T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
79
ISSN:3030-3613
OʻQITUVCHILARDAGI KASBIY SOʻNISHNI OLDINI OLISH,RUHIY
QOʻLLAB-QUVVATLASHNING MUHIM PSIXOLOGIK JIHATLARI
Azizova Lutfiya Samatovna
Qashqadaryo viloyati Qarshi tumani MMTB ga
qarashli 70-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
So‘nggi yillarda insonning turli kasb sohalarida stressga barqarorligi va
mazkur barqarorlikning shakllanish mexanizmlariga bog‘liq masalalarga qiziqish
keskin ortishi kuzatilmoqda. Kasbiy stress va kasbiy so‘nish muammolarini o‘rganish
bo‘yicha tadqiqotlar “Inson-inson” tizimida mehnat qiluvchi kasb egalari –
o‘qituvchi-pedagoglar, shifokorlar, psixologlar, savdo xodimlari va x.k.larda olib
borilmoqda. Mazkur tadqiqotlarda qayd etilishicha, barqaror kasbiy stress kasbiy
so‘nishga olib kelishi muqarrar.
Kalit soʻzlar:
kasbiy soʻnish, emotsional stress, stressbardoshlilik, inson-inson
tizimi.
KIRISH
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda o‘qituvchi-pedagog kasbiga o‘lgan e’tibor
ortib bormoqda. 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi maqsadlarining 44-bandida
maktablarda ta’lim sifatini oshirish,
pedagogkadrlarning bilimi va malakasini xalqaro darajaga olib chiqish,
maktabda
faoliyat olib borishi uchun har bir fan bo‘yicha mahalliy yoki xalqaro sertifikatsiya
talablarini belgilash, toifaga ega bo‘lmagan maktab o‘qituvchilarining bilim va
ko‘nikmalarini diagnostikadan o‘tkazish, umumta’lim maktablarini, ayniqsa, chekka
hududlardagi ta’lim maskanlarini oliy ma’lumotli pedagog kadrlar bilan to‘ldirish
ishlarini davom ettirish kabi aniq maqsadlar belgilangan. Biz boshdan kechirayotgan
bugungi o‘zgarishlar davri aynan iste’dodli va iqtidorli, zehni o‘tkir, mulohazali,
yangidan yangi kashfiyotlarga qodir insonlari tarbiyalashni talab qilmoqda va ikkinchi
tomondan mustaqillikning o‘zi tub ma’noda ana shunday barkamol avlodni tarbiyalash
uchun shart-sharoitlarni yaratib berdi.
So‘nggi yillarda pedagogika sohasi xodimi shaxsiga qo‘yiladigan talablar uning
kasb malakasi, kasbiy mahorati, kasbiy tayyorgarligi, o‘z kasbining barcha jihatlarini
har tomonlama to‘liq va puxta egallagan ustasiga xos sifatlari darajasini oshirib
borishni taqozo etadi. Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, kasb malakasi, kasbiy mahorat,
kasbiy tayyorgarlik darajasi, kasb ustasi kabi tushunchalarning har biriga psixologik
ta’rif va izoh keltirilgan. Shu bilan birga mazkur tushunchalarning mazmun-mohiyati
bir-biriga juda yaqin va umumiy o‘zakka ega ekanligini hisobga olgan holda ularni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
80
ISSN:3030-3613
umumlashtirib ifodalovchi tushuncha sifatida professionalizm deb nomlash maqsadga
muvofiq ekanligi juda ko‘p mualliflar tomonidan e’tirof etiladi. Pedagogika fani uchun
fundamental xarakterga ega bo‘lgan pedagogning amaliy faoliyati, avvalambor, psixik
aks ettirish orqali taqozo etilgan hayot birligi bo‘lib, uning haqqoniy funksiyasi
shundaki, u sub’ektni predmetli dunyoda yo‘naltiradi. Boshqacha qilib aytganda
faoliyat – bu reaksiya emas, balki qurilish, o‘z ichki o‘tishlari va aylanishlari, o‘z
rivojlanishiga ega tizimdir [1].
