T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
75
ISSN:3030-3613
ZAMONAVIY FALSAFADA BORLIQ MASALASI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Xorijiy til va adabiyoti yo’nalishi 3.24-guruh
talabalari
Raximova Dildora ,
Koshkarbaeva Aziza Sharibay qizi
Annotatsiya:
Borliq falsafasi (ontologiya) mavjudlik va uning asosiy shakllarini
o‘rganadigan falsafa sohasi hisoblanadi. Ushbu yo‘nalish qadimgi yunon falsafasidan
boshlab rivojlanib, Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, Dekart, Kant, Hegel kabi
mutafakkirlar tomonidan turlicha talqin qilingan. Ontologiya borliqning mohiyati,
mavjudlik shakllari (materiya va ong, ruh va jism, real va ideal), uning o‘zgarish
qonuniyatlari va sababiyat masalalarini tadqiq qiladi. Zamonaviy falsafada borliq
tushunchasi ilmiy, fenomenologik va ekzistensial yondashuvlar asosida keng tahlil
qilinmoqda. Ushbu maqola borliq falsafasining asosiy yo‘nalishlari, tarixiy taraqqiyoti
va zamonaviy falsafadagi o‘rnini tahlil qiladi.
Annotation:
The philosophy of being (ontology) is a branch of philosophy that
studies existence and its fundamental forms. This field has evolved since ancient Greek
philosophy and has been interpreted differently by thinkers such as Aristotle, Al-
Farabi, Avicenna, Descartes, Kant, and Hegel. Ontology explores the essence of being,
the forms of existence (matter and consciousness, soul and div, real and ideal), the
laws of change, and the issue of causality. In contemporary philosophy, the concept of
being is extensively analyzed through scientific, phenomenological, and existential
approaches. This article examines the main directions of the philosophy of being, its
historical development, and its role in modern philosophy.
Аннотация:
Философия бытия (онтология) — это отрасль философии,
изучающая существование и его основные формы. Это направление развивалось
с древнегреческой философии и по-разному интерпретировалось такими
мыслителями, как Аристотель, Аль-Фараби, Ибн Сина, Декарт, Кант и Гегель.
Онтология исследует сущность бытия, формы существования (материя и
сознание, душа и тело, реальное и идеальное), законы изменений и проблему
причинности. В современной философии понятие бытия широко анализируется
на основе научных, феноменологических и экзистенциальных подходов. В
данной статье рассматриваются основные направления философии бытия, ее
историческое развитие и роль в современной философии.
Kalit so’zlar:
Ontologiya , Goklenius , Platon ,Mavlono Jomiy , borliq,
Materiya, Aristotel
Keywords:
Ontology, Goclenius, Plato, Mawlana Jami, Being, Matter, Aristotle
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
76
ISSN:3030-3613
Ключевые слова:
Онтология, Гоклениус, Платон, Мавлана Джами,
Бытие, Материя, Аристотель
Borliq — obyektiv mavjud reallikni ifodalovchi falsafiy tushuncha. U moddiy
predmet olamidangina iborat emas. Borliq turli darajada namoyon boʻladi: organik va
noorganik tabiat, biosfera, ijtimoiy borliq, obyektiv ideal borliq (madaniy qadriyatlar,
ilmiy bilimning umumiy prinsiplari, tushunchalari va hokazo), inson turmushi. Borliq
falsafa tarixida turlicha talqin qilingan. Ontologiya (yunoncha, ontos – borliq va
logiya) – falsafa boʻlimi, borliq haqidagi taʼlimot. Borliqning umumiy asoslari,
prinsiplari, uning shakllari va qonuniyatlarini tekshiradi. „Ontologiya“ terminini nemis
faylasufi R.Goklenius fanga 1513-yil kiritgan, X. Volf (1679—1754) oʻz dareligida
qoʻllagan boʻlsada, dastlab yunon faylasuflari uning turli talqinlarini bayon etganlar.
