T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
102
ISSN:3030-3613
UMUMTAʼLIM MAKTABLARIDA SOGʻLOM MUHITNI
SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK MASALALARI
Abduvaitova Charos Baxtiyor qizi
Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani
11-umumiy o'rta ta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Maqolada ta’lim muassasalari jamoasida sog‘lom muhitni yaratishning
pedagogik-psixologik asoslarini tahliliga e’tibor qaratilgan. Jamoadagi psixologik
zo‘riqishlarni bartaraf etish, ta’lim muassasasi rahbari va bo‘ysunuvchilarning kasbiy
mahoratini oshirish, xodimlarning bo‘sh vaqtlarini to‘g‘ri tashkillashtirish, mehnat
faoliyatini tashkil etishga takliflarni erkin kiritish imkoniyatini yaratish, jamoada
do‘stona, shuningdek faoliyatda hamkorlik munosabatlarini yaratish.
Kalit so‘zlar:
ta’lim, ta’lim muassasasi, o‘qituvchi, pedagogik, psixologik,
psixokorreksiya, korreksion pedagogika
KIRISH
Jamoani ijtimoiy-psixologik muhiti
guruhning eng ajralmas psixologik
xarakteristikasidir, bu guruhning birgalikdagi hamkorlikdagi faoliyati bilan bevosita
bog‘liq bo‘lgan alohida ob’ektlarni (hodisalarni, jarayonlarni) aks ettirishning o‘ziga
xos xususiyatlari bilan bog‘liq ijtimoiy jarayondir.
Guruh faoliyatining samaradorligi jamoaning ijtimoiy- psixologik muhiti
holatiga bog‘liq.
Jamoadagi ijtimoiy-psixologik muhit
Sog‘lom ijtimoiy- psixologik iqlimning eng muhim belgilari:
•
guruh a’zolarining bir-biriga bo‘lgan ishonchi va yuqori talabchanligi;
•
o‘zaro do‘stona va konstruktiv tanqid qilish;
•
butun jamoaga tegishli masalalarni muhokama qilishda o‘z fikrini erkin
ifoda etish;
•
menejerlarning bo‘ysunuvchilarga bosimining yo‘qligi va ularning guruh
uchun muhim bo‘lgan qarorlarni qabul qilish huquqini tan olishlari;
•
jamoa a’zolarining vazifalari va ularni amalga oshirishdagi ishlar holati
to‘g‘risida yetarli darajada xabardorligi;
•
jamoa a’zolarida jamoaga tegishli bo‘lganidan mamnunlik hissiyoti;
•
jamoaning har qanday a’zosida ko‘ngilsizlik holatini keltirib
chiqaradigan holatlarda (aldanish, umidsizlik, rejalarni buzish) yuqori darajada hissiy
ishtirok etish va o‘zaro yordam;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
103
ISSN:3030-3613
•
guruhning har bir a’zosi tomonidan ishlarning holati uchun javobgarlikni
o‘z zimmasiga olish va boshqalar.