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Turli kasblar sohasiga kiruvchi mutaxassislarda kasbiy stress va kasbiy so‘nish
yuzaga kelish mexanizmlarining o‘ziga xosligi, omillari va xususiyatlari
V.D.Mendeleevich,
R.M.Granovskaya,
V.Yu.Ribnikov,
Ye.N.Ashanina,
D.Shuls,N.Ye.Vodopyanova, Ye.S.Starchenkova, A.I.Gubin, V.I.Yevdokimov,
V.V.Boyko, L.I.Larensova, A.P.Zilber, K.M.Lebedinskiy va boshqalar ishlarida
batafsil ilmiy jihatdan tahlil etilgan.Mamlakatimiz olimlaridan E.G‘.G‘oziev,
G‘.B.Shoumarov, N.M.Majidov,D.G.Muxamedova, R.Gaynutdinov, V.M.Karimova,
Sh.R.Barotov, A.R.Rasulov, I.I.Maxmudov, E.N.Sattorov va boshqalar turli kasb
egalari kasbiy kompetentligining shakllanishi, ularda kasbiy muhim sifatlar namoyon
bo‘lish xususiyatlari, shuningdek, kasbiy so‘nishni oldini olish choralari bo‘yicha bir
qator ilmiy g‘oyalarni ilgari surganlar va amaliy tavsiyalar berganlar.
O‘zbek psixolog olimi E.G‘.G‘oziev fikriga ko‘ra faoliyat jahon psixologiyasi
fanining fundamental tushunchalaridan biri hisoblanib, ko‘pincha psixologik
kategoriya sifatida qaraladi. Shuning bilan birga ushbu tushuncha haddan ziyod keng
ma’noli va o‘ta ahamiyatli tarzda foydalanilganligi tufayli uning mohiyati yoyiq bo‘lib
boradi, natijada qiymati asl mazmunini yo‘qotadi. Xuddi shu boisdan psixologiyada
faoliyat uchun umumiy qabul qilingan definitsiya mavjud emas, foydalanib
kelinayotgan tuzilma, ta’rif esa ko‘p hollarda tanqidga uchraydi.
A.N.Leontev faoliyatning psixologik nazariyasini yaratib, uning asosiy
tushunchasi sifatida “predmetli faoliyat” so‘z birikmasini fanga olib kiradi. Muallif
tomonidan odamning “hissiy-amaliy faoliyati” so‘z birikmasi “ijtimoiy inson” sifatida
talqin etiladi.
Yuqorida ism-shariflari keltirilgan tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, mehnat
faoliyatining muvaffaqiyatli kechishi, shaxslararo munosabatlarda xulq-atvorning
namoyon bo‘lishi ijobiy psixologik holat sifatida baholansa, emotsiya va hissiyotning
barqaror, maqsadga yo‘nalgan tarzda hukm surish ehtimoli ehtirof etiladi.
Histuyg‘ularning barqarorligi, mustahkamligi, mukammalligi sifatlarining mavjudligi
ularning dinamik stereotiplar toifasiga aylanganligidan dalolat beradi, faoliyat va
xulqni shaxs tomonidan ongli rvishda boshqarish uslubi shakllanganligini bildiradi.
Tabiatning tarkibiy qismlari va jamiyatning a’zolari bilan turli shakldagi, har xil
xususiyatli munosabatga kirishishi, ular bilan muomala qilish maromlarini davriy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
81
ISSN:3030-3613
(muvaqqat tarzda) o‘zgarishini vujudga keltiradi. Ana shu o‘zgarish tufayli
muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik, omad va omadsizlik, optimizm va pessimizm,
romantika va realiya, simpatiya va antipatiya, progress va regress, jo‘shqinlik va
tushkunlik, faollik va sustlik kabi ijobiy va salbiy ruhiy hodisa kelib chiqadi.
Faoliyat va xulqning amaliyotda bir tekis kechishini ta’minlovchi emotsional
holat barqarorligining buzilishi unga qiyos qilingan muvaffaqiyatning birlamchi omili
to‘g‘risidagi ilmiy ma’lumotlarni shubha ostida qoldiradi. Binobarin jamiki narsaning
boshlang‘ich asosi, manbai emotsiya, degan g‘oyani, uning qiymatini umumiy fonda
birmuncha qadrsizlantiradi, lekin ikkinchi darajali omilga aylintirib yubormaydi.