Ular ontologiyani haqiqiy borliqni nohaqiqiy mavjudlikdan ajratib oluvchi borliq
haqidagi taʼlimot, deb hisoblashgan. Eleya maktabi namoyandalari hissiy dunyoning
aldamchi koʻrinishini haqiqiy borliqqa qarama-qarshi qoʻyib, ontalogiyani mangu
oʻzgarmas, yagona, sof borliq haqidagi taʼlimot sifatida qoʻllashgan. Milet maktabi
vakillari va Ioniya faylasuflari dastlabki borliqning sifatiy talqini haqida bosh
qotirishgan. Ulardan borliqning boshlanishida yotuvchi bunday asosni Empedokl
„stixiya“, Demokrit „atomlar“, Anaksimandr „apeyron“, Anaksagor „urugʻ“ deb
atagan. Platon gʻoyalar ontologiyasini, Aristotel empirizm ontologiyasini yaratdi. Oʻrta
yerlar falsafasida ontologiya ilohiyot bilan chambarchas bogʻlanadi. Sharq falsafasida
ontologiya koʻproq ilohiy borliqning, xudoning mohiyatini aks ettiruvchi taʼlimot
tarzida, sharq panteistik falsafasida vahdati mavjud va vahdati vujud koʻrinishidagi
taʼlimotlar shaklida paydo boʻlgan. Falsafada ontologiya monistik, dualistik va
plyuralistik konsepsiyalar shaklida ham uchraydi. Yangi davr falsafasida dualistik
ontologiya namoyandasi R. Dekart boʻlgan. Oʻz falsafasining asosiga „monada“ –
„ilohiy atomlar“ni qoʻygan V. G. Leybnits falsafasi – plyuralistik ontologiyaga
mansubdir.
Hozirgi zamon falsafasida ontologiyaning mazmuni yanada boyigan. Bu borliq
haqidagi tasavvurlarning rivojlanishi bilan bogʻlangandir. Maʼlumki, borliqni
mexanistik, metafizik va materialistik talqin etishda u moddiylik bilan, aktual
mavjudlik bilan, reallik bilan aynanlashtirib qoʻyilgan edi. Borliq aslida barcha narsa
va hodisalarni, ilgari mavjud boʻlgan, hozir mavjud boʻlib turgan va kelajakda mavjud
boʻladigan realliklarni, moddiylik va maʼnaviylikni, modda va gʻoyani ham oʻziga
qamrab oladi. Zamonaviy falsafada borliq masalasi bo`yicha tutli yondashuvlar
mavjud.
1. Martin Xaydeggerning ekzistensial ontologiyasi: Xaydegger borliqni inson
tajribasi orqali tushunishga harakat qiladi. Uning fikricha, inson o'z mavjudligini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
77
ISSN:3030-3613
anglash orqali borliqning ma'nosini ochishi mumkin. Xaydegger vaqtni borliqning
asosiy xususiyati deb hisoblaydi va inson mavjudligini vaqt orqali tahlil qiladi.
2. Postmodernizm va borliq masalasi: Postmodern falsafada borliq nisbiy va ko'p
qirrali deb qaraladi. Haqiqat va borliq ijtimoiy konstruksiyalar sifatida ko'riladi, ya'ni
ular insonlar o'rtasidagi munosabatlar va kelishuvlar natijasida shakllanadi.
3. Tasavvufiy-falsafiy yondashuvlar: Ibn al-Arabiy va Mavlono Jomiy kabi
mutafakkirlar borliqni ilohiy haqiqatning in'ikosi sifatida ko'radilar. Ularning fikricha,
inson o'zini va olamni anglash orqali yaratganni tanishi mumkin.
4. Borliq falsafasida materiya tushunchasi: Zamonaviy falsafada materiya
tushunchasi borliqning moddiy shakli sifatida o'rganiladi. Materiya barcha jismlar,
hodisalar va jarayonlarni qamrab oladi. Borliqning asosiy shakllari tabiat, jamiyat va
ongni o'z ichiga oladi.
