T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
112
ISSN:3030-3613
YOSHLARDA KUZATILADIGAN ZO’RAVONLIK, TAJOVUZKOR
HATTI-HARAKATLARNI OLDINI OLISH MASALALARI
Jumayeva Jamila Rustamovna
Qashqadaryo viloyati Koson tumani 99-maktabi psixologi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘smirlik davrida zo‘ravonlik hissining
shakllanishi va uning psixologik, ijtimoiy omillari chuqur tahlil qilinadi. O‘smirlik
davrining psixologik va ijtimoiy o‘ziga xosliklari, shuningdek, zo‘ravonlikning shaxs
va jamiyat rivojlanishiga salbiy ta’siri yoritilgan. Tadqiqot davomida zo‘ravonlikning
individual va ijtimoiy darajadagi namoyon bo‘lish shakllari tahlil qilinib, bu
muammoni bartaraf etish bo‘yicha samarali usullar taklif etiladi. Ma'lumotlar
o‘smirlarning zo‘ravonlik hissini boshqarish va uning oldini olish bo‘yicha amaliy va
nazariy asoslarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
o‘smirlik davri, zo‘ravonlik hissi, psixologik xususiyatlar, ijtimoiy
omillar, emotsional barqarorlik, ta’lim va tarbiya, profilaktika, shaxs rivojlanishi,
kiberzo‘ravonlik, oila va jamiyat.
KIRISH
O‘smirlik davri inson hayotining muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, unda
jismoniy, psixologik va ijtimoiy o‘zgarishlar jadallashadi. Bu davrda shaxs o‘zligini
anglash, jamiyatda o‘z o‘rnini topish va o‘ziga xos shaxsiy qadriyatlarni
shakllantirishga intiladi. O‘smir o‘z qadr-qimmatini anglashga harakat qiladi,
o‘zo‘zini tasdiqlash va mustaqillikni izlaydi. Biroq bu jarayon ko‘pincha turli
ziddiyatlarga olib keladi. Gormonlar faoliyati va miya rivojlanishi bilan bog‘liq
bo‘lgan tebranishlar emotsional notinchlikka sabab bo‘ladi. O‘smirlar ba’zan tezkor,
ammo noxolis qarorlar qabul qilishi, o‘zlarini o‘ta ishonuvchan yoki aksincha,
shubhalanuvchan tutishi mumkin.
O‘smirlar uchun o‘rtoqlari orasida qabul qilinish va mavqeini mustahkamlash
muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon ayrim hollarda nosog‘lom raqobat yoki
zo‘ravonlik harakatlarini keltirib chiqaradi. Oiladagi tarbiya sifati va ota-onalar bilan
bo‘lgan muloqot o‘smirning shaxsiyati shakllanishida katta rol o‘ynaydi. Ijtimoiy
muhit, maktabdagi o‘qituvchilar va atrofdagi odamlarning munosabati o‘smirning
xulq-atvori va hissiyotlarini shakllantiradi. Zo‘ravonlik hissi o‘smirlarning emotsional
va psixologik rivojlanishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu hisning kuchayishi, odatda,
o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyatining sustligi va ijtimoiy muloqot ko‘nikmalarining
yetishmasligi bilan bog‘liq. Zo‘ravonlik hissi o‘smirning o‘z-o‘zini qadrlashiga zarar
yetkazadi, bu esa depressiya va xavotir holatlariga olib kelishi mumkin. Agresiv xulq
odati shakllanishi natijasida jamiyat bilan integratsiya qilish qiyinlashadi. Empatiya va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
113
ISSN:3030-3613
ijtimoiy mas’uliyat hissining rivojlanishi to‘xtaydi. Zo‘ravonlik harakatlari jamoaviy
ishonchni zaiflashtiradi va ijtimoiy mojarolarni kuchaytiradi.
Zo‘ravonlikning ommalashishi natijasida jamiyatda jinoyatchilik darajasi
ortadi. Ijtimoiy muhitdagi salbiy hodisalar (masalan, kiberzo‘ravonlik) yoshlar orasida
keskinlikni oshiradi. O‘smirlik davridagi zo‘ravonlik hissi nafaqat shaxsning ruhiy
holatiga, balki jamiyatning barqarorligiga ham xavf tug‘diradi. Hozirgi davrda media
vositalarining keng tarqalishi, internet va ijtimoiy tarmoqlarda zo‘ravonlikni targ‘ib
qiluvchi kontentlarning mavjudligi bu muammoni yanada kuchaytirmoqda.