Omillarning birlamchi va ikkilamchi, ustuvor va yetakchi, umumiy va xususiy,
ob’ektiv va sub’ektiv muhim va nomuhim mezonlar, alomatlar, o‘lchamlar yordami
bilan baholanishi ushbu psixologik masala mohiyatini oqilona talqin etish zaruriyatini
vujudga keltiradi.
Inson faoliyati va xulqining muayyan qonuniyatlarga asoslangan holda amalga
oshishi ham ob’ektiv, ham subyektiv shart-sharoitlarga bog‘liq. Shunday qilib
adabiyotlar tahlili o‘qituvchilardagi kasbiy so‘nish holatlarini o‘rganishga
bag‘ishlangan ilmiy ishlar juda ozchilikni tashkil etishini ko‘rsatdi.
Kasbiy so‘nish bu uzoq davom etgan surunkali stress natijasida rivojlanadigan
sindrom bo‘lib, mehnat qiladigan insonni emotsional-energetik va shaxslilik
resurslarining holdan toyishiga olib keladi. G.Sele ta’rifiga ko‘ra, kasbiy yonish
umumiy adaptatsion sindrom – holdan toyish bosqichining uchinchi fazasi yoki
distressdir. E.Morrou kasbiy so‘nishni “psixologik o‘tkazmaning yonishdagi hidi” deb
ataydi. Insonlarning qanday guruhlari kasbiy so‘nishga beriluvchan bo‘ladi.
Birinchidan, kasbiy so‘nishga xizmat taqozosi bilan turli insonlar, tanish va
notanishlar bilan muloqotda bo‘ladigan kasb egalari kiradi. Avvalambor, bu rahbarlar,
savdo menedjerlari, tibbiyot xodimlari, ijtimoiy ish xodimlari, konsultantlar,
o‘qituvchilar, ichki ishlar xodimlari va boshqalardir. Binobarin, kasbiy so‘nishga
birinchi navbatda intravertlar, individual-psixologik xususiyatlari kasb talablariga mos
kelmaydigan, kommunikativ qobiliyatlari past odamlarda ko‘proq kuzatiladi. Ular
alohida g‘ayrat bilan ajralib turmaydilar, tortinchoq, odamovi bo‘lib, aynan ular tashqi
muhitga o‘z salbiy kechinmalarini “chiqara” olmaydilar va emotsional diskomfortni
boshdan kechiradilar.
Ikkinchidan, kasbiy yonish sindromiga kasbi bilan bog‘liq ichki nizolarga ega
odamlar ko‘proq berilishi aniqlangan. Ham ishni, ham oilani baravariga olib borishga
intilgan ayollar, ishxonada o‘z imkoniyatlari va qobiliyatlarini ko‘z-ko‘z qilishga
intiladigan xodimlar, raqobatga intiluvchan insonlar ko‘proq berilar ekanlar.
Uchinchidan, kasbiy faoliyati beqarorlik, notinchlik, o‘tkir hodisalarga boy
bo‘lgan kasb egalari, ish joyini yo‘qotib qo‘yishdan qo‘rqqan insonlar ham kasbiy
so‘nishga tez berilar ekanlar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
82
ISSN:3030-3613
To‘rtinchidan, inson yangi, noodatiy sharoitga tushganda, o‘zining yuqori
samaradorligini ko‘rsatishi zarur bo‘lganda ham shunday holat yuzaga kelishi
mumkin.
Beshinchidan kasbiy so‘nish sindromiga yirik megapoliisda, jamoat joylarida
notanish insonlar bilan doimiy muloqotda bo‘lishga majbur insonlar uchraydilar.
O‘z navbatida ish joylaridagi stresslar bevosita professional so‘nish bilan ham
bog‘liq. Kasbiy so‘nish birinchi navbatda uning ikkinchi komponenti, ya’ni
depersonalizatsiya, insonlar bilan ishlash, ularga xizmat ko‘rsatish va yordam berish
sohasida uchraydi. Kasbiy so‘nish bunda kasbiy krizis sifatida ham baholanadi,
birinchi navbatda o‘zgarishlar shaxslararo o‘zaro munosabatlar tizimida, o‘zaro
ta’sirga kirishish jarayonida kuzatiladi. Shifokor odamlarni, ya’ni bemorni ko‘rgisi
kelmaydi, tez charchaydi, befarqlik qiladi, mehnatidagi samaradorlik tushib ketadi.
