xosligini hurmat qilish tamoyillarida o‘z aksini
topadi. Navoiy o‘z falsafasida insonni millati, tili yoki dinidan qat’i nazar, teng huquqli
mavjudot sifatida ko‘radi. Shu bilan birga, o‘zbek xalqining an’analarida har bir
kishiga adolat bilan munosabatda bo‘lish va uning shaxsiy hurmatini himoya qilish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
293
ISSN:3030-3613
muhim o‘rin tutadi. Bu falsafa zamonaviy O‘zbekiston Konstitutsiyasida ham o‘z
aksini topgan bo‘lib, unda barcha fuqarolar millatidan qat’i nazar teng huquq va
imkoniyatlarga ega ekanligi ta’kidlanadi.
Ko‘p madaniyatli birlik tamoyili
O‘zbekiston hududida yuzlab yillar davomida turli millatlar va madaniyatlar
birgalikda tinch-totuv yashab kelgan. Bu tarixiy tajriba “birlikdagi xilma-xillik”
tamoyiliga asoslanadi. O‘zbekiston falsafiy yondashuvida har bir millatning tili, urf-
odatlari, dini va an’analari hurmat qilinadi va ularning rivojlanishi uchun shart-
sharoitlar yaratiladi. Masalan, mamlakatda turli millatlarning madaniy markazlari
faoliyat yuritadi, ular o‘z tillarida ta’lim olish, madaniy tadbirlar o‘tkazish va
an’analarini saqlash imkoniyatiga ega. Bu tamoyil sharq falsafasidagi “vahdat” (birlik)
va “kasb” (ko‘plik) tushunchalariga ham yaqin bo‘lib, ko‘p madaniyatli jamiyatda
umumiy maqsadlar yo‘lida birlashish muhimligini ta’kidlaydi.
Tinchlik va barqarorlik falsafasi
Millatlararo totuvlik O‘zbekistonda tinchlik va barqarorlikning asosiy omili
sifatida qaraladi. Bu falsafa sharqona dunyoqarashdagi “sulh” (tinchlik) va
“vatanparvarlik” g‘oyalaridan kelib chiqadi. O‘zbek xalqining tarixiy tajribasi,
xususan, Buyuk Ipak yo‘li davrida turli millatlar va madaniyatlar o‘rtasidagi tinch-
totuv savdo va madaniy almashinuvlar, bu tamoyillarni mustahkamlagan. Zamonaviy
O‘zbekiston davlat siyosatida tinchlikni saqlash va millatlararo nizolarni oldini olish
uchun har bir millatning manfaatlarini hisobga olishga alohida e’tibor qaratiladi. Bu
jarayonda falsafiy asos sifatida umuminsoniy qadriyatlar, xususan, tinchliksevarlik va
bag‘rikenglik targ‘ib qilinadi.
Adolat va o‘zaro hurmat
Millatlar o‘rtasidagi munosabatlarda adolat va o‘zaro hurmat O‘zbekistonda
millatlararo totuvlikning muhim falsafiy asoslaridan biridir. Bu tamoyil islom
falsafasida keng yoritilgan bo‘lib, unda har bir insonning huquqlari va qadr-qimmati
muqaddas sanaladi. Masalan, Qur’oni Karimda “Ey insonlar! Biz sizlarni bir erkak va
bir ayoldan yaratdik va sizlarni xalqlar va qabilalarga ajratdik, toki bir-biringizni
tanisizlar” (Hujurat surasi, 13-oyat) kabi oyatlar millatlar o‘rtasidagi tenglik va o‘zaro
hurmatni ta’kidlaydi. O‘zbek xalqining an’analarida ham mehmondo‘stlik,
qo‘shnichilik va do‘stona munosabatlar muhim o‘rin tutadi, bu esa millatlararo
totuvlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Tarixiy tajriba va an’analar
O‘zbekiston hududida asrlar davomida turli millatlar tinch-totuv yashab kelgan.
Buyuk Ipak yo‘li davrida bu hudud nafaqat savdo markazi, balki madaniy va falsafiy
almashinuvlar markazi ham bo‘lgan. Turk, fors, arab, hind va boshqa xalqlarning
vakillari bu yerda o‘zaro hurmat va hamkorlik ruhida yashagan. Bu tajriba zamonaviy
O‘zbekistonning millatlararo totuvlik falsafasiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Masalan, o‘zbek
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
294
ISSN:3030-3613
xalqining “do‘stlik” va “mehmondo‘stlik” an’analari millatlar o‘rtasidagi do‘stona
munosabatlarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga,
O‘zbekistonning mustaqillik davridagi tajribasi, xususan, turli millatlarning umumiy
vatan manfaatlarini birlashtirishga qaratilgan siyosati, bu falsafiy asoslarni yanada
rivojlantirdi.
Zamonaviy global qadriyatlar bilan uyg‘unlik
O‘zbekistonda millatlararo totuvlikning falsafiy asoslari nafaqat mahalliy an’ana
va tajribalarga, balki zamonaviy global qadriyatlar, xususan, BMTning inson huquqlari
deklaratsiyasi va boshqa xalqaro hujjatlardagi tamoyillarga ham mos keladi.