Mazkur mavzu bo‘yicha ilmiy izlanishlarning ahamiyati quyidagilarda
namoyon bo‘ladi: o‘smirlar psixologiyasini chuqur tushunish va ularga mos
yondashuvlar ishlab chiqish, jamiyatda zo‘ravonlikka qarshi profilaktika dasturlarini
shakllantirish va amalga oshirish, o‘smirlarning emotsional va ijtimoiy qobiliyatlarini
rivojlantirish orqali jamiyatda sog‘lom muhit yaratish.
Shunday qilib, bu muammoni o‘rganish nafaqat yoshlar tarbiyasini yaxshilash,
balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘smirlik davri – inson psixologiyasi va shaxsiyati shakllanishidagi eng
murakkab bosqichlardan biri. Bu davrda zo‘ravonlik hissining shakllanishi turli
psixologik, ijtimoiy va madaniy omillar ta’sirida yuzaga keladi. Ushbu hisning
shakllanishiga sabab bo‘luvchi omillarni quyida batafsil yoritamiz.
Psixologik omillar.
Shaxsiy o‘zlikni anglash va o‘z-o‘zini tasdiqlash
jarayonidagi ziddiyatlar. O‘smirlar o‘z shaxsiy qadr-qimmatini anglashga intiladigan,
jamiyatda o‘z o‘rnini topishga harakat qiladigan davrda turli ichki va tashqi
ziddiyatlarga duch keladilar. O‘zini kattalar bilan teng huquqli deb his qilish istagi va
kattalar tomonidan tan olinmaslik hissi ularda norozilikni kuchaytiradi. Bu norozilik
ba’zan zo‘ravonlik orqali namoyon bo‘lishi mumkin. O‘smirlar o‘zlarining jismoniy
va hissiy rivojlanishida o‘zgarishlarni boshdan kechiradi. Bu o‘zgarishlar o‘z-o‘zini
qabul qilishdagi qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi va agressiv xulqni qo‘zg‘atishi
mumkin. Emotsional barqarorlikning pastligi va empatiya yetishmasligi. O‘smirlik
davrida hissiy o‘zgarishlar juda tez-tez sodir bo‘ladi, bu esa o‘z-o‘zini boshqarish
qobiliyatining sustligiga olib keladi. O‘smirlar o‘zlarini himoyalangan his qilish uchun
boshqalarga agressiv munosabatda bo‘lishlari mumkin. Empatiyaning past darajasi
boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunmaslikka va ularning ehtiyojlarini e’tiborsiz
qoldirishga olib keladi. Bu esa boshqalarni ranjitish yoki ularga zarar yetkazishga olib
keladi.
Ijtimoiy omillar.
Oiladagi tarbiya va ijtimoiy munosabatlar ta’siri. Oilaviy
tarbiya uslubi o‘smirning hissiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Haddan tashqari qattiqqo‘l yoki loqayd tarbiya usullari zo‘ravonlik hissini
kuchaytirishi mumkin. Oilada zo‘ravonlik holatlarining mavjudligi o‘smirlar
tomonidan bunday xatti-harakatlarning normal holat sifatida qabul qilinishiga sabab
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
114
ISSN:3030-3613
bo‘ladi. Oilaviy qo‘llab-quvvatlovning yetishmasligi o‘smirda ichki konfliktlarni
keltirib chiqaradi va bu konfliktlar agressiv xulq orqali namoyon bo‘ladi. Maktabdagi
bosim va haddan tashqari talablar o‘smirlarning o‘zini noqulay his qilishiga olib
keladi, bu esa agressiv xulqni yuzaga keltirishi mumkin. Tengdoshlari orasida o‘z
o‘rnini topish uchun o‘smirlar ba’zan zo‘ravonlikka murojaat qilishadi. Bu ularga
o‘zlarini kuchliroq va ta’sirchanroq his qilish imkonini beradi. Maktabda boshqa
o‘quvchilar bilan kelib chiqadigan mojaro va zo‘ravonlik holatlari “javob chorasi”
sifatida zo‘ravonlikni shakllantiradi. Zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi filmlar, televizion
dasturlar va video o‘yinlar o‘smirlarning agressiv xulqini oshiradi. Ularda
zo‘ravonlikni normal yoki mardlik sifatida qabul qilish tendensiyasi shakllanadi.
Media orqali zo‘ravonlikning ijobiy ko‘rinishda tasvirlanishi yoshlarning xulqatvorida
bunday harakatlarni takrorlashga rag‘batlantiradi. Ayrim madaniy stereotiplar
o‘smirlar orasida gender, ijtimoiy mavqe yoki etnik guruhlar asosida zo‘ravonlikni
qo‘zg‘atishi mumkin. Masalan, kuch va agressiyani erkaklik belgisi sifatida
ko‘rsatadigan stereotiplar. Global madaniy tendensiyalar, jumladan, internetda keng
tarqalgan zo‘ravonlik mazmunidagi memlar va postlar o‘smirlarning shaxsiy
qadriyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Zo‘ravonlik hissining shakllanishi ko‘p omilli jarayon bo‘lib, psixologik,
ijtimoiy va madaniy jihatlar birgalikda ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu omillarni erta aniqlash
va ularga nisbatan mos choralarni ko‘rish orqali o‘smirlik davridagi zo‘ravonlikka
qarshi samarali profilaktika choralari amalga oshirilishi mumkin.