T.Yu.Fokina kasbiy so‘nish nisbatan yoshroq shifokorlarda uchrashini qayd
etadi, chunki yoshlar ish o‘rinlariga kelib, real vaziyat bilan to‘qnash kelganlarida
kasbiy “shok”ka tushadilar. Ayniqsa bu holat shifokorlarning 7,3 %ida kuchli
namoyon bo‘ladi. Bir vaqtning o‘zida kasbiy so‘nishning alohida belgilari 57,3%
holatlarda kuzatiladi. Shu tariqa muallifning fikriga ko‘ra, kasbiy so‘nish 30
yoshgacha bo‘lgan shifokorlar o‘rtasida ko‘proq uchraydi, mazkur holat yosh
shifokorlarda dezadaptatsiyaning yuqori darajasidan dalolat beradi. O‘qituvchilarda
esa kasbiy so‘nish fenomeni bolalarga nisbatan qahr-g‘azab, dars o‘tkazishni
istamaslik hammani va hamma narsani baholash, doimiy bo‘lar-bo‘lmas
nasihatgo‘ylik qilish, ko‘p holatlarda bolalarga nisbatan agressivlik ko‘rinishida
bo‘ladi.
Ijtimoiy-madaniy tajribani berish shakllari maktab rivojlanishi tarixida o‘zgarib
bordi. Dastlab u suhbat (Sokrat suhbati) yoki mayevtika ko‘rinishida bo‘ldi; keyin
ustalar (kulol, ko‘nchi, to‘quvchi va ishlab chiqarishga o‘rgatishning boshqa
yo‘nalishlari) ishida amalga oshirildi va bunda o‘quvchi texnologik jarayonda
sistematik va maqsadga yo‘nalgan holda ishtirok etishi, ishlab chiqarish
operatsiyalarini ketma-ketlikda o‘zlashtirishi taqozo etildi, ta’lim berishning keyingi
ko‘rinishi verbal nasihatlar (“amakilar”, ruhoniylar, guvernerlar institutlari)dan iborat
bo‘ldi. Vaqt o‘tishi bilan Ya.A. Komenskiy davridan boshlab sinf-dars o‘qitish
ko‘rinishi mustahkam o‘rin egallay boshladi, unda differensiatsiyalashgan ko‘rinishlar
dars, ma’ruza, seminar, zachet, praktikumlar mustahkam o‘rin egallay boshladi. Aytib
o‘tish joizki, bu yerda pedagog faoliyatidagi eng qiyin shakl ma’ruza bo‘lib, talaba
uchun esa seminar, zachetlar qiyin faoliyatga aylandi. Pedagogik faoliyat boshqa har
qanday insoniy faoliyat turlari kabi xususiyatlarga egadir. Bu avvalambor, maqsad
qo‘yilganlik, motivlashtirilganlik, predmetlilik xususiyatlaridir. N.V.Kuzmina
fikricha, pedagogik faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri uning samaraliligidir.
U pedagogik faoliyat samaradorligining beshta darajasini ko‘rsatib o‘tadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
83
ISSN:3030-3613
«I — (minimal) reproduktiv; pedagog o‘zi bilgan narsani boshqalarga aytib bera
oladi, samaradorligi minimal..
II
— (past) adaptiv; pedagog o‘z axborotini auditoriya xususiyatlariga
moslashtira oladi, samaradorligi juda kam.
III
— (o‘rta) lokal modellashtirilgan; pedagog zquvchilarni bilim, ko‘nikma,
malakalarga o‘rgatish strategiyalarini egallagan ( ya’ni pedagogik maqsad qo‘ya oladi,
izlayotgan natijasi borasida o‘ziga hisobot bera oladi va o‘quvchilarni o‘qish-bilish
faoliyatiga ketma-ketlikda kirish tizimini tanlay oladi) samaradorligi o‘rtacha;
IV
— (yuqori) o‘quvchilarning tizimli-modellashtirilgan bilimlari; pedagog
izlanayotgan bilimlar, ko‘nikma va malakalar tizimini shakllantirish strategiyalarini
egallagan, samaradorlik bor.
V
— (oliy) o‘quvchilarning tizimli-modellashtirilgan faoliyati va xulqi;
pedagog o‘z predmetini o‘quvchi shaxsini shakllantirish vositasiga aylantirish
strategiyalariga ega, samardorligi yuqori.