5. Aristotelning borliq haqidagi qarashlari: Aristotel borliqni "substansiya"
tushunchasi orqali izohlagan va barcha narsalar sabab va oqibat munosabatlari orqali
bog'liq ekanligini ta'kidlagan. Uning to'rt sabab konsepsiyasi har qanday narsaning
mohiyatini anglash uchun uning sabablari va maqsadini tahlil qilish lozimligini
ko'rsatadi.Ushbu yondashuvlar zamonaviy falsafada borliq masalasining turli
qirralarini yoritadi va insonning borliqni anglashdagi turli usullarini ko'rsatadi.
Formal ontologiya: Formal ontologiya borliqning umumiy tuzilishini rasmiy
mantiq va matematik usullar yordamida o'rganadi.
Yangi realizm: Yangi realizm harakati zamonaviy falsafada realizmni qayta
tiklashga intiladi. Bu yondashuv Kant va boshqa zamonaviy faylasuflarning g'oyalarini
qayta ko'rib chiqib, ontologiyani yangicha talqin qilishga harakat qiladi.
Spekulyativ realizm: Spekulyativ realizm ontologiyani qayta tiklash orqali
zamonaviy kontinental falsafaning istiqbollarini muhokama qiladi. Bu yondashuv
antirealistik falsafalarning sabablarini tahlil qilib, yangi realizm falsafalarida bu
masalalarga qanday yondashilganini ko'rsatadi.
Ontologiyadan keyingi ontoteologiya: Gert-Jan van der Heiden o'zining
"Ontology after Ontotheology" asarida zamonaviy kontinental falsafadagi ontologik
makonni tizimli ravishda tahlil qiladi. U bu makonni uchta asosiy o'q bo'yicha
o'rganadi: plyuralizm, hodisa yoki tasodiflik .
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy falsafada borliq masalasi keng qamrovli va
turli yondashuvlar orqali o‘rganilmoqda. Bu mavzuga turli falsafiy maktablar va
faylasuflar o‘z nuqtayi nazaridan yondashadi, har biri borliqni tushunishga va uning
mohiyatini anglashga intiladi. Masalan, Martin Xaydegger borliqni inson tajribasi va
mavjudligini tushunish orqali anglashni taklif qiladi, uning fikricha, borliqning
ma’nosi vaqt va insonning o‘zgaruvchan tajribasi bilan bog‘liq. Postmodernistlar esa
borliqni nisbiy, ijtimoiy qurilgan tushuncha sifatida ko‘rib, ularning ta’kidlashicha,
borliqni tushunish insonlar o‘rtasidagi munosabatlar va madaniy kontekstga bog‘liqdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
78
ISSN:3030-3613
Shuningdek, tasavvufiy-falsafiy qarashlar ham borliqni ilohiy bir haqiqat sifatida talqin
etadi, insonning vazifasi esa bu borliqni tushunish va unga yaqinlashishdir. Har bir
yondashuv borliq masalasini o‘zicha tahlil qilib, insonning bu masalani tushunishdagi
turli yo‘llarini yoritadi.
Adabiyotlar va manbalar
1.
Aristotel. Metafizika. Kitob VII (Z), 1028b–1032a. Perseus Digital Library
2.
Platon. Davlat (Respublica). Kitob VI, 509d–511e. Perseus Digital Library
3.
Ibn Sino. Kitob ash-Shifo. Ilahiyot qismi. I bob, 5-qism. (Arabcha nashrlar asosida)
4.
Heidegger, Martin. Being and Time (Vaqt va Borliq). Trans. Macquarrie &
Robinson. Blackwell Publishing, 1962. §§1–3. PDF havola
5.
Van der Heiden, Gert-Jan. Ontology after Ontotheology: The Overcoming of
Metaphysics in Christian Theology. Duquesne University Press, 2014.
6.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o’g’li. "EKOLOGIK
MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL TUSHUNCHASI
‘."
TADQIQOTLAR. UZ
40.4 (2024): 135-139..
7.
Ayonovna
A.
S.
IN
THE
CONTEXT
OF
ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
8.
Azamova S. A. PROBLEMS OF FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL GLOBALIZATION //BEST JOURNAL
OF INNOVATION IN SCIENCE, RESEARCH AND DEVELOPMENT. – 2024.
– Т. 3. – №. 5. – С. 743-749.