Ushbu dasturni amalga oshirishda quyidagi qushimcha tadbirlarni amalga
oshirish zarur:
1)
rahbarlarning kasbiy mahoratini oshirish, mehnat jamoasini boshqarish
va psixologik muhitni holatini normallashtirish bo‘yicha adabiyotlarni o‘rganish,
tashkiliy va tarbiyaviy ishlar usullari va uslublari;
2)
personal malakasini oshirish, kasbiy malakasini oshirish, xodimlarning
karera rejalashtirish imkoniyatlarini ta’minlovchi kadrlarni rivojlantirish dasturlarini
ishlab chiqish;
3)
jamoa bilan qo‘shma tajribalarda yutuq va muvaffaqiyatsizliklarni
aniqlash;
4)
agar kerak bo‘lsa, rahbarlik uslubini o‘zgartirish orqali tashkilotdagi
sog‘lom ijtimoiy-psixologik muhitni yanada takomillashtirish;
5)
psixologik muvofiqligi asosida jamoani shakllantirish;
6)
boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonida xodimlarning salohiyatidan
foydalanish;
7)
xodimlar o‘rtasidagi rasmiy va norasmiy aloqalar chastotasining
ko‘payishiga ko‘maklashish, ularning afzalliklarini ko‘rsatib, ularning kasbiy
o‘sishiga ko‘maklashish;
8)
jamoaning bo‘sh vaqtlarini birgalikda tashkil etish va o‘tkazish:
-
sport musobaqalarini o‘tkazish;
-
teatrlarga, kinolarga, konsertlarga qo‘shma tashriflarni tashkil
etish;
-
maxsus ayramlar, sanalar va marosimlar uchun ziyofatlar tashkil
etish;
9) jamoa a’zolarining havaskor chiqishlarida ishtirok etish;
10) jamoa uchun psixologik yengillashtirish xonasini yaratish;
11) xodimlar o‘z takliflarini kiritishlari mumkin bo‘lgan guruh ishini yaxshilash
uchun "takliflar va istaklar qutisini" yaratish;
12) tashkilot psixolog tomonidan davriy va doimiy psixologik treninglar.
Jamoadagi psixologik zo‘riqishlarni bartaraf etish, ta’lim muassasasi rahbari va
bo‘ysunuvchilarning kasbiy mahoratini oshirish, xodimlarning bo‘sh vaqtlarini to‘g‘ri
tashkillashtirish, mehnat faoliyatini tashkil etishga takliflarni erkin kiritish
imkoniyatini yaratish, jamoada do‘stona, shuningdek faoliyatda hamkorlik
munosabatlarini yaratish.
Dasturni amalga oshirish natijasida qo‘yidagi ijobiy ijtimoiy-psixologik muhit
ko‘rsatkichlarini vujudga kelishi mumkin:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
104
ISSN:3030-3613
•
jamoada ishbilarmonlik, ish kuni davomida ijodiy kayfiyat, xodimlar
o‘rtasidagi munosabatlarda quvnoq ohanglari, kayfiyatdagi optimizm hukmronlik
qiladi;
•
munosabatlar hamkorlik, o‘zaro yordam, xayrixohlik tamoyillari asosida
quriladi; guruh a’zolari hamkorlikda ishlarda qatnashishni, bo‘sh vaqtlarini birga
o‘tkazishni yaxshi ko‘radilar; munosabatlarda ma’qullash va o‘zaro qo‘llabquvvatlash
ustunlik qiladi, yaxshi konstruktiv tanqid bildiriladi;
•
tashkilot xodimlari faol, kuch-qudratga to‘la, o‘zaro yordamda tezda
javob berishadi, xodimlarning o‘zaro yordami kerak bo‘lsa, hamkasbini «to‘laqonli
qamrab olishga» tayyorligi;
•
ayrim xodimlarning yutuqlari yoki muvaffaqiyatsizliklari tashkilotning
barcha a’zolarining hamdardligi va samimiy ishtirokini keltirib chiqaradi, agar
muvaffaqiyatga erishilsa, xodimlar o‘z hamkasblari va o‘z tashkilotlari bilan
faxrlanishni his qilishadi;
•
tashkilot tarkibidagi tarkibiy bo‘linmalar yoki jamoadagi mikro guruhlar
o‘rtasidagi munosabatlarda o‘zaro kelishuv, tushunish va hamkorlik vujudga keladi;
•
kadrlar qo‘nimsizligining pastligi. Xodimlar boshqa tashkilotlarga teng,
ba’zan esa yuqori lavozimlarga o‘tkazilishidan ham bosh tortishadi;
•
tashkilot uchun qiyin paytlarda jamoaning jipsligi va hissiy birligi mavjud
("bitta - hamma uchun, va hamma – bir kishik uchun").
Muhitni sog‘lomlashtirishda psixokorreksion yordamning samaraliligiga baho
berish borgan sari aktuallashmoqda. Bu mutaxassisning ta’sir eta olishi va
psixokorreksion ishning sifatliligidandir.