Mamlakatda millatlararo totuvlikni ta’minlash bo‘yicha qabul qilingan qonunlar va
dasturlar global miqyosda bag‘rikenglik va ko‘p madaniyatli jamiyatni rivojlantirish
g‘oyalariga asoslanadi. Shu bilan birga, O‘zbekiston o‘ziga xos falsafiy yondashuvini
saqlab, global tendensiyalarni mahalliy sharoitlarga moslashtiradi.
O‘zbekistonda millatlararo totuvlikning falsafiy asoslari sharq va g‘arb falsafasi
an’analarining sintezi sifatida shakllangan. Sharq mutafakkirlarining insonparvarlik
g‘oyalari zamonaviy adolat va tenglik tamoyillari bilan uyg‘unlashadi. Biroq,
globalizatsiya sharoitida madaniy o‘ziga xoslikni saqlash va integratsiyani ta’minlash
o‘rtasidagi muvozanatni topish muhim muammo sifatida qolmoqda. Tadqiqotda
aniqlangan falsafiy tamoyillar millatlararo totuvlikni mustahkamlashda qo‘llanilishi
mumkin bo‘lsa-da, ularni amaliy joriy etishda iqtisodiy va ijtimoiy omillar muhim rol
o‘ynaydi.
Xulosa
O‘zbekistonda millatlararo totuvlikning falsafiy asoslari insonparvarlik, ko‘p
madaniyatli birlik, tinchlik, adolat, tarixiy an’analar va zamonaviy global
qadriyatlarning uyg‘un birlashmasidan iborat. Bu tamoyillar nafaqat mamlakat ichida
barqarorlik va do‘stona muhitni ta’minlaydi, balki O‘zbekistonni xalqaro maydonda
tinchliksevar va bag‘rikeng davlat sifatida namoyon etadi. Ushbu falsafiy asoslar
kelajakda ham millatlar o‘rtasidagi hamjihatlikni mustahkamlashda muhim rol
o‘ynaydi.
O‘zbekistonda millatlararo totuvlikning falsafiy asoslari ko‘p millatli jamiyatda
tinchlik va barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot shuni
ko‘rsatadiki, sharq va g‘arb falsafasi tamoyillari O‘zbekiston tajribasida muvaffaqiyatli
uyg‘unlashgan. Kelgusida quyidagi takliflar amalga oshirilishi mumkin:
Millatlararo totuvlik falsafasini o‘quv dasturlariga kiritish orqali yoshlar ongida
ushbu qadriyatlarning muhimligini mustahkamlash.
Madaniy o‘zaro ta’sirni kuchaytirish uchun xalqaro hamkorlik dasturlarini
kengaytirish.
Millatlararo totuvlikning falsafiy asoslarini o‘rganish bo‘yicha ilmiy
tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
295
ISSN:3030-3613
Adabiyotlar.
1.
Millatlararo do‘stlik va hamjihatlik – xalqimiz tinchligi va farovonligining muhim
omilidir // Sh.Mirziyoyevning Respublika baynalmilal madaniyat markazi tashkil
etilganining 25 yilligiga bag‘ishlangan uchrashuvidagi nutqidan URL:
http://uza.uz/uz/posts/millatlararo-d-stlik-va-amzhi-atlik-khal-imiz-tinchligi-va-f-
24 01-2017
2.
Shodavlatovna D. S., Chorievna J. S. The issue of a just king in kaikous’s
nightmare //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal.
– 2021. – Т. 11. – №. 3. – С. 1416-1420.
3.
Razhabovich P. T., Narzullaevich T. Z. A LOOK INTO THE HISTORY OF THE
PREPARATION OF LOCAL PROFESSIONALS IN THE INDUSTRY
//Ўтмишга назар журнали. – 2019. – Т. 26. – №. 2.
4.
Алламуратов Ш., Джураева У. Ремесленные и торговые отношения в
бекствах восточной Бухары в конце XIX–начале XX вв //Общество и
инновации. – 2021. – Т. 2. – №. 3/S. – С. 105-110.
5.
Khursandovna K. G., Umirzokvich R. U. NATIONAL COLOR: CONTENT
ESSENCE //Archive of Conferences. – 2021. – Т. 17. – №. 1. – С. 29-31.
6.
Mustafayev U. U. YANGI O‘ZBEKISTON: QADRIYATLAR VA FALSAFIY
FANLARNING DOLZARB MUAMMOLARI BO ‘YICHA AYRIM
MULOHAZALAR //Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences. – 2021. – Т. 1. – №. 10. – С. 568-577.
7.
TURSUNOV Z. N. STAGES OF ECONOMIC DEVELOPMENT IN
UZBEKISTAN AFTER THE SECOND WORLD WAR //THEORETICAL &
APPLIED SCIENCE Учредители: Теоретическая и прикладная наука (Тараз).
– 2021. – №. 9. – С. 311-313