O‘smirlik davridagi zo‘ravonlik hissi turli shakllarda namoyon bo‘lib, bu
shaxsiy, oilaviy va ijtimoiy omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ushbu shakllar
o‘smirning hissiy va xulq-atvoridagi muammolarni ifodalaydi va jamiyatda o‘zini
namoyon qilish usuli sifatida yuzaga chiqadi.
O‘smirlik davridagi zo‘ravonlik hissining namoyon bo‘lish shakllari:
1.
Jismoniy zo‘ravonlik. Jismoniy zo‘ravonlik eng aniq ko‘rinadigan
shakldir va unga quyidagilar kiradi: urish, itarish, zarba berish kabi harakatlar, shaxsiy
mulkni buzish yoki talon-toroj qilish, jismoniy jarohat yetkazish.
Bu shakl ko‘pincha o‘zining kuchli ekanligini ko‘rsatishga urinish yoki
histuyg‘ularni nazorat qila olmaslik natijasida yuzaga keladi. Jismoniy zo‘ravonlik
uzoq muddatda jabrlanuvchilarda qo‘rquv, xavotir va depressiyaga olib kelishi
mumkin.
2.
Og‘zaki zo‘ravonlik. Og‘zaki zo‘ravonlik jismoniy harakatlarga qo‘l
urmasdan turib, boshqalarga psixologik zarar yetkazish shaklidir. Bu quyidagilarni o‘z
ichiga oladi: haqorat qilish, masxara qilish va xo‘rlash, qichqirish yoki do‘qpo‘pisa
qilish, doimiy tanqidlar orqali shaxsiy qadr-qimmatni kamsitish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
115
ISSN:3030-3613
Bu turdagi zo‘ravonlik, odatda, maktabda, oilada yoki o‘smirlar guruhlarida tez-
tez uchraydi. U jabrlanuvchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini yo‘qotishi va ruhiy
tushkunlikka tushishiga sabab bo‘ladi.
3.
Ijtimoiy ajratish. Bu shakl zo‘ravonlikning noaniq, ammo juda ta’sirli turi
bo‘lib, boshqalarni maqsadli ravishda jamiyatdan chetlatish yoki izolyatsiya qilishni
o‘z ichiga oladi: tashqi ko‘rinish, millat, jins yoki boshqa belgilarga asoslanib
kamsitish, guruhdan chetlatish va ijtimoiy tan olinmaslik. Munosabatlarda
e’tiborsizlik yoki qasddan inkor etish. Bu zo‘ravonlik turi jabrlanuvchining yolg‘izlik
va o‘zini jamiyatdan ajratilgan his qilishiga olib keladi.
4.
Virtual zo‘ravonlik (kiberzo‘ravonlik). Zamonaviy texnologiyalarning
rivojlanishi bilan zo‘ravonlik onlayn platformalarda ham tez-tez uchraydigan hodisaga
aylangan. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi: internetda haqoratli yoki tahqirlovchi
izohlar qoldirish, jabrlanuvchining shaxsiy ma’lumotlarini oshkor qilish, yolg‘on
xabarlar tarqatish yoki qasddan obro‘sizlantirish. Virtual zo‘ravonlik, ayniqsa,
o‘smirlar orasida jiddiy psixologik zarar yetkazishi mumkin, chunki onlayn muhit
doimiy nazorat ostida emas va har qanday harakat ko‘pchilik tomonidan ko‘rilishi
mumkin.
Muammoni hal qilish yo‘llari:
1.
Ta’lim va tarbiya jarayonida profilaktika. Maktab va ta’lim
muassasalarida zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha profilaktika ishlari muhim o‘rin
tutadi. Ijtimoiy-psixologik treninglar o‘tkazish: O‘smirlarga stressni boshqarish,
agressiyani kamaytirish va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini o‘rgatish.
Zo‘ravonlikning zararini tushuntirish dasturlari: o‘quvchilarga zo‘ravonlikning
oqibatlari haqida maxsus dasturlar orqali ma’lumot berish. Bu dasturlar doirasida
empatiya va jamoaviy ko‘nikmalarni rivojlantirishga e’tibor qaratiladi.
2.