-
Ishning samaradorligini baholashda aniq metodni belgilab olish zarur.
Korreksion ishda ma’lum bir metodni oldindan tanlash qiyin, chunki ish
faoliyatida psixologlar turli metodlardan foydalanadilar.
-
Hatto bir metod har xil mutaxassisda har xil natija beradi.
-
Ishning bahosini bu metoddan xabari bo‘lmagan ekspert berishi zarur. -
Psixologning tarbiyaviy-ta’limiy sifatini hisobga olish kerak.
-
Psixologning kasbiga bo‘lgan qiziqishini hisobga olish zarur.
-
Guruhiy korreksion ishda psixologning professional bo‘lishi katta
ahamiyatga ega.
-
Psixokorreksion ishlarda mijoz psixologik ta’siridan so‘ng quyidagilarga
qarab baholanadi:
-
Ichki kechinmalarning sub’ektiv mohiyatining o‘zgarganligi.
-
Ta’sir etgandan so‘ng respondentning ijobiy tomonga o‘zgarishi.
-
Psixologik ta’sir samarasini belgilashda psixofiziologik metodlardan
foydalanish mumkin. Ular insonning vegetativ-somatik fiziologik va psixik
funksiyalarini baholaydi. Psixokorreksion ta’sirning samaraliligi kriteriysi har bir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
105
ISSN:3030-3613
shaxsdagi salbiy o‘zgarishlarni aynan uni o‘ziga xos ekanligini hamda tanlangan
psixokorreksion metodlar ta’siri shu o‘zgarishlarga qaratilganligini hisobga
olish bilan bog‘liqdir.
Maqsad: profayling o‘tkazuvchi xodimlarning kuzatuvchanlik sifati
shakllanishining psixologik jihatlarini o‘rganish orqali kuzatuvchanlik sifatini
rivojlantirish.
Bu maqsadga erishishda quyidagi vazifalarni hal etish muhim ahamiyat kasb
etadi.
•
Kuzatuvchanlik sifatini muhim xarakterga ega ekaniligini anglab yetishga
ko‘maklashish.
•
Tabiiy kuzatish usullarini o‘rgatish va ob’ektiv xulosalar chiqarish
ko‘nikmalarini shakllantirish.
•
Nizoli vaziyatlarda o‘z xulq-atvorini korreksiya qilish malakasini
shakllantirish. O‘z emotsiyasini to‘g‘ri namoyon qila bilish va agressiv reaksiyalarini
jilovlay olishga qaratilgan bilimlarni xosil qilish.
•
Boshqa odamlarning kechinmalari, xolati va qiziqishlarini tushunib
yetishiga yordam berish.
•
Shaxslararo nizolarni konstruktiv xal etish bilimini shakllantirish.
Yuqorida keltirilgan vazifalarni amalga joriy qilish orqali biz quyidagi
natijalarga erishishimiz mumkin:
1.
Xodimda namoyon bo‘layotgan kuzatuvchanlik sifati darajasini
oshishi;
2.
Xodimning o‘z-o‘zini anglashi, shu o‘rinda o‘z-o‘ziga bahosini
adekvat xolatga kelishi ;
3.
Nizoli va muammoli vaziyatlarda xulq-atvorni meyorida ushlab
turish;
4.
O‘zi va boshqalarning emotsional xolatini solishtirishga, o‘zidagi
emotsional zo‘riqishlarni pasaytirish.
5.
Xulq-atvor normalariga rioya qilish.
Psixokorreksiyani o‘tkazish shartlari:
•
Xodimning psixologik yordam olishi uchun ixtiyoriy roziligi ;
•
Xodimning mutaxassisga ishonchi;
•
Korreksion dasturni amalga oshirish jarayonida xodim faolligi.
Psixokorreksion guruh faoliyatining asosiy tamoyillari:
•
Masuliyatlilik tamoyili.
•
Yaqinlik tamoyili.
•
Qo‘llab-quvvatlash tamoyili.
•
Shu yerda va xozir tamoyili.