Pedagog faoliyati predmetliligi shundaki, har qanday faoliyat turi kabi
pedagogik faoliyat ham o‘z predmetiga ega. Unga motivatsiya, maqsadlar, predmet,
vositalar, usullar, mahsuli va natija kiradi. O‘z tuzilmaviy tashkil etilishida pedagogik
faoliyat harakatlar (malakalar) yig‘indisiga ega. Pedagogik faoliyat predmetiga ta’lim
oluvchilarning o‘quv faoliyatini tashkil etish kiradi.
XULOSA
Pedagogik faoliyat vositalariga ilmiy bilimlar kiradi, ular asosida ta’lim
oluvchilar tezaurusi shakllanadi. Bilimlarni yetkazib beruvchilar sifatida darslik
matnlari va ularning ta’lim oluvchi tomonidan o‘qituvchi yordamida tashkil etilgan
kuzatishdagi taqdimoti qatnashadi (laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlar). Yordamchi
vositalarga texnik, kompyuter va grafik vositalar kiradi. Pedagogik faoliyatda ijtimoiy-
madaniy tajribani yetkazib berish usullari sifatida tushuntirish, ko‘rsatish (illustrasiya),
masalalarni yechish borasida o‘quvchilar bilan ishlash, ta’lim oluvchilarning bevosita
amaliyoti, treninglar qatnashadi. Pedagogik faoliyat mahsuli o‘quvchining o‘z ichiga
aksiologik, ahloqiy-etik, emotsional-mazmuniy, predmet, baholovchi tarkiblariga ega
bo‘lgan individual tajribasi shakllanishida ko‘rinadi. Pedagogik faoliyat maxsuli
imtixon, zachet, masala yechish mezonlari, o‘quv-nazorat harakatlarini bajarishda
baholanadi. Pedagogik faoliyat natijasi ta’lim oluvchining shaxslilik, intellektual
rivojlanishi, o‘quvchining o‘quv faoliyati sub’ekti sifatida rivojlanishi,
takomillashishida namoyon bo‘ladi. Mazkur natija o‘qitish boshidagi ma’lumotlarning
o‘qitish tugallangan keyingi natijalar bilan taqqoslashda diagnostika qilinadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI :
1.
Ананев, Б.Г. Человек как предмет познания / Б.Г. Ананев. – СПб.: 2001. – 288
с.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
84
ISSN:3030-3613
2.
Белановская, О.В. Психическое выгорание педагогов как признак их
профессионалной деформатсии // Психологическое сопровождение
образователного протсесса: сб. науч.ст.: в 2 ч. / Под общ.ред. Е.Л. Касяник.
– Минск: РИПО, 2014. – Ч.2. – С. 32-33.
3.
Бодров В.А. Психологический стресс: развитие и преодоление /
4.
В. А. Бодров. – М.: ПЕРСЕ, 2006. – 350 с.
5.
Бойко В.В. Синдром «эмотсионалного выгорания» в профессионалном
общении / В.В. Бойко. – СПб.: Питер, 1999. – 105 с. 6. Дяченко, М.И.
Психология высшей школы / М.И. Дяченко, Л. А. Кандыбович. – Минск:
Изд-во БГУ, 1978. – 145 с.
6.
Ермакова Е.В. Изучение синдрома эмотсионалного выгорания как
нарушения сенностно-смысловой сферы личности
7.
(теоретический аспект) // Културно-историческая психология / Е.В.
Ермакова. - 2010. - Т 6. - № 1. - С..
8.
Есарева З.Ф. Особенности деятелности преподавателя высшей школы. / З.Ф.
Есараева. – Л.: Изд-во Ленинградский университет, 1993. – С 152.
9.
Крапивина О.В. Эмотсионалное выгорание как форма профессионалной
деформатсии у пенитенсиарных служащих: автореферат дис. ... канд. псих.
наук / О.В. Крапивина. – Тамбов, 2004. – 55 с.
10.
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии: монография в 2 томах / С.Л.
Рубинштейн. Т. 1. – М.: Инфра, 2009. – 488 с. 9. Рябова Т.В. Феномен
эмотсионалного выгорания / Т.В. Рябова // Экология и жизн. – 2015. – № 10
(83). – С. 78-81.