Oiladagi ijtimoiy-psixologik yondashuvlar. Oilada sog‘lom munosabatlar
zo‘ravonlikning oldini olishda muhim omil hisoblanadi. Ota-onalar uchun psixologik
maslahatlar va treninglar yordamida farzandlar bilan qanday muloqot qilish, ularga
e’tibor qaratish va hissiy qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ko‘nikmalarni oshirish. Oilaviy
muhitni yaxshilash, oilada hamkorlik va mehr-muhabbat muhitini yaratish, oilaviy
nizolarni bartaraf etish orqali bolalarda barqarorlik va xavfsizlik hissini shakllantirish.
3.
Jamiyat va davlatning roli. Zo‘ravonlikka qarshi kurashda jamiyat va
davlat tashkilotlari muhim rol o‘ynaydi. Maxsus qo‘llab-quvvatlash markazlarini
tashkil etish, jabrlangan o‘smirlarga psixologik yordam ko‘rsatadigan va ularga zarar
yetkazganlar bilan ishlaydigan markazlarni tashkil qilish. Zo‘ravonlikni targ‘ib
qiluvchi axborot vositalarini cheklash, televidenie, internet va boshqa ommaviy
axborot vositalarida zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi kontentni nazorat qilish va
cheklash.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
116
ISSN:3030-3613
O‘smirlik davrida zo‘ravonlik hissining mavjudligi yoshlarning hissiy,
intellektual va ijtimoiy rivojlanishiga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu hissiyot nafaqat
o‘smirning o‘ziga, balki uning atrofidagi odamlarga, oilasiga va jamiyatga ham zarar
yetkazadi. Zo‘ravonlik hissi psixologik barqarorlikni buzib, o‘smirlarni stress, xavotir,
depressiya va boshqa ruhiy muammolarga duchor qilishi mumkin. Zo‘ravonlik bilan
bog‘liq xulq-atvor ularning kelajakdagi munosabatlariga, shaxsiy qadr-qimmatlariga,
hatto jamiyatdagi o‘rniga ham salbiy ta’sir o‘tkazadi.
Profilaktika ishlari.
O‘smirlar bilan psixologik trening va maslahatlar o‘tkazish
orqali ularga agressiyani boshqarish va konfliktlarni hal qilish ko‘nikmalarini
o‘rgatish. Ta’lim muassasalarida zo‘ravonlikning salbiy oqibatlari haqida tushuntirish
ishlari olib borish. Jamiyatda zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi stereotiplar va axborot
vositalarini nazorat qilish. Oilalar uchun psixologik yordam dasturlarini ishlab chiqish
va ularga amaliy yordam ko‘rsatish. Zo‘ravonlikka qarshi maxsus davlat dasturlari va
qo‘llab-quvvatlash markazlarini tashkil etish.
Zo‘ravonlik hissining kelib chiqish sabablarini chuqur o‘rganish, ularni bartaraf
etish yo‘llarini aniqlash va yangi yondashuvlarni ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy
tadqiqotlar davom ettirilishi zarur. Tadqiqotlar quyidagi yo‘nalishlarda olib borilishi
lozim:
-
Zo‘ravonlik hissini keltirib chiqaruvchi psixologik va ijtimoiy omillarni
aniqlash.
-
Profilaktika choralari va davolash usullarining samaradorligini o‘rganish.
-
Yangi texnologiyalar yordamida kiberzo‘ravonlikni nazorat qilish
usullarini ishlab chiqish.
-
Amaliy tadqiqotlar orqali mavjud muammolarga yechim topish,
tajribaviy usullarni joriy qilish va o‘smirlar tarbiyasi va ta’limida innovatsion
yondashuvlarni keng qo‘llash mumkin.
XULOSA
Zo‘ravonlik hissi o‘smirlik davrida shaxsning rivojlanishiga, jamiyatdagi
o‘rniga va uning kelajakdagi hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu muammoni
samarali hal qilish uchun ta’lim, oila va jamiyatning birgalikdagi sa’y-harakatlari
zarur. Ilmiy va amaliy tadqiqotlarning davom ettirilishi, profilaktika choralari va
psixologik yordamning kengaytirilishi orqali ushbu muammoni bartaraf etish mumkin.
Bu, o‘z navbatida, o‘smirlarning sog‘lom rivojlanishiga va jamiyatning barqaror
bo‘lishiga hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Marcia, J. E. (2010). Ego Identity and Psychosocial Development in Adolescence.
2.
Coleman, J. C. (2011). The Nature of Adolescence.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
117
ISSN:3030-3613
3.
Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development: Experiments by
Nature and Design.
4.
Erikson E. H. "Bolalik va jamiyat" (Developmental Psychology).
5.
Vygotskiy L. S. "Shaxs rivojlanishining madaniy-psixologik asoslari".
6.
O‘zbekiston Respublikasining "Bolalar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi
qonuni.