•
Maxfiylik tamoyili.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
106
ISSN:3030-3613
•
Seminarning boshidan oxirigacha qatnashish tamoyili.
Psixokorreksiya jarayonini aks ettiruvchi 4ta asosiy strategiya mavjud:
•
Vaziyatni o‘zgartirish.
•
Vaziyatni o‘zgartirish uchun o‘zini o‘zgartirish. Vaziyatdan chiqib
ketish.
•
Mazkur vaziyatda hayotining yangi jihatlariga etibor berish.
XULOSA
Hozirgi sharoitda jamiyatning maktab oldiga qo‘yayotgan talablari kun sayin
ortib bormoqda va bu talablarni amalda to‘g‘ri hal qilish vazifasi O‘qituvchiga
bog‘liqdir.Zamonaviy maktab o‘qituvchisi qator vazifalarni bajaradi. O‘qituvchi –
sinfdagi O‘quv jarayoni tashkilotchisidir. O‘qituvchi O‘quvchilar uchun dars paytida,
qo‘shimcha darslarda va shu bilan birga darsdan tashqari hollarda ham kerakli
maslahatlar berishda bilimlar manbaidan biridir. Ko‘pchilik O‘qituvchilar sinf rahbari
vazifasini bajarib, tarbiya jarayoni tashkilotchilari bo‘lib hisoblanadilar.
Zamonaviy O‘qituvchi ijtimoiy psixolog bo‘lmasligi mumkin emas. Shuning
uchun ham O‘quvchilar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni yo‘lga sola olishi, bolalar
jamoasida ijtimoiy-psixologik mexanizmlardan foydalanishni bilishi zarurdir.
O‘qituvchi maktabning pedagog jamoa a’zosi sifatida maktab hayoti faoliyatini
uyushtirishda bevosita ishtirok etib, turli fan O‘qituvchilari va sinf rahbarlarining
metodik birlashmalarida ishlaydi, topshiriqlarni bajaradi. Har bir O‘qituvchi
O‘quvchilarning ota-oanlari va jamoatchilik oldida ma’ruzalar O‘qib, suhbatlar olib
borar ekan, demak, u pedagogik bilimlar tag‘ribotchisi hamdir. Vazifalarning shu qadar
ko‘pligi uchun ham jamiyatning O‘qituvchilar oldiga quyadigan talablari tushunarlidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Дусмухамедова Ш.А.
Психологические особенности педагогической оценки
в обучении детей шестилетнего возраста: Автореф. дис.… канд. психол.
наук. М., 1987. 24 с : Канд дис. – М.: НИИ АПН СССР, 1988.–162 с, 1987.
2.
Дусмухамедова Ш., Салиева Д., Максимова Л. А. Соотношение уровня
развития академической самостоятельности младших школьников с
показателями учебной мотивации и стилем педагогической деятельности (на
примере учащихся начальных школ Узбекистана) //Педагогическое
образование в России. – 2020. – №. 2. – С. 77-83.
3.
Дусмухамедов
О.
С.,
Дусмухамедова
Ш.
А.
ЎЗБЕКИСТОН
АҲОЛИСИНИНГ
МОЛИЯВИЙ
САВОДХОНЛИГИНИ
ОШИРИШ
ИСТИҚБОЛЛАРИ ПЕРСПЕКТИВЫ ПОВЫШЕНИЯ ФИНАНСОВОЙ
ГРАМОТНОСТИ НАСЕЛЕНИЯ УЗБЕКИСТАНА //ББК 74.48 Р 76. – С. 193.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
107
ISSN:3030-3613
4.
Khamidovna K. Z. Professional orientation of communicative competence of
students //European science. – 2020. – №. 2-2 (51).
5.
Касимова З. Х. Особенности национальных ценностей и межкультурных
коммуникаций в содержании гуманитарного образования //Вестник науки и
образования. – 2019. – №. 22-3 (76).
6.
Khamidovna K. Z. Application of interactive methods in teaching psychology
//ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2020. –
Т.10. – №. 9. – С. 197-205.
